Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Kurdistan 0 6657 2083927 2083208 2026-08-06T10:41:30Z Penaber49 39672 /* Komên etnîkî yên Kurdistanê */ 2083927 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km<sup>2</sup>]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 200 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 237 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 230 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 189 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] i4q23wawsxyuqr4j40k4bt76xn6adls 2083928 2083927 2026-08-06T10:43:23Z Penaber49 39672 /* Komên etnîkî yên Kurdistanê */ 2083928 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km<sup>2</sup>]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 200 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 200 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 200 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 200 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] atzajseog14f3qzf5e74sazlroa53t4 2083929 2083928 2026-08-06T10:44:38Z Penaber49 39672 /* Komên etnîkî yên Kurdistanê */ 2083929 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km<sup>2</sup>]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 250 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 270 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 250 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 250 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 7tk03uxu9tyie4m3o09dqv7z6rioh80 2083930 2083929 2026-08-06T10:45:43Z Penaber49 39672 2083930 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km<sup>2</sup>]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 230 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 250 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 230 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 230 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] k4t23baipcxlmmht23tm4x1kvv5hec5 2083931 2083930 2026-08-06T10:47:36Z Penaber49 39672 2083931 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km<sup>2</sup>]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 220 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 240 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 220 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 220 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 7sogrgso0ya78cr5d37u7yh62ixkn3f Mohemmed Salih Dîlan 0 33049 2083815 1802581 2026-08-05T12:46:54Z ~2026-43184-17 173854 2083815 wikitext text/x-wiki Muhammed Salih kurê Mela Ehmed Dîlan, kurê Mela Salih, kurê Mela Qadirê Şêwxwên e (1927 - 28ê Cotmeha 1990). Malbata bav û kalên wî ji [[Qelaçolan]]ê hatine [[Silêmaniyê]]. Ew di sala 1927an de li taxa Goyjeyê ya wê bajêrê hatiye dinyayê. == Bi kurtî == Dîlan şairek bû ku di temenekî zû yê ciwaniyê de eleqeya nivîsandina helbestan û gotina [[maqam]]an di dilê wî de çêbû. Di sala 1949an de dest bi nivîsandina helbestan kir û heta roja mirina xwe bi helbestê re jiya. Di temenê bîst û yek saliyê de helbestên xwe belav kirin û şopa xwe di [[Edebiyata Kurdî|edebiyata Kurdî]] de hişt. Piştî [[Goran (şair)|Goran]]ê şair, ew wek yek ji nûnerên nifşeke nû ya helbesta kurdî tê naskirin. Dîlan ji ciwaniya xwe ve xwe û berhemên xwe yên edebî ji bo xizmeta pirsgirêkên gelê xwe û dijberiya [[kevneperestî|kevneperestan]] û kesên kirêgirtî terxan kir. Di navbera salên 1948 û 1966an de neh caran hat [[zindan]]kirin, gelek caran jî hat [[sirgûn]]kirin û ket bin êş, [[işkence]] û birçîhiştinê. == Jiyan == Destpêka xwendina xwe li [[mizgefta Babê Elî]] derbas kir. Dûv re qonaxa seretayî li [[Qutabxaneya Xalidiyê]] qedand û xwendina xwe domand heta pola sêyem a navîn. Paşê, di sala 1947an de li Dezgeha Tuutinê hate tayînkirin û wek karmendekî asayî kar kir. Di heman demê de ji bo dabînkirina jiyana xwe jî dixebitî. Lê zêde dereng nebû ku di heman sala 1947an de ji ber xwepêşandanan hate girtin û paşê hate berdan. Di sala 1948an de careke din hate girtin û ji karê dewletê hate derxistin. Di sala 1949an de li [[Silêmanî]]yê hate girtin û şandin [[Bexda]]yê. Di sala 1950an de hate darizandin û bi kefaletê hate berdan. Di sala 1951an de wek endamê Komîteya Aştiyê ya Silêmaniyê hate hilbijartin. Ji ber vê yekê dîsa hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di sala 1952an de ji aliyê Rêxistina Aştixwazan ve hate şandin [[Viyana]]ya li [[Awusturya]]yê da ku beşdarî «Kongreya Neteweyan ji bo Parastina Aştiyê» bibe. Li wir bi nivîskarê Rûsî [[Îlya Ehrenburg]] nas kir. Di wê gerê de serdana [[Îtalya]], [[Swîsre]], [[Çekoslovakya]] û [[Romanya]]yê kir. Dema ku ji Ewropayê vegeriya, fermana girtina wî derketibû. Wî demê li gundên Dergazên û Murtikeyê li derdora Silêmaniyê xwe veşart. Dûv re di sala 1954an de cihê xwe eşkere kir, hate girtin û şandin Bexdayê, lê di encama darizandinê de hate azadkirin. Di heman sala 1954an de careke din hate girtin. Li [[Kerkûk]]ê hate darizandin û cezayek 30 sal û nîv ji bo wî hate birîn.Wî cezayê xwe li Nugret es-Selman derbas kir û di navbera sala 1956an de vegeriya Silêmaniyê. Di destpêka sala 1958'an de li Daîreya Rêveberiyê ya Parêzgeha Silêmaniyê hate tayînkirin. Di nîvê sala 1958'an de zewicî. Di sala 1959'an de careke din beşdarî “Festîvala Cîhanî ya Ciwanên Demokrat” li Viyanayê bû. Herweha di heman salê de beşdarî damezrandina Yekîtiya Ciwanên Demokrat a Kurdistanê bû. Ji ber vê yekê hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di nîvê sala 1960an de bi sûcê ku li dijî desthilata [[Ebdulkerîm Qasim]] têkoşîn dike hate girtin, lê zû hate berdan. Di sala 1961an de dîsa bi heman sûcê hate girtin û hate şandin bajarê Kutê. Di salên şoreşa Kurdan 1963–1964an de li zindanên Kerkûk û Bexdayê girti ma. Di nîvê şestiyan de yên sedsala bîstan de vegeriya ser karê xwe yê berê li Daîreya Rêvebirinê ya Parêzgeha Silêmaniyê. Heta sala 1983'an di vê karê de ma û paşê li ser daxwaza xwe xanenişîn bû. == Çend [[Goranî]] menşûri == * [[Newroz]] * [[Hey nar]] le ser peyjey [[Meqamî Rast]] {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} i6avbdy0ktdzqp9tkpm6ix135uqhw00 2083826 2083815 2026-08-05T14:01:27Z Penaber49 39672 /* Çend Goranî menşûri */ 2083826 wikitext text/x-wiki Muhammed Salih kurê Mela Ehmed Dîlan, kurê Mela Salih, kurê Mela Qadirê Şêwxwên e (1927 - 28ê Cotmeha 1990). Malbata bav û kalên wî ji [[Qelaçolan]]ê hatine [[Silêmaniyê]]. Ew di sala 1927an de li taxa Goyjeyê ya wê bajêrê hatiye dinyayê. == Bi kurtî == Dîlan şairek bû ku di temenekî zû yê ciwaniyê de eleqeya nivîsandina helbestan û gotina [[maqam]]an di dilê wî de çêbû. Di sala 1949an de dest bi nivîsandina helbestan kir û heta roja mirina xwe bi helbestê re jiya. Di temenê bîst û yek saliyê de helbestên xwe belav kirin û şopa xwe di [[Edebiyata Kurdî|edebiyata Kurdî]] de hişt. Piştî [[Goran (şair)|Goran]]ê şair, ew wek yek ji nûnerên nifşeke nû ya helbesta kurdî tê naskirin. Dîlan ji ciwaniya xwe ve xwe û berhemên xwe yên edebî ji bo xizmeta pirsgirêkên gelê xwe û dijberiya [[kevneperestî|kevneperestan]] û kesên kirêgirtî terxan kir. Di navbera salên 1948 û 1966an de neh caran hat [[zindan]]kirin, gelek caran jî hat [[sirgûn]]kirin û ket bin êş, [[işkence]] û birçîhiştinê. == Jiyan == Destpêka xwendina xwe li [[mizgefta Babê Elî]] derbas kir. Dûv re qonaxa seretayî li [[Qutabxaneya Xalidiyê]] qedand û xwendina xwe domand heta pola sêyem a navîn. Paşê, di sala 1947an de li Dezgeha Tuutinê hate tayînkirin û wek karmendekî asayî kar kir. Di heman demê de ji bo dabînkirina jiyana xwe jî dixebitî. Lê zêde dereng nebû ku di heman sala 1947an de ji ber xwepêşandanan hate girtin û paşê hate berdan. Di sala 1948an de careke din hate girtin û ji karê dewletê hate derxistin. Di sala 1949an de li [[Silêmanî]]yê hate girtin û şandin [[Bexda]]yê. Di sala 1950an de hate darizandin û bi kefaletê hate berdan. Di sala 1951an de wek endamê Komîteya Aştiyê ya Silêmaniyê hate hilbijartin. Ji ber vê yekê dîsa hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di sala 1952an de ji aliyê Rêxistina Aştixwazan ve hate şandin [[Viyana]]ya li [[Awusturya]]yê da ku beşdarî «Kongreya Neteweyan ji bo Parastina Aştiyê» bibe. Li wir bi nivîskarê Rûsî [[Îlya Ehrenburg]] nas kir. Di wê gerê de serdana [[Îtalya]], [[Swîsre]], [[Çekoslovakya]] û [[Romanya]]yê kir. Dema ku ji Ewropayê vegeriya, fermana girtina wî derketibû. Wî demê li gundên Dergazên û Murtikeyê li derdora Silêmaniyê xwe veşart. Dûv re di sala 1954an de cihê xwe eşkere kir, hate girtin û şandin Bexdayê, lê di encama darizandinê de hate azadkirin. Di heman sala 1954an de careke din hate girtin. Li [[Kerkûk]]ê hate darizandin û cezayek 30 sal û nîv ji bo wî hate birîn.Wî cezayê xwe li Nugret es-Selman derbas kir û di navbera sala 1956an de vegeriya Silêmaniyê. Di destpêka sala 1958'an de li Daîreya Rêveberiyê ya Parêzgeha Silêmaniyê hate tayînkirin. Di nîvê sala 1958'an de zewicî. Di sala 1959'an de careke din beşdarî “Festîvala Cîhanî ya Ciwanên Demokrat” li Viyanayê bû. Herweha di heman salê de beşdarî damezrandina Yekîtiya Ciwanên Demokrat a Kurdistanê bû. Ji ber vê yekê hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di nîvê sala 1960an de bi sûcê ku li dijî desthilata [[Ebdulkerîm Qasim]] têkoşîn dike hate girtin, lê zû hate berdan. Di sala 1961an de dîsa bi heman sûcê hate girtin û hate şandin bajarê Kutê. Di salên şoreşa Kurdan 1963–1964an de li zindanên Kerkûk û Bexdayê girti ma. Di nîvê şestiyan de yên sedsala bîstan de vegeriya ser karê xwe yê berê li Daîreya Rêvebirinê ya Parêzgeha Silêmaniyê. Heta sala 1983'an di vê karê de ma û paşê li ser daxwaza xwe xanenişîn bû. == Çend [[Goranî]] menşûri == * [[Newroz]] * [[Hey nar]] le ser peyjey [[Meqamî Rast]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} ikezu0p1qzxd42nm0yithanf9m59lhy 2083828 2083826 2026-08-05T14:02:50Z Penaber49 39672 /* */ 2083828 wikitext text/x-wiki Muhammed Salih Dîlan (1927 - 28ê Cotmeha 1990) helbestvaneke kurd e. Malbata bav û kalên wî ji [[Qelaçolan]]ê hatine [[Silêmaniyê]]. Ew di sala 1927an de li taxa Goyjeyê ya wê bajêrê hatiye dinyayê. == Bi kurtî == Dîlan şairek bû ku di temenekî zû yê ciwaniyê de eleqeya nivîsandina helbestan û gotina [[maqam]]an di dilê wî de çêbû. Di sala 1949an de dest bi nivîsandina helbestan kir û heta roja mirina xwe bi helbestê re jiya. Di temenê bîst û yek saliyê de helbestên xwe belav kirin û şopa xwe di [[Edebiyata Kurdî|edebiyata Kurdî]] de hişt. Piştî [[Goran (şair)|Goran]]ê şair, ew wek yek ji nûnerên nifşeke nû ya helbesta kurdî tê naskirin. Dîlan ji ciwaniya xwe ve xwe û berhemên xwe yên edebî ji bo xizmeta pirsgirêkên gelê xwe û dijberiya [[kevneperestî|kevneperestan]] û kesên kirêgirtî terxan kir. Di navbera salên 1948 û 1966an de neh caran hat [[zindan]]kirin, gelek caran jî hat [[sirgûn]]kirin û ket bin êş, [[işkence]] û birçîhiştinê. == Jiyan == Destpêka xwendina xwe li [[mizgefta Babê Elî]] derbas kir. Dûv re qonaxa seretayî li [[Qutabxaneya Xalidiyê]] qedand û xwendina xwe domand heta pola sêyem a navîn. Paşê, di sala 1947an de li Dezgeha Tuutinê hate tayînkirin û wek karmendekî asayî kar kir. Di heman demê de ji bo dabînkirina jiyana xwe jî dixebitî. Lê zêde dereng nebû ku di heman sala 1947an de ji ber xwepêşandanan hate girtin û paşê hate berdan. Di sala 1948an de careke din hate girtin û ji karê dewletê hate derxistin. Di sala 1949an de li [[Silêmanî]]yê hate girtin û şandin [[Bexda]]yê. Di sala 1950an de hate darizandin û bi kefaletê hate berdan. Di sala 1951an de wek endamê Komîteya Aştiyê ya Silêmaniyê hate hilbijartin. Ji ber vê yekê dîsa hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di sala 1952an de ji aliyê Rêxistina Aştixwazan ve hate şandin [[Viyana]]ya li [[Awusturya]]yê da ku beşdarî «Kongreya Neteweyan ji bo Parastina Aştiyê» bibe. Li wir bi nivîskarê Rûsî [[Îlya Ehrenburg]] nas kir. Di wê gerê de serdana [[Îtalya]], [[Swîsre]], [[Çekoslovakya]] û [[Romanya]]yê kir. Dema ku ji Ewropayê vegeriya, fermana girtina wî derketibû. Wî demê li gundên Dergazên û Murtikeyê li derdora Silêmaniyê xwe veşart. Dûv re di sala 1954an de cihê xwe eşkere kir, hate girtin û şandin Bexdayê, lê di encama darizandinê de hate azadkirin. Di heman sala 1954an de careke din hate girtin. Li [[Kerkûk]]ê hate darizandin û cezayek 30 sal û nîv ji bo wî hate birîn.Wî cezayê xwe li Nugret es-Selman derbas kir û di navbera sala 1956an de vegeriya Silêmaniyê. Di destpêka sala 1958'an de li Daîreya Rêveberiyê ya Parêzgeha Silêmaniyê hate tayînkirin. Di nîvê sala 1958'an de zewicî. Di sala 1959'an de careke din beşdarî “Festîvala Cîhanî ya Ciwanên Demokrat” li Viyanayê bû. Herweha di heman salê de beşdarî damezrandina Yekîtiya Ciwanên Demokrat a Kurdistanê bû. Ji ber vê yekê hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di nîvê sala 1960an de bi sûcê ku li dijî desthilata [[Ebdulkerîm Qasim]] têkoşîn dike hate girtin, lê zû hate berdan. Di sala 1961an de dîsa bi heman sûcê hate girtin û hate şandin bajarê Kutê. Di salên şoreşa Kurdan 1963–1964an de li zindanên Kerkûk û Bexdayê girti ma. Di nîvê şestiyan de yên sedsala bîstan de vegeriya ser karê xwe yê berê li Daîreya Rêvebirinê ya Parêzgeha Silêmaniyê. Heta sala 1983'an di vê karê de ma û paşê li ser daxwaza xwe xanenişîn bû. == Çend [[Goranî]] menşûri == * [[Newroz]] * [[Hey nar]] le ser peyjey [[Meqamî Rast]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} b3xgfhllj9n1qnylsnxhk6hdb7lmmc2 2083829 2083828 2026-08-05T14:03:23Z Penaber49 39672 /* */ 2083829 wikitext text/x-wiki '''Muhammed Salih Dîlan''' (1927 - 28ê Cotmeha 1990) helbestvaneke kurd e. Malbata bav û kalên wî ji [[Qelaçolan]]ê hatine [[Silêmaniyê]]. Ew di sala 1927an de li taxa Goyjeyê ya wê bajêrê hatiye dinyayê. == Bi kurtî == Dîlan şairek bû ku di temenekî zû yê ciwaniyê de eleqeya nivîsandina helbestan û gotina [[maqam]]an di dilê wî de çêbû. Di sala 1949an de dest bi nivîsandina helbestan kir û heta roja mirina xwe bi helbestê re jiya. Di temenê bîst û yek saliyê de helbestên xwe belav kirin û şopa xwe di [[Edebiyata Kurdî|edebiyata Kurdî]] de hişt. Piştî [[Goran (şair)|Goran]]ê şair, ew wek yek ji nûnerên nifşeke nû ya helbesta kurdî tê naskirin. Dîlan ji ciwaniya xwe ve xwe û berhemên xwe yên edebî ji bo xizmeta pirsgirêkên gelê xwe û dijberiya [[kevneperestî|kevneperestan]] û kesên kirêgirtî terxan kir. Di navbera salên 1948 û 1966an de neh caran hat [[zindan]]kirin, gelek caran jî hat [[sirgûn]]kirin û ket bin êş, [[işkence]] û birçîhiştinê. == Jiyan == Destpêka xwendina xwe li [[mizgefta Babê Elî]] derbas kir. Dûv re qonaxa seretayî li [[Qutabxaneya Xalidiyê]] qedand û xwendina xwe domand heta pola sêyem a navîn. Paşê, di sala 1947an de li Dezgeha Tuutinê hate tayînkirin û wek karmendekî asayî kar kir. Di heman demê de ji bo dabînkirina jiyana xwe jî dixebitî. Lê zêde dereng nebû ku di heman sala 1947an de ji ber xwepêşandanan hate girtin û paşê hate berdan. Di sala 1948an de careke din hate girtin û ji karê dewletê hate derxistin. Di sala 1949an de li [[Silêmanî]]yê hate girtin û şandin [[Bexda]]yê. Di sala 1950an de hate darizandin û bi kefaletê hate berdan. Di sala 1951an de wek endamê Komîteya Aştiyê ya Silêmaniyê hate hilbijartin. Ji ber vê yekê dîsa hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di sala 1952an de ji aliyê Rêxistina Aştixwazan ve hate şandin [[Viyana]]ya li [[Awusturya]]yê da ku beşdarî «Kongreya Neteweyan ji bo Parastina Aştiyê» bibe. Li wir bi nivîskarê Rûsî [[Îlya Ehrenburg]] nas kir. Di wê gerê de serdana [[Îtalya]], [[Swîsre]], [[Çekoslovakya]] û [[Romanya]]yê kir. Dema ku ji Ewropayê vegeriya, fermana girtina wî derketibû. Wî demê li gundên Dergazên û Murtikeyê li derdora Silêmaniyê xwe veşart. Dûv re di sala 1954an de cihê xwe eşkere kir, hate girtin û şandin Bexdayê, lê di encama darizandinê de hate azadkirin. Di heman sala 1954an de careke din hate girtin. Li [[Kerkûk]]ê hate darizandin û cezayek 30 sal û nîv ji bo wî hate birîn.Wî cezayê xwe li Nugret es-Selman derbas kir û di navbera sala 1956an de vegeriya Silêmaniyê. Di destpêka sala 1958'an de li Daîreya Rêveberiyê ya Parêzgeha Silêmaniyê hate tayînkirin. Di nîvê sala 1958'an de zewicî. Di sala 1959'an de careke din beşdarî “Festîvala Cîhanî ya Ciwanên Demokrat” li Viyanayê bû. Herweha di heman salê de beşdarî damezrandina Yekîtiya Ciwanên Demokrat a Kurdistanê bû. Ji ber vê yekê hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di nîvê sala 1960an de bi sûcê ku li dijî desthilata [[Ebdulkerîm Qasim]] têkoşîn dike hate girtin, lê zû hate berdan. Di sala 1961an de dîsa bi heman sûcê hate girtin û hate şandin bajarê Kutê. Di salên şoreşa Kurdan 1963–1964an de li zindanên Kerkûk û Bexdayê girti ma. Di nîvê şestiyan de yên sedsala bîstan de vegeriya ser karê xwe yê berê li Daîreya Rêvebirinê ya Parêzgeha Silêmaniyê. Heta sala 1983'an di vê karê de ma û paşê li ser daxwaza xwe xanenişîn bû. == Çend [[Goranî]] menşûri == * [[Newroz]] * [[Hey nar]] le ser peyjey [[Meqamî Rast]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} i9q5kk125fbf9cz5sg3oauu7obtes9z 2083831 2083829 2026-08-05T14:32:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, --{{Şitil}}, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2083831 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Muhammed Salih Dîlan''' (1927 - 28ê Cotmeha 1990) helbestvaneke kurd e. Malbata bav û kalên wî ji [[Qelaçolan]]ê hatine [[Silêmaniyê]]. Ew di sala 1927an de li taxa Goyjeyê ya wê bajêrê hatiye dinyayê. == Bi kurtî == Dîlan şairek bû ku di temenekî zû yê ciwaniyê de eleqeya nivîsandina helbestan û gotina [[maqam]]an di dilê wî de çêbû. Di sala 1949an de dest bi nivîsandina helbestan kir û heta roja mirina xwe bi helbestê re jiya. Di temenê bîst û yek saliyê de helbestên xwe belav kirin û şopa xwe di [[edebiyata Kurdî]] de hişt. Piştî [[Goran (şair)|Goranê]] şair, ew wek yek ji nûnerên nifşeke nû ya helbesta kurdî tê naskirin. Dîlan ji ciwaniya xwe ve xwe û berhemên xwe yên edebî ji bo xizmeta pirsgirêkên gelê xwe û dijberiya [[kevneperestî|kevneperestan]] û kesên kirêgirtî terxan kir. Di navbera salên 1948 û 1966an de neh caran hat [[zindan]]kirin, gelek caran jî hat [[sirgûn]]kirin û ket bin êş, [[işkence]] û birçîhiştinê. == Jiyan == Destpêka xwendina xwe li [[mizgefta Babê Elî]] derbas kir. Dûv re qonaxa seretayî li [[Qutabxaneya Xalidiyê]] qedand û xwendina xwe domand heta pola sêyem a navîn. Paşê, di sala 1947an de li Dezgeha Tuutinê hate tayînkirin û wek karmendekî asayî kar kir. Di heman demê de ji bo dabînkirina jiyana xwe jî dixebitî. Lê zêde dereng nebû ku di heman sala 1947an de ji ber xwepêşandanan hate girtin û paşê hate berdan. Di sala 1948an de careke din hate girtin û ji karê dewletê hate derxistin. Di sala 1949an de li [[Silêmanî]]yê hate girtin û şandin [[Bexda]]yê. Di sala 1950an de hate darizandin û bi kefaletê hate berdan. Di sala 1951an de wek endamê Komîteya Aştiyê ya Silêmaniyê hate hilbijartin. Ji ber vê yekê dîsa hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di sala 1952an de ji aliyê Rêxistina Aştixwazan ve hate şandin [[Viyana]]ya li [[Awusturya]]yê da ku beşdarî «Kongreya Neteweyan ji bo Parastina Aştiyê» bibe. Li wir bi nivîskarê Rûsî [[Îlya Ehrenburg]] nas kir. Di wê gerê de serdana [[Îtalya]], [[Swîsre]], [[Çekoslovakya]] û [[Romanya]]yê kir. Dema ku ji Ewropayê vegeriya, fermana girtina wî derketibû. Wî demê li gundên Dergazên û Murtikeyê li derdora Silêmaniyê xwe veşart. Dûv re di sala 1954an de cihê xwe eşkere kir, hate girtin û şandin Bexdayê, lê di encama darizandinê de hate azadkirin. Di heman sala 1954an de careke din hate girtin. Li [[Kerkûk]]ê hate darizandin û cezayek 30 sal û nîv ji bo wî hate birîn.Wî cezayê xwe li Nugret es-Selman derbas kir û di navbera sala 1956an de vegeriya Silêmaniyê. Di destpêka sala 1958'an de li Daîreya Rêveberiyê ya Parêzgeha Silêmaniyê hate tayînkirin. Di nîvê sala 1958'an de zewicî. Di sala 1959'an de careke din beşdarî “Festîvala Cîhanî ya Ciwanên Demokrat” li Viyanayê bû. Herweha di heman salê de beşdarî damezrandina Yekîtiya Ciwanên Demokrat a Kurdistanê bû. Ji ber vê yekê hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di nîvê sala 1960an de bi sûcê ku li dijî desthilata [[Ebdulkerîm Qasim]] têkoşîn dike hate girtin, lê zû hate berdan. Di sala 1961an de dîsa bi heman sûcê hate girtin û hate şandin bajarê Kutê. Di salên şoreşa Kurdan 1963–1964an de li zindanên Kerkûk û Bexdayê girti ma. Di nîvê şestiyan de yên sedsala bîstan de vegeriya ser karê xwe yê berê li Daîreya Rêvebirinê ya Parêzgeha Silêmaniyê. Heta sala 1983'an di vê karê de ma û paşê li ser daxwaza xwe xanenişîn bû. == Çend [[Goranî]] menşûri == * [[Newroz]] * [[Hey nar]] le ser peyjey [[Meqamî Rast]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} 4npldobydha6iv8uiekz868ws6y5azs 2083864 2083831 2026-08-05T15:28:57Z Penaber49 39672 /* Çavkanî */ 2083864 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Muhammed Salih Dîlan''' (1927 - 28ê Cotmeha 1990) helbestvaneke kurd e. Malbata bav û kalên wî ji [[Qelaçolan]]ê hatine [[Silêmaniyê]]. Ew di sala 1927an de li taxa Goyjeyê ya wê bajêrê hatiye dinyayê. == Bi kurtî == Dîlan şairek bû ku di temenekî zû yê ciwaniyê de eleqeya nivîsandina helbestan û gotina [[maqam]]an di dilê wî de çêbû. Di sala 1949an de dest bi nivîsandina helbestan kir û heta roja mirina xwe bi helbestê re jiya. Di temenê bîst û yek saliyê de helbestên xwe belav kirin û şopa xwe di [[edebiyata Kurdî]] de hişt. Piştî [[Goran (şair)|Goranê]] şair, ew wek yek ji nûnerên nifşeke nû ya helbesta kurdî tê naskirin. Dîlan ji ciwaniya xwe ve xwe û berhemên xwe yên edebî ji bo xizmeta pirsgirêkên gelê xwe û dijberiya [[kevneperestî|kevneperestan]] û kesên kirêgirtî terxan kir. Di navbera salên 1948 û 1966an de neh caran hat [[zindan]]kirin, gelek caran jî hat [[sirgûn]]kirin û ket bin êş, [[işkence]] û birçîhiştinê. == Jiyan == Destpêka xwendina xwe li [[mizgefta Babê Elî]] derbas kir. Dûv re qonaxa seretayî li [[Qutabxaneya Xalidiyê]] qedand û xwendina xwe domand heta pola sêyem a navîn. Paşê, di sala 1947an de li Dezgeha Tuutinê hate tayînkirin û wek karmendekî asayî kar kir. Di heman demê de ji bo dabînkirina jiyana xwe jî dixebitî. Lê zêde dereng nebû ku di heman sala 1947an de ji ber xwepêşandanan hate girtin û paşê hate berdan. Di sala 1948an de careke din hate girtin û ji karê dewletê hate derxistin. Di sala 1949an de li [[Silêmanî]]yê hate girtin û şandin [[Bexda]]yê. Di sala 1950an de hate darizandin û bi kefaletê hate berdan. Di sala 1951an de wek endamê Komîteya Aştiyê ya Silêmaniyê hate hilbijartin. Ji ber vê yekê dîsa hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di sala 1952an de ji aliyê Rêxistina Aştixwazan ve hate şandin [[Viyana]]ya li [[Awusturya]]yê da ku beşdarî «Kongreya Neteweyan ji bo Parastina Aştiyê» bibe. Li wir bi nivîskarê Rûsî [[Îlya Ehrenburg]] nas kir. Di wê gerê de serdana [[Îtalya]], [[Swîsre]], [[Çekoslovakya]] û [[Romanya]]yê kir. Dema ku ji Ewropayê vegeriya, fermana girtina wî derketibû. Wî demê li gundên Dergazên û Murtikeyê li derdora Silêmaniyê xwe veşart. Dûv re di sala 1954an de cihê xwe eşkere kir, hate girtin û şandin Bexdayê, lê di encama darizandinê de hate azadkirin. Di heman sala 1954an de careke din hate girtin. Li [[Kerkûk]]ê hate darizandin û cezayek 30 sal û nîv ji bo wî hate birîn.Wî cezayê xwe li Nugret es-Selman derbas kir û di navbera sala 1956an de vegeriya Silêmaniyê. Di destpêka sala 1958'an de li Daîreya Rêveberiyê ya Parêzgeha Silêmaniyê hate tayînkirin. Di nîvê sala 1958'an de zewicî. Di sala 1959'an de careke din beşdarî “Festîvala Cîhanî ya Ciwanên Demokrat” li Viyanayê bû. Herweha di heman salê de beşdarî damezrandina Yekîtiya Ciwanên Demokrat a Kurdistanê bû. Ji ber vê yekê hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di nîvê sala 1960an de bi sûcê ku li dijî desthilata [[Ebdulkerîm Qasim]] têkoşîn dike hate girtin, lê zû hate berdan. Di sala 1961an de dîsa bi heman sûcê hate girtin û hate şandin bajarê Kutê. Di salên şoreşa Kurdan 1963–1964an de li zindanên Kerkûk û Bexdayê girti ma. Di nîvê şestiyan de yên sedsala bîstan de vegeriya ser karê xwe yê berê li Daîreya Rêvebirinê ya Parêzgeha Silêmaniyê. Heta sala 1983'an di vê karê de ma û paşê li ser daxwaza xwe xanenişîn bû. == Çend [[Goranî]] menşûri == * [[Newroz]] * [[Hey nar]] le ser peyjey [[Meqamî Rast]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbest]] ijadu0k97cp1by3ynbf4cwidwjow15v 2083865 2083864 2026-08-05T15:29:21Z Penaber49 39672 /* Çavkanî */ 2083865 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Muhammed Salih Dîlan''' (1927 - 28ê Cotmeha 1990) helbestvaneke kurd e. Malbata bav û kalên wî ji [[Qelaçolan]]ê hatine [[Silêmaniyê]]. Ew di sala 1927an de li taxa Goyjeyê ya wê bajêrê hatiye dinyayê. == Bi kurtî == Dîlan şairek bû ku di temenekî zû yê ciwaniyê de eleqeya nivîsandina helbestan û gotina [[maqam]]an di dilê wî de çêbû. Di sala 1949an de dest bi nivîsandina helbestan kir û heta roja mirina xwe bi helbestê re jiya. Di temenê bîst û yek saliyê de helbestên xwe belav kirin û şopa xwe di [[edebiyata Kurdî]] de hişt. Piştî [[Goran (şair)|Goranê]] şair, ew wek yek ji nûnerên nifşeke nû ya helbesta kurdî tê naskirin. Dîlan ji ciwaniya xwe ve xwe û berhemên xwe yên edebî ji bo xizmeta pirsgirêkên gelê xwe û dijberiya [[kevneperestî|kevneperestan]] û kesên kirêgirtî terxan kir. Di navbera salên 1948 û 1966an de neh caran hat [[zindan]]kirin, gelek caran jî hat [[sirgûn]]kirin û ket bin êş, [[işkence]] û birçîhiştinê. == Jiyan == Destpêka xwendina xwe li [[mizgefta Babê Elî]] derbas kir. Dûv re qonaxa seretayî li [[Qutabxaneya Xalidiyê]] qedand û xwendina xwe domand heta pola sêyem a navîn. Paşê, di sala 1947an de li Dezgeha Tuutinê hate tayînkirin û wek karmendekî asayî kar kir. Di heman demê de ji bo dabînkirina jiyana xwe jî dixebitî. Lê zêde dereng nebû ku di heman sala 1947an de ji ber xwepêşandanan hate girtin û paşê hate berdan. Di sala 1948an de careke din hate girtin û ji karê dewletê hate derxistin. Di sala 1949an de li [[Silêmanî]]yê hate girtin û şandin [[Bexda]]yê. Di sala 1950an de hate darizandin û bi kefaletê hate berdan. Di sala 1951an de wek endamê Komîteya Aştiyê ya Silêmaniyê hate hilbijartin. Ji ber vê yekê dîsa hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di sala 1952an de ji aliyê Rêxistina Aştixwazan ve hate şandin [[Viyana]]ya li [[Awusturya]]yê da ku beşdarî «Kongreya Neteweyan ji bo Parastina Aştiyê» bibe. Li wir bi nivîskarê Rûsî [[Îlya Ehrenburg]] nas kir. Di wê gerê de serdana [[Îtalya]], [[Swîsre]], [[Çekoslovakya]] û [[Romanya]]yê kir. Dema ku ji Ewropayê vegeriya, fermana girtina wî derketibû. Wî demê li gundên Dergazên û Murtikeyê li derdora Silêmaniyê xwe veşart. Dûv re di sala 1954an de cihê xwe eşkere kir, hate girtin û şandin Bexdayê, lê di encama darizandinê de hate azadkirin. Di heman sala 1954an de careke din hate girtin. Li [[Kerkûk]]ê hate darizandin û cezayek 30 sal û nîv ji bo wî hate birîn.Wî cezayê xwe li Nugret es-Selman derbas kir û di navbera sala 1956an de vegeriya Silêmaniyê. Di destpêka sala 1958'an de li Daîreya Rêveberiyê ya Parêzgeha Silêmaniyê hate tayînkirin. Di nîvê sala 1958'an de zewicî. Di sala 1959'an de careke din beşdarî “Festîvala Cîhanî ya Ciwanên Demokrat” li Viyanayê bû. Herweha di heman salê de beşdarî damezrandina Yekîtiya Ciwanên Demokrat a Kurdistanê bû. Ji ber vê yekê hate girtin, lê zû hate azadkirin. Di nîvê sala 1960an de bi sûcê ku li dijî desthilata [[Ebdulkerîm Qasim]] têkoşîn dike hate girtin, lê zû hate berdan. Di sala 1961an de dîsa bi heman sûcê hate girtin û hate şandin bajarê Kutê. Di salên şoreşa Kurdan 1963–1964an de li zindanên Kerkûk û Bexdayê girti ma. Di nîvê şestiyan de yên sedsala bîstan de vegeriya ser karê xwe yê berê li Daîreya Rêvebirinê ya Parêzgeha Silêmaniyê. Heta sala 1983'an di vê karê de ma û paşê li ser daxwaza xwe xanenişîn bû. == Çend [[Goranî]] menşûri == * [[Newroz]] * [[Hey nar]] le ser peyjey [[Meqamî Rast]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvan]] j4gamszdji4n6poyxssxk1mlltscdx2 Erdheja San Franciscoyê 1906 0 47888 2083877 2083743 2026-08-05T19:28:02Z Penaber49 39672 2083877 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M<sub>w</sub> hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M<sub>w</sub> herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M<sub>I</sub> 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M<sub>w</sub> çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M<sub>I</sub> qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M<sub>I</sub> gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M<sub>I</sub> û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye" Jina geroka bi navê C. C. Baughman a ji LeMarsê ku deh roj piştê erdhejê di San Franciscoyê re derbas dibû, behsa sobeyekê kiriye ku li ber her xanîyekî hatibû danîn, destûr nehatibû dayîn ku bajariyên li hundir xwarinê bipijînin û li hinek cihên li kolana marketê xendekên kurd çêbûne. Wê dîtiye ku leşkerên bi cilên şîn di nav elaleta qirêj de, komên mêrên bêhal û sergêj li derdora bajêr û avahiyên nêzîkê kolana Valenciayê ku di nav çend avahiyên ji darê de bûn bi tevahî hilweşiyane. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 88syiyo2524p3944r6wgz8owr5dbkb1 2083878 2083877 2026-08-05T19:30:35Z Penaber49 39672 2083878 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M<sub>w</sub> hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M<sub>w</sub> herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M<sub>I</sub> 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M<sub>w</sub> çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M<sub>I</sub> qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M<sub>I</sub> gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M<sub>I</sub> û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye" Jina geroka bi navê C. C. Baughman a ji LeMarsê ku deh roj piştê erdhejê di San Franciscoyê re derbas dibû, behsa sobeyekê kiriye ku li ber her xanîyekî hatibû danîn, destûr nehatibû dayîn ku bajariyên li hundir xwarinê bipijînin û li hinek cihên li kolana marketê xendekên kurd çêbûne. Wê dîtiye ku leşkerên bi cilên şîn di nav elaleta qirêj de, komên mêrên bêhal û sergêj li derdora bajêr û avahiyên nêzîkê kolana Valenciayê ku di nav çend avahiyên ji darê de bûn bi tevahî hilweşiyane. Wê di nivîsandina xwe de aniya ziman ku "dîmenên kavilan tirsnak in," wê nivîsandiye "û dîmenên ku di dema karesata tirsnak de li wir qewimîn ji ravekirina ziman û pênûsê wêdetir in." Ew û mêrê wê ku plan kiribûn ku bi awayekî daîmî li Kalîforniyayê bicih bibin, "bêyî ku xwesteka wan a bi awayekî daîmî li wir bi cih bibin" çûbun bajêr. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] soak0s758m337w205jrk3bujp7qbosg 2083879 2083878 2026-08-05T19:35:21Z Penaber49 39672 2083879 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M<sub>w</sub> hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M<sub>w</sub> herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M<sub>I</sub> 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M<sub>w</sub> çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M<sub>I</sub> qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M<sub>I</sub> gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M<sub>I</sub> û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye" Jina geroka bi navê C. C. Baughman a ji LeMarsê ku deh roj piştê erdhejê di San Franciscoyê re derbas dibû, behsa sobeyekê kiriye ku li ber her xanîyekî hatibû danîn, destûr nehatibû dayîn ku bajariyên li hundir xwarinê bipijînin û li hinek cihên li kolana marketê xendekên kurd çêbûne. Wê dîtiye ku leşkerên bi cilên şîn di nav elaleta qirêj de, komên mêrên bêhal û sergêj li derdora bajêr û avahiyên nêzîkê kolana Valenciayê ku di nav çend avahiyên ji darê de bûn bi tevahî hilweşiyane. Wê di nivîsandina xwe de aniya ziman ku "dîmenên kavilan tirsnak in," wê nivîsandiye "û dîmenên ku di dema karesata tirsnak de li wir qewimîn ji ravekirina ziman û pênûsê wêdetir in." Ew û mêrê wê ku plan kiribûn ku bi awayekî daîmî li Kalîforniyayê bicih bibin, "bêyî ku xwesteka wan a bi awayekî daîmî li wir bi cih bibin" çûbun bajêr. Rojnamevanê berê Mathias Forestburg ji Boulder Creek, heştê mîl li başûrê San Franciscoyê, nivîsiye û behsa wê yekê kiriye ku ji ber lerzê bi tundî şiyar bûye, xanî wekê keştiyeke dihejiya, çirke çirke bi daran ketiye û her tişt li erdê belav bûye. Wî rojê bi hilweşandina dûxaneke şikestî ku li ser avahiyên rûxandî bû derbas kiriye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] h3ogram3klisxonhtjuih782yr14328 2083880 2083879 2026-08-05T19:37:32Z Penaber49 39672 2083880 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M<sub>w</sub> hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M<sub>w</sub> herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M<sub>I</sub> 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M<sub>w</sub> çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M<sub>I</sub> qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M<sub>I</sub> gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M<sub>I</sub> û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye" Jina geroka bi navê C. C. Baughman a ji LeMarsê ku deh roj piştê erdhejê di San Franciscoyê re derbas dibû, behsa sobeyekê kiriye ku li ber her xanîyekî hatibû danîn, destûr nehatibû dayîn ku bajariyên li hundir xwarinê bipijînin û li hinek cihên li kolana marketê xendekên kurd çêbûne. Wê dîtiye ku leşkerên bi cilên şîn di nav elaleta qirêj de, komên mêrên bêhal û sergêj li derdora bajêr û avahiyên nêzîkê kolana Valenciayê ku di nav çend avahiyên ji darê de bûn bi tevahî hilweşiyane. Wê di nivîsandina xwe de aniya ziman ku "dîmenên kavilan tirsnak in," wê nivîsandiye "û dîmenên ku di dema karesata tirsnak de li wir qewimîn ji ravekirina ziman û pênûsê wêdetir in." Ew û mêrê wê ku plan kiribûn ku bi awayekî daîmî li Kalîforniyayê bicih bibin, "bêyî ku xwesteka wan a bi awayekî daîmî li wir bi cih bibin" çûbun bajêr. Rojnamevanê berê Mathias Forestburg ji Boulder Creek, heştê mîl li başûrê San Franciscoyê, nivîsiye û behsa wê yekê kiriye ku ji ber lerzê bi tundî şiyar bûye, xanî wekê keştiyeke dihejiya, çirke çirke bi daran ketiye û her tişt li erdê belav bûye. Wî rojê bi hilweşandina dûxaneke şikestî ku li ser avahiyên rûxandî bû derbas kiriye. Wî ragihandiye ku ji erdhejê vir ve her roj û bi şev lerizîn berdewam kiriye, ev yek jî civakê di hişyariyê de hiştiye û destnîşan kiriye ku hemî karsazî rawestiyane û hemî kesên ku dikarin birevin ber bi rojhilat ve çûne. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] a78ib65h0f40tkwytyhifizqb2cb1el 2083881 2083880 2026-08-05T19:39:36Z Penaber49 39672 2083881 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M<sub>w</sub> hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M<sub>w</sub> herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M<sub>I</sub> 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M<sub>w</sub> çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M<sub>I</sub> qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M<sub>I</sub> gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M<sub>I</sub> û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye" Jina geroka bi navê C. C. Baughman a ji LeMarsê ku deh roj piştê erdhejê di San Franciscoyê re derbas dibû, behsa sobeyekê kiriye ku li ber her xanîyekî hatibû danîn, destûr nehatibû dayîn ku bajariyên li hundir xwarinê bipijînin û li hinek cihên li kolana marketê xendekên kurd çêbûne. Wê dîtiye ku leşkerên bi cilên şîn di nav elaleta qirêj de, komên mêrên bêhal û sergêj li derdora bajêr û avahiyên nêzîkê kolana Valenciayê ku di nav çend avahiyên ji darê de bûn bi tevahî hilweşiyane. Wê di nivîsandina xwe de aniya ziman ku "dîmenên kavilan tirsnak in," wê nivîsandiye "û dîmenên ku di dema karesata tirsnak de li wir qewimîn ji ravekirina ziman û pênûsê wêdetir in." Ew û mêrê wê ku plan kiribûn ku bi awayekî daîmî li Kalîforniyayê bicih bibin, "bêyî ku xwesteka wan a bi awayekî daîmî li wir bi cih bibin" çûbun bajêr. Rojnamevanê berê Mathias Forestburg ji Boulder Creek, heştê mîl li başûrê San Franciscoyê, nivîsiye û behsa wê yekê kiriye ku ji ber lerzê bi tundî şiyar bûye, xanî wekê keştiyeke dihejiya, çirke çirke bi daran ketiye û her tişt li erdê belav bûye. Wî rojê bi hilweşandina dûxaneke şikestî ku li ser avahiyên rûxandî bû derbas kiriye. Wî ragihandiye ku ji erdhejê vir ve her roj û bi şev lerizîn berdewam kiriye, ev yek jî civakê di hişyariyê de hiştiye û destnîşan kiriye ku hemî karsazî rawestiyane û hemî kesên ku dikarin birevin ber bi rojhilat ve çûne. Vegotina herî rasterast ji Lewis A. Spitzer ê San Jose hatiye ku di nîvê şevê de, roja erdhejê, ji biraziyê xwe yê li Virjînyayê re nameyekî nivîsandiye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] r0zpttr1aj1prub8u5iyi5xxh0qbn5g 2083882 2083881 2026-08-05T19:43:38Z Penaber49 39672 2083882 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M<sub>w</sub> hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M<sub>w</sub> herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M<sub>I</sub> 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M<sub>w</sub> çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M<sub>I</sub> qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M<sub>I</sub> gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M<sub>I</sub> û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye" Jina geroka bi navê C. C. Baughman a ji LeMarsê ku deh roj piştê erdhejê di San Franciscoyê re derbas dibû, behsa sobeyekê kiriye ku li ber her xanîyekî hatibû danîn, destûr nehatibû dayîn ku bajariyên li hundir xwarinê bipijînin û li hinek cihên li kolana marketê xendekên kurd çêbûne. Wê dîtiye ku leşkerên bi cilên şîn di nav elaleta qirêj de, komên mêrên bêhal û sergêj li derdora bajêr û avahiyên nêzîkê kolana Valenciayê ku di nav çend avahiyên ji darê de bûn bi tevahî hilweşiyane. Wê di nivîsandina xwe de aniya ziman ku "dîmenên kavilan tirsnak in," wê nivîsandiye "û dîmenên ku di dema karesata tirsnak de li wir qewimîn ji ravekirina ziman û pênûsê wêdetir in." Ew û mêrê wê ku plan kiribûn ku bi awayekî daîmî li Kalîforniyayê bicih bibin, "bêyî ku xwesteka wan a bi awayekî daîmî li wir bi cih bibin" çûbun bajêr. Rojnamevanê berê Mathias Forestburg ji Boulder Creek, heştê mîl li başûrê San Franciscoyê, nivîsiye û behsa wê yekê kiriye ku ji ber lerzê bi tundî şiyar bûye, xanî wekê keştiyeke dihejiya, çirke çirk bi daran ketiye û her tişt li erdê belav bûye. Wî rojê bi hilweşandina dûxaneke şikestî ku li ser avahiyên rûxandî bû derbas kiriye. Wî ragihandiye ku ji erdhejê vir ve her roj û bi şev lerizîn berdewam kiriye, ev yek jî civakê di hişyariyê de hiştiye û destnîşan kiriye ku hemî karsazî rawestiyane û hemî kesên ku dikarin birevin ber bi rojhilat ve çûne. Vegotina herî rasterast ji Lewis A. Spitzer ê San Jose hatiye ku di nîvê şevê de, roja erdhejê, ji biraziyê xwe yê li Virjînyayê re nameyekî nivîsandiye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] p3t715epcksujjnf2ec9rh1j6ils6lj 2083883 2083882 2026-08-05T19:46:46Z Penaber49 39672 2083883 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M<sub>w</sub> hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M<sub>w</sub> herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M<sub>I</sub> 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M<sub>w</sub> çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M<sub>I</sub> qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M<sub>I</sub> gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M<sub>I</sub> û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye" Jina geroka bi navê C. C. Baughman a ji LeMarsê ku deh roj piştê erdhejê di San Franciscoyê re derbas dibû, behsa sobeyekê kiriye ku li ber her xanîyekî hatibû danîn, destûr nehatibû dayîn ku bajariyên li hundir xwarinê bipijînin û li hinek cihên li kolana marketê xendekên kurd çêbûne. Wê dîtiye ku leşkerên bi cilên şîn di nav elaleta qirêj de, komên mêrên bêhal û sergêj li derdora bajêr û avahiyên nêzîkê kolana Valenciayê ku di nav çend avahiyên ji darê de bûn bi tevahî hilweşiyane. Wê di nivîsandina xwe de aniya ziman ku "dîmenên kavilan tirsnak in," wê nivîsandiye "û dîmenên ku di dema karesata tirsnak de li wir qewimîn ji ravekirina ziman û pênûsê wêdetir in." Ew û mêrê wê ku plan kiribûn ku bi awayekî daîmî li Kalîforniyayê bicih bibin, "bêyî ku xwesteka wan a bi awayekî daîmî li wir bi cih bibin" çûbun bajêr. Rojnamevanê berê Mathias Forestburg ji Boulder Creek, heştê mîl li başûrê San Franciscoyê, nivîsiye û behsa wê yekê kiriye ku ji ber lerzê bi tundî şiyar bûye, xanî wekê keştiyeke dihejiya, çirke çirk bi daran ketiye û her tişt li erdê belav bûye. Wî rojê bi hilweşandina dûxaneke şikestî ku li ser avahiyên rûxandî bû derbas kiriye. Wî ragihandiye ku ji erdhejê vir ve her roj û bi şev lerizîn berdewam kiriye, ev yek jî civakê di hişyar hiştiye û destnîşan kiriye ku hemî karsaz rawestiyane û hemî kesên ku dikarin birevin ber bi rojhilat ve çûne. Vegotina herî rasterast ji Lewis A. Spitzer ê San Jose hatiye ku di nîvê şevê de, roja erdhejê, ji biraziyê xwe yê li Virjînyayê re nameyekî nivîsandiye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 64n0i6oz7zncjxoue0krwspexhtdvph 2083885 2083883 2026-08-05T20:00:27Z Penaber49 39672 2083885 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M<sub>w</sub> hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M<sub>w</sub> herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M<sub>I</sub> 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M<sub>w</sub> çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M<sub>I</sub> qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M<sub>I</sub> gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M<sub>I</sub> û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye" Jina geroka bi navê C. C. Baughman a ji LeMarsê ku deh roj piştê erdhejê di San Franciscoyê re derbas dibû, behsa sobeyekê kiriye ku li ber her xanîyekî hatibû danîn, destûr nehatibû dayîn ku bajariyên li hundir xwarinê bipijînin û li hinek cihên li kolana marketê xendekên kurd çêbûne. Wê dîtiye ku leşkerên bi cilên şîn di nav elaleta qirêj de, komên mêrên bêhal û sergêj li derdora bajêr û avahiyên nêzîkê kolana Valenciayê ku di nav çend avahiyên ji darê de bûn bi tevahî hilweşiyane. Wê di nivîsandina xwe de aniya ziman ku "dîmenên kavilan tirsnak in," wê nivîsandiye "û dîmenên ku di dema karesata tirsnak de li wir qewimîn ji ravekirina ziman û pênûsê wêdetir in." Ew û mêrê wê ku plan kiribûn ku bi awayekî daîmî li Kalîforniyayê bicih bibin, "bêyî ku xwesteka wan a bi awayekî daîmî li wir bi cih bibin" çûbun bajêr. Rojnamevanê berê Mathias Forestburg ji Boulder Creek, heştê mîl li başûrê San Franciscoyê, nivîsiye û behsa wê yekê kiriye ku ji ber lerzê bi tundî şiyar bûye, xanî wekê keştiyeke dihejiya, çirke çirk bi daran ketiye û her tişt li erdê belav bûye. Wî rojê bi hilweşandina dûxaneke şikestî ku li ser avahiyên rûxandî bû derbas kiriye. Wî ragihandiye ku ji erdhejê vir ve her roj û bi şev lerizîn berdewam kiriye, ev yek jî civakê di hişyar hiştiye û destnîşan kiriye ku hemî karsaz rawestiyane û hemî kesên ku dikarin birevin ber bi rojhilat ve çûne. Vegotina herî rasterast ji Lewis A. Spitzer ê San Jose hatiye ku di nîvê şevê de, roja erdhejê, ji biraziyê xwe yê li Virjînyayê re nameyekî nivîsandiye. Spitzer şeva berê erdhejê li çiyayekî ku kanên madenê lê hebû maye. Dema ku hinekî beriya saet 5ê sibê şiyar bûye saet 5:15an de dema ku wî quşxaneyeke avê datîne ser sobeyê, erd diheje û ev quşxane li dîwarê dikeve. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 1xzknlnq1wt7vrxe40ekm5xra5cbq9x 2083886 2083885 2026-08-05T20:01:53Z Penaber49 39672 2083886 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M<sub>w</sub> hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M<sub>w</sub> herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M<sub>I</sub> 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M<sub>w</sub> çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M<sub>I</sub> qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M<sub>I</sub> gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M<sub>I</sub> û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye" Jina geroka bi navê C. C. Baughman a ji LeMarsê ku deh roj piştê erdhejê di San Franciscoyê re derbas dibû, behsa sobeyekê kiriye ku li ber her xanîyekî hatibû danîn, destûr nehatibû dayîn ku bajariyên li hundir xwarinê bipijînin û li hinek cihên li kolana marketê xendekên kurd çêbûne. Wê dîtiye ku leşkerên bi cilên şîn di nav elaleta qirêj de, komên mêrên bêhal û sergêj li derdora bajêr û avahiyên nêzîkê kolana Valenciayê ku di nav çend avahiyên ji darê de bûn bi tevahî hilweşiyane. Wê di nivîsandina xwe de aniya ziman ku "dîmenên kavilan tirsnak in," wê nivîsandiye "û dîmenên ku di dema karesata tirsnak de li wir qewimîn ji ravekirina ziman û pênûsê wêdetir in." Ew û mêrê wê ku plan kiribûn ku bi awayekî daîmî li Kalîforniyayê bicih bibin, "bêyî ku xwesteka wan a bi awayekî daîmî li wir bi cih bibin" çûbun bajêr. Rojnamevanê berê Mathias Forestburg ji Boulder Creek, heştê mîl li başûrê San Franciscoyê, nivîsiye û behsa wê yekê kiriye ku ji ber lerzê bi tundî şiyar bûye, xanî wekê keştiyeke dihejiya, çirke çirk bi daran ketiye û her tişt li erdê belav bûye. Wî rojê bi hilweşandina dûxaneke şikestî ku li ser avahiyên rûxandî bû derbas kiriye. Wî ragihandiye ku ji erdhejê vir ve her roj û bi şev lerizîn berdewam kiriye, ev yek jî civakê di hişyar hiştiye û destnîşan kiriye ku hemî karsaz rawestiyane û hemî kesên ku dikarin birevin ber bi rojhilat ve çûne. Vegotina herî rasterast ji Lewis A. Spitzer ê San Jose hatiye ku di nîvê şevê de, roja erdhejê, ji biraziyê xwe yê li Virjînyayê re nameyekî nivîsandiye. Spitzer şeva berê erdhejê li çiyayekî ku kanên madenê lê hebû maye. Dema ku hinekî beriya saet 5ê sibê şiyar bûye saet 5:15an de dema ku wî quşxaneyeke avê datîne ser sobeyê, erd diheje û ev quşxane li dîwarê dikeve. Otomobîlên elektrîkê rawestiyabûn û wî paytoneke hespan kirê kiribû da wî bîne malê. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] ttcp2hhovsx585g1g99qvoitle2g500 2083887 2083886 2026-08-05T20:04:39Z Penaber49 39672 2083887 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M<sub>w</sub> hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M<sub>w</sub> herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M<sub>I</sub> 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M<sub>w</sub> çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M<sub>I</sub> qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M<sub>I</sub> gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M<sub>I</sub> û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye" Jina geroka bi navê C. C. Baughman a ji LeMarsê ku deh roj piştê erdhejê di San Franciscoyê re derbas dibû, behsa sobeyekê kiriye ku li ber her xanîyekî hatibû danîn, destûr nehatibû dayîn ku bajariyên li hundir xwarinê bipijînin û li hinek cihên li kolana marketê xendekên kurd çêbûne. Wê dîtiye ku leşkerên bi cilên şîn di nav elaleta qirêj de, komên mêrên bêhal û sergêj li derdora bajêr û avahiyên nêzîkê kolana Valenciayê ku di nav çend avahiyên ji darê de bûn bi tevahî hilweşiyane. Wê di nivîsandina xwe de aniya ziman ku "dîmenên kavilan tirsnak in," wê nivîsandiye "û dîmenên ku di dema karesata tirsnak de li wir qewimîn ji ravekirina ziman û pênûsê wêdetir in." Ew û mêrê wê ku plan kiribûn ku bi awayekî daîmî li Kalîforniyayê bicih bibin, "bêyî ku xwesteka wan a bi awayekî daîmî li wir bi cih bibin" çûbun bajêr. Rojnamevanê berê Mathias Forestburg ji Boulder Creek, heştê mîl li başûrê San Franciscoyê, nivîsiye û behsa wê yekê kiriye ku ji ber lerzê bi tundî şiyar bûye, xanî wekê keştiyeke dihejiya, çirke çirk bi daran ketiye û her tişt li erdê belav bûye. Wî rojê bi hilweşandina dûxaneke şikestî ku li ser avahiyên rûxandî bû derbas kiriye. Wî ragihandiye ku ji erdhejê vir ve her roj û bi şev lerizîn berdewam kiriye, ev yek jî civakê di hişyar hiştiye û destnîşan kiriye ku hemî karsaz rawestiyane û hemî kesên ku dikarin birevin ber bi rojhilat ve çûne. Vegotina herî rasterast ji Lewis A. Spitzer ê San Jose hatiye ku di nîvê şevê de, roja erdhejê, ji biraziyê xwe yê li Virjînyayê re nameyekî nivîsandiye. Spitzer şeva berê erdhejê li çiyayekî ku kanên madenê lê hebû maye. Dema ku hinekî beriya saet 5ê sibê şiyar bûye saet 5:15an de dema ku wî quşxaneyeke avê datîne ser sobeyê, erd diheje û ev quşxane li dîwarê dikeve. Otomobîlên elektrîkê rawestiyabûn û wî paytoneke hespan kirê kiribû da wî bîne malê. Dema ku ew digihîje bajêr dîbine ku xaniyê wî li pîyan maye lê San Jose "wêran bûye. Xanîyên karsaziyê bi erdê re bûye yek" û San Francisco jî wekê hema hema bi tevahî wêran û di bin şewata agirê de maye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] elon3nezg9mr1u7ql2hau0x5wo96wso 2083888 2083887 2026-08-05T20:07:01Z Penaber49 39672 /* Ravekirina şahidên erdhejê */ 2083888 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M<sub>w</sub> hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M<sub>w</sub> herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M<sub>I</sub> 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M<sub>w</sub> çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M<sub>I</sub> qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M<sub>I</sub> gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M<sub>I</sub> û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://newspaperarchive.com/other-clipping-may-04-1906-5723414/ |sernav=Other-May-04-1906-5723414 {{!}} NewspaperArchive |malper=newspaperarchive.com |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en}}</ref> Jina geroka bi navê C. C. Baughman a ji LeMarsê ku deh roj piştê erdhejê di San Franciscoyê re derbas dibû, behsa sobeyekê kiriye ku li ber her xanîyekî hatibû danîn, destûr nehatibû dayîn ku bajariyên li hundir xwarinê bipijînin û li hinek cihên li kolana marketê xendekên kurd çêbûne. Wê dîtiye ku leşkerên bi cilên şîn di nav elaleta qirêj de, komên mêrên bêhal û sergêj li derdora bajêr û avahiyên nêzîkê kolana Valenciayê ku di nav çend avahiyên ji darê de bûn bi tevahî hilweşiyane. Wê di nivîsandina xwe de aniya ziman ku "dîmenên kavilan tirsnak in," wê nivîsandiye "û dîmenên ku di dema karesata tirsnak de li wir qewimîn ji ravekirina ziman û pênûsê wêdetir in." Ew û mêrê wê ku plan kiribûn ku bi awayekî daîmî li Kalîforniyayê bicih bibin, "bêyî ku xwesteka wan a bi awayekî daîmî li wir bi cih bibin" çûbun bajêr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newspaperarchive.com/other-clipping-may-10-1906-5723424/ |sernav=Other-May-10-1906-5723424 {{!}} NewspaperArchive |malper=newspaperarchive.com |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en}}</ref> Rojnamevanê berê Mathias Forestburg ji Boulder Creek, heştê mîl li başûrê San Franciscoyê, nivîsiye û behsa wê yekê kiriye ku ji ber lerzê bi tundî şiyar bûye, xanî wekê keştiyeke dihejiya, çirke çirk bi daran ketiye û her tişt li erdê belav bûye. Wî rojê bi hilweşandina dûxaneke şikestî ku li ser avahiyên rûxandî bû derbas kiriye. Wî ragihandiye ku ji erdhejê vir ve her roj û bi şev lerizîn berdewam kiriye, ev yek jî civakê di hişyar hiştiye û destnîşan kiriye ku hemî karsaz rawestiyane û hemî kesên ku dikarin birevin ber bi rojhilat ve çûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newspaperarchive.com/other-clipping-may-09-1906-5723435/ |sernav=Other-May-09-1906-5723435 {{!}} NewspaperArchive |malper=newspaperarchive.com |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en}}</ref> Vegotina herî rasterast ji Lewis A. Spitzer ê San Jose hatiye ku di nîvê şevê de, roja erdhejê, ji biraziyê xwe yê li Virjînyayê re nameyekî nivîsandiye. Spitzer şeva berê erdhejê li çiyayekî ku kanên madenê lê hebû maye. Dema ku hinekî beriya saet 5ê sibê şiyar bûye saet 5:15an de dema ku wî quşxaneyeke avê datîne ser sobeyê, erd diheje û ev quşxane li dîwarê dikeve. Otomobîlên elektrîkê rawestiyabûn û wî paytoneke hespan kirê kiribû da wî bîne malê. Dema ku ew digihîje bajêr dîbine ku xaniyê wî li pîyan maye lê San Jose "wêran bûye. Xanîyên karsaziyê bi erdê re bûye yek" û San Francisco jî wekê hema hema bi tevahî wêran û di bin şewata agirê de maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newspaperarchive.com/other-clipping-apr-26-1906-5723456/ |sernav=Other-Apr-26-1906-5723456 {{!}} NewspaperArchive |malper=newspaperarchive.com |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en}}</ref> == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] iw0y04pqql7nkotpy7frhhtu39rel1l Gotûbêj:Honaka zanistî 1 67923 2083863 2083648 2026-08-05T15:28:47Z MikaelF 935 /* Berhema True History */ Bersiv 2083863 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Edebiyat|muhîmî=Zêde}} }} == Li ser navê vê gotarê == Ez qet li rastî têgiha Science-Fiction a bi Kurmancî ya bi tîpên latînî tê nivîsandin nehatim. Tenê du çavkanî heye ku ew jî "ferheng" in, ne gotarên qala mijar: 1. ''Büyük Türkçe Kürtçe Sözlük'' - ''Zana Farqînî'' : Wekî '''xeyalê zanistî''' hatiye wergerandin û li nav kevanekan de pênasa wê hatiye dayîn. Li gorî wê: Berhemên ku bi riya daneyên zanistî û xeyalî tên afirandin, mîna çîrok, roman û fîlm. 2. [http://tirsik.net/index.php?mijarid=596&hemu=on | tirşik.net]ê. Li vir jî tenê pêşniyaz henin û li gorî min pêşniyaza nehatiye dîtin a "honaka zanistî" ji "xeyalê zanistî" xweş e. lê ev ne karê min e. Pirsgirêk ev bû: peyva xeyal/xiyal ne nêr e, mê ye. Yek ji rêzika berbelaviya kurmancî ev e: Peyvên ji zimanên din hatine histendin, her tim bi pêvekên mê tên bikaranîn. Ji bo zayenda wê hun dikarin di wîkîferhengê jî peyvê binerin. Ango rastnivîsa vê peyvê divê wanî bûya: '''xeyala zanistî'''. Lê belê bikaranîna vê qedînekê bo têgihek ne pratîk e. Lê nav ecibandin ne karê wîkîpedîstan e. Ji ber vê jî min hinekî din vekoland: Ez li wîkîpediyaya soranî neriyam, li wir bi sernivîsa '''xeyalî zanistî''' hatiye nivîsandin. Piştî bi tîpên erebî vê têgihê geriyam û gelek encam derketin pêşî. Bi prensîbê ez dikarim bi dilrehetî bibêjim ku ne xeyala/ê zanistî ne xeyalî zanistî bo Science-Fictionê wergerên baş in. '''Honaka'''(''Fiction'') '''zanistî'''(''Science'') ji yên din pir baştir e. Him li kovar û gotarên qala rexneyên berhmên wêjeyê têgiha honak (fiction) tê bikaranîn. xiyal cem peyva honakê, têgihek gelek rûbarî ye. <big>Lê ji ber ku li înternetê encamên xeyalî zanistî hene (tîpe'erebî û soranîbûna encaman ne girîng e) min gotara bilim kurgu ya tirkî li gorî vê têgihê wergerand kurdî.</big> Lê hevalek rabûye sernivîs guherandiye xeyalên zanistî! Ev sernivîsa nû wateyek din dide mere: nivîskar bi hêviya dîtina zanist/teknolojiyên nû plan û nivîsan diberhînin û em jî ji wan nivîsan re dibêjin "xeyalên zanistî"! Na bira! Nivîskar ji bo çîrokên xwe vebêjin, bisêwirînin, hindik an jî pir, hêmanên zanistî bikartînin, hew! Heger sernivîs ji ber pirbûna binecûrên "xeyalî zanistî" hatibe "xeyalên zanistî" kirin, ew bi serê xwe çewtiyek mezin e.[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 14:48, 25 rêbendan 2016 (UTC) :Birêz Jiju, ji bo ronîkirina vê mijarê gelek spas; li min bibore, ji xwe, ez xelet bûm! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:51, 25 rêbendan 2016 (UTC) ::Dîsa silav, min hindek pirs dikir û du mamosteyên min ên herêma Behdînan (herdu nivîskar in) bo "Science-Fiction" van peyvan bi kar tînin: xeyala zanistî (yan zanistê), aşopa zanistî yan endîşeya zanistî. Bi we çawa tên? --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:24, 25 rêbendan 2016 (UTC) :::Silav û rêz hevalo, navê gotarê bi tev de pêşniyarên din ên bo têgiha Science-Fiction hatiya dan, qisma "Fiction"ê bi bêjeya "xeyal(=aşop)"ê wergerandine, lê her çiqas nêzîkî hev bin jî ev her du têgih, bi ya min, divê bo cihê hev du neyê bikaranîn. Helbet bê xeyal mere nikarin çîrokek binivîsînin. Lê belê di wêjeya hemdem de, bi gelemperî jî di Science-Fictionê de honandina(Fiction) mijarên çîrokê, piçekî din ji hêmanên din li pêşî ye. Heger bi destê min ba "honaka zanistî" wê baştir biba lê sedema hilbijartina min a têgiha "xeyalî zanistî " hebûna encamên wê ya lêgerîna înternetê ye. [https://www.google.com.tr/search?q=%D8%AE%DB%95%DB%8C%D8%A7%DA%B5%DB%8C+%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%DB%8C&ie=utf-8&oe=utf-8&gws_rd=cr&ei=p3umVuj7D8v_ywOi_pHQDg] Ji xwe di vê warê de nivîsek bi kurmancî-tîpelatînî tune ye, barî خەیاڵی زانستی a soranî û xeyalî zanistî ya kurmancî bira bibin yek. Lê tu jî bibêje erê ji serî de em ji SF re bibêjin honaka zanistî, ji navlêka çewtî baştir e? (endîşeya zanistî binecûrekî xeyalî zanistî ye ji xwe. ev nabe navê vê cûreyê.)[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 19:55, 25 rêbendan 2016 (UTC) Silav hevalno ! Min gotarek derbarê Ursula K. Le Guin nivîsand yek dikare gotar serbest berde û wêneyek tomar ke ? Sipas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:02, 14 avrêl 2018 (UTC) == sîberpunk an jî sîberpank ? == Silav bikarhênerên hêja ! Bi helwesta min sîberpank ji siberpunk çêtir e. Çinkî cyberpunk peyveke Îngilîzî ye û bi Kurdî normalî her tişt meriv çawa dipeyve ew paşê wisa tê nivîsandin. Mesela em ketchup bi Kurdî wek ketçap an jî Cyborg wekî sîborg dinivîsin. Bi zimanê Azerî mesela kiberpank tê nivîsandin. Slav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:23, 5 gelawêj 2019 (UTC) == Berhema True History == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Di beşa dîrokê de navê berhemê ya îngilîzî hatiye nivîsandin. Heke wergera kurdî tune be paşê sernavê orîjînal û ne sernavê îngilîzî rast e . Her wiha ez difikirim ku '''Luikanos''' û ne '''Lucian''' çêtir e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:22, 3 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], erê, ez bi te re me, Lukianos/Lukianosê Semîsadî baş e. Lucian bi inglîzî ye. Spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:41, 3 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] berhema "Ἀληθῆ διηγήματα", ''Alēthē diēgēmata''; çawa bi [[Alfabeya kurdî ya latînî]] tê nivîsandin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:43, 4 tebax 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ma tu çima Ἀληθῆ διηγήματα, ''Alēthē diēgēmata'' ("*wateya kurdî") nanivîsî? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:28, 5 tebax 2026 (UTC) mm5ywkdxaznf9fuqlw8je1df660dyya 2083866 2083863 2026-08-05T15:45:09Z Avestaboy 34898 /* Berhema True History */ Bersiv 2083866 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Edebiyat|muhîmî=Zêde}} }} == Li ser navê vê gotarê == Ez qet li rastî têgiha Science-Fiction a bi Kurmancî ya bi tîpên latînî tê nivîsandin nehatim. Tenê du çavkanî heye ku ew jî "ferheng" in, ne gotarên qala mijar: 1. ''Büyük Türkçe Kürtçe Sözlük'' - ''Zana Farqînî'' : Wekî '''xeyalê zanistî''' hatiye wergerandin û li nav kevanekan de pênasa wê hatiye dayîn. Li gorî wê: Berhemên ku bi riya daneyên zanistî û xeyalî tên afirandin, mîna çîrok, roman û fîlm. 2. [http://tirsik.net/index.php?mijarid=596&hemu=on | tirşik.net]ê. Li vir jî tenê pêşniyaz henin û li gorî min pêşniyaza nehatiye dîtin a "honaka zanistî" ji "xeyalê zanistî" xweş e. lê ev ne karê min e. Pirsgirêk ev bû: peyva xeyal/xiyal ne nêr e, mê ye. Yek ji rêzika berbelaviya kurmancî ev e: Peyvên ji zimanên din hatine histendin, her tim bi pêvekên mê tên bikaranîn. Ji bo zayenda wê hun dikarin di wîkîferhengê jî peyvê binerin. Ango rastnivîsa vê peyvê divê wanî bûya: '''xeyala zanistî'''. Lê belê bikaranîna vê qedînekê bo têgihek ne pratîk e. Lê nav ecibandin ne karê wîkîpedîstan e. Ji ber vê jî min hinekî din vekoland: Ez li wîkîpediyaya soranî neriyam, li wir bi sernivîsa '''xeyalî zanistî''' hatiye nivîsandin. Piştî bi tîpên erebî vê têgihê geriyam û gelek encam derketin pêşî. Bi prensîbê ez dikarim bi dilrehetî bibêjim ku ne xeyala/ê zanistî ne xeyalî zanistî bo Science-Fictionê wergerên baş in. '''Honaka'''(''Fiction'') '''zanistî'''(''Science'') ji yên din pir baştir e. Him li kovar û gotarên qala rexneyên berhmên wêjeyê têgiha honak (fiction) tê bikaranîn. xiyal cem peyva honakê, têgihek gelek rûbarî ye. <big>Lê ji ber ku li înternetê encamên xeyalî zanistî hene (tîpe'erebî û soranîbûna encaman ne girîng e) min gotara bilim kurgu ya tirkî li gorî vê têgihê wergerand kurdî.</big> Lê hevalek rabûye sernivîs guherandiye xeyalên zanistî! Ev sernivîsa nû wateyek din dide mere: nivîskar bi hêviya dîtina zanist/teknolojiyên nû plan û nivîsan diberhînin û em jî ji wan nivîsan re dibêjin "xeyalên zanistî"! Na bira! Nivîskar ji bo çîrokên xwe vebêjin, bisêwirînin, hindik an jî pir, hêmanên zanistî bikartînin, hew! Heger sernivîs ji ber pirbûna binecûrên "xeyalî zanistî" hatibe "xeyalên zanistî" kirin, ew bi serê xwe çewtiyek mezin e.[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 14:48, 25 rêbendan 2016 (UTC) :Birêz Jiju, ji bo ronîkirina vê mijarê gelek spas; li min bibore, ji xwe, ez xelet bûm! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:51, 25 rêbendan 2016 (UTC) ::Dîsa silav, min hindek pirs dikir û du mamosteyên min ên herêma Behdînan (herdu nivîskar in) bo "Science-Fiction" van peyvan bi kar tînin: xeyala zanistî (yan zanistê), aşopa zanistî yan endîşeya zanistî. Bi we çawa tên? --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:24, 25 rêbendan 2016 (UTC) :::Silav û rêz hevalo, navê gotarê bi tev de pêşniyarên din ên bo têgiha Science-Fiction hatiya dan, qisma "Fiction"ê bi bêjeya "xeyal(=aşop)"ê wergerandine, lê her çiqas nêzîkî hev bin jî ev her du têgih, bi ya min, divê bo cihê hev du neyê bikaranîn. Helbet bê xeyal mere nikarin çîrokek binivîsînin. Lê belê di wêjeya hemdem de, bi gelemperî jî di Science-Fictionê de honandina(Fiction) mijarên çîrokê, piçekî din ji hêmanên din li pêşî ye. Heger bi destê min ba "honaka zanistî" wê baştir biba lê sedema hilbijartina min a têgiha "xeyalî zanistî " hebûna encamên wê ya lêgerîna înternetê ye. [https://www.google.com.tr/search?q=%D8%AE%DB%95%DB%8C%D8%A7%DA%B5%DB%8C+%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%DB%8C&ie=utf-8&oe=utf-8&gws_rd=cr&ei=p3umVuj7D8v_ywOi_pHQDg] Ji xwe di vê warê de nivîsek bi kurmancî-tîpelatînî tune ye, barî خەیاڵی زانستی a soranî û xeyalî zanistî ya kurmancî bira bibin yek. Lê tu jî bibêje erê ji serî de em ji SF re bibêjin honaka zanistî, ji navlêka çewtî baştir e? (endîşeya zanistî binecûrekî xeyalî zanistî ye ji xwe. ev nabe navê vê cûreyê.)[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 19:55, 25 rêbendan 2016 (UTC) Silav hevalno ! Min gotarek derbarê Ursula K. Le Guin nivîsand yek dikare gotar serbest berde û wêneyek tomar ke ? Sipas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:02, 14 avrêl 2018 (UTC) == sîberpunk an jî sîberpank ? == Silav bikarhênerên hêja ! Bi helwesta min sîberpank ji siberpunk çêtir e. Çinkî cyberpunk peyveke Îngilîzî ye û bi Kurdî normalî her tişt meriv çawa dipeyve ew paşê wisa tê nivîsandin. Mesela em ketchup bi Kurdî wek ketçap an jî Cyborg wekî sîborg dinivîsin. Bi zimanê Azerî mesela kiberpank tê nivîsandin. Slav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:23, 5 gelawêj 2019 (UTC) == Berhema True History == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Di beşa dîrokê de navê berhemê ya îngilîzî hatiye nivîsandin. Heke wergera kurdî tune be paşê sernavê orîjînal û ne sernavê îngilîzî rast e . Her wiha ez difikirim ku '''Luikanos''' û ne '''Lucian''' çêtir e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:22, 3 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], erê, ez bi te re me, Lukianos/Lukianosê Semîsadî baş e. Lucian bi inglîzî ye. Spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:41, 3 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] berhema "Ἀληθῆ διηγήματα", ''Alēthē diēgēmata''; çawa bi [[Alfabeya kurdî ya latînî]] tê nivîsandin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:43, 4 tebax 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ma tu çima Ἀληθῆ διηγήματα, ''Alēthē diēgēmata'' ("*wateya kurdî") nanivîsî? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:28, 5 tebax 2026 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] mixabin wergera berhemê ya bi kurdî tune ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:45, 5 tebax 2026 (UTC) gv2jpwn9yi43cmk060ejrxbgbnbd5b6 2083872 2083866 2026-08-05T17:57:09Z MikaelF 935 /* Berhema True History */ Bersiv 2083872 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Edebiyat|muhîmî=Zêde}} }} == Li ser navê vê gotarê == Ez qet li rastî têgiha Science-Fiction a bi Kurmancî ya bi tîpên latînî tê nivîsandin nehatim. Tenê du çavkanî heye ku ew jî "ferheng" in, ne gotarên qala mijar: 1. ''Büyük Türkçe Kürtçe Sözlük'' - ''Zana Farqînî'' : Wekî '''xeyalê zanistî''' hatiye wergerandin û li nav kevanekan de pênasa wê hatiye dayîn. Li gorî wê: Berhemên ku bi riya daneyên zanistî û xeyalî tên afirandin, mîna çîrok, roman û fîlm. 2. [http://tirsik.net/index.php?mijarid=596&hemu=on | tirşik.net]ê. Li vir jî tenê pêşniyaz henin û li gorî min pêşniyaza nehatiye dîtin a "honaka zanistî" ji "xeyalê zanistî" xweş e. lê ev ne karê min e. Pirsgirêk ev bû: peyva xeyal/xiyal ne nêr e, mê ye. Yek ji rêzika berbelaviya kurmancî ev e: Peyvên ji zimanên din hatine histendin, her tim bi pêvekên mê tên bikaranîn. Ji bo zayenda wê hun dikarin di wîkîferhengê jî peyvê binerin. Ango rastnivîsa vê peyvê divê wanî bûya: '''xeyala zanistî'''. Lê belê bikaranîna vê qedînekê bo têgihek ne pratîk e. Lê nav ecibandin ne karê wîkîpedîstan e. Ji ber vê jî min hinekî din vekoland: Ez li wîkîpediyaya soranî neriyam, li wir bi sernivîsa '''xeyalî zanistî''' hatiye nivîsandin. Piştî bi tîpên erebî vê têgihê geriyam û gelek encam derketin pêşî. Bi prensîbê ez dikarim bi dilrehetî bibêjim ku ne xeyala/ê zanistî ne xeyalî zanistî bo Science-Fictionê wergerên baş in. '''Honaka'''(''Fiction'') '''zanistî'''(''Science'') ji yên din pir baştir e. Him li kovar û gotarên qala rexneyên berhmên wêjeyê têgiha honak (fiction) tê bikaranîn. xiyal cem peyva honakê, têgihek gelek rûbarî ye. <big>Lê ji ber ku li înternetê encamên xeyalî zanistî hene (tîpe'erebî û soranîbûna encaman ne girîng e) min gotara bilim kurgu ya tirkî li gorî vê têgihê wergerand kurdî.</big> Lê hevalek rabûye sernivîs guherandiye xeyalên zanistî! Ev sernivîsa nû wateyek din dide mere: nivîskar bi hêviya dîtina zanist/teknolojiyên nû plan û nivîsan diberhînin û em jî ji wan nivîsan re dibêjin "xeyalên zanistî"! Na bira! Nivîskar ji bo çîrokên xwe vebêjin, bisêwirînin, hindik an jî pir, hêmanên zanistî bikartînin, hew! Heger sernivîs ji ber pirbûna binecûrên "xeyalî zanistî" hatibe "xeyalên zanistî" kirin, ew bi serê xwe çewtiyek mezin e.[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 14:48, 25 rêbendan 2016 (UTC) :Birêz Jiju, ji bo ronîkirina vê mijarê gelek spas; li min bibore, ji xwe, ez xelet bûm! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:51, 25 rêbendan 2016 (UTC) ::Dîsa silav, min hindek pirs dikir û du mamosteyên min ên herêma Behdînan (herdu nivîskar in) bo "Science-Fiction" van peyvan bi kar tînin: xeyala zanistî (yan zanistê), aşopa zanistî yan endîşeya zanistî. Bi we çawa tên? --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:24, 25 rêbendan 2016 (UTC) :::Silav û rêz hevalo, navê gotarê bi tev de pêşniyarên din ên bo têgiha Science-Fiction hatiya dan, qisma "Fiction"ê bi bêjeya "xeyal(=aşop)"ê wergerandine, lê her çiqas nêzîkî hev bin jî ev her du têgih, bi ya min, divê bo cihê hev du neyê bikaranîn. Helbet bê xeyal mere nikarin çîrokek binivîsînin. Lê belê di wêjeya hemdem de, bi gelemperî jî di Science-Fictionê de honandina(Fiction) mijarên çîrokê, piçekî din ji hêmanên din li pêşî ye. Heger bi destê min ba "honaka zanistî" wê baştir biba lê sedema hilbijartina min a têgiha "xeyalî zanistî " hebûna encamên wê ya lêgerîna înternetê ye. [https://www.google.com.tr/search?q=%D8%AE%DB%95%DB%8C%D8%A7%DA%B5%DB%8C+%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%DB%8C&ie=utf-8&oe=utf-8&gws_rd=cr&ei=p3umVuj7D8v_ywOi_pHQDg] Ji xwe di vê warê de nivîsek bi kurmancî-tîpelatînî tune ye, barî خەیاڵی زانستی a soranî û xeyalî zanistî ya kurmancî bira bibin yek. Lê tu jî bibêje erê ji serî de em ji SF re bibêjin honaka zanistî, ji navlêka çewtî baştir e? (endîşeya zanistî binecûrekî xeyalî zanistî ye ji xwe. ev nabe navê vê cûreyê.)[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 19:55, 25 rêbendan 2016 (UTC) Silav hevalno ! Min gotarek derbarê Ursula K. Le Guin nivîsand yek dikare gotar serbest berde û wêneyek tomar ke ? Sipas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:02, 14 avrêl 2018 (UTC) == sîberpunk an jî sîberpank ? == Silav bikarhênerên hêja ! Bi helwesta min sîberpank ji siberpunk çêtir e. Çinkî cyberpunk peyveke Îngilîzî ye û bi Kurdî normalî her tişt meriv çawa dipeyve ew paşê wisa tê nivîsandin. Mesela em ketchup bi Kurdî wek ketçap an jî Cyborg wekî sîborg dinivîsin. Bi zimanê Azerî mesela kiberpank tê nivîsandin. Slav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:23, 5 gelawêj 2019 (UTC) == Berhema True History == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Di beşa dîrokê de navê berhemê ya îngilîzî hatiye nivîsandin. Heke wergera kurdî tune be paşê sernavê orîjînal û ne sernavê îngilîzî rast e . Her wiha ez difikirim ku '''Luikanos''' û ne '''Lucian''' çêtir e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:22, 3 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], erê, ez bi te re me, Lukianos/Lukianosê Semîsadî baş e. Lucian bi inglîzî ye. Spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:41, 3 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] berhema "Ἀληθῆ διηγήματα", ''Alēthē diēgēmata''; çawa bi [[Alfabeya kurdî ya latînî]] tê nivîsandin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:43, 4 tebax 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ma tu çima Ἀληθῆ διηγήματα, ''Alēthē diēgēmata'' ("*wateya kurdî") nanivîsî? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:28, 5 tebax 2026 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] mixabin wergera berhemê ya bi kurdî tune ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:45, 5 tebax 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Destanên rastîn, çîrokên rastîn..? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:57, 5 tebax 2026 (UTC) 3e3qoog3rnxihyjhtii4duzxs186ohl Wîkîpediya:Lîsteya bikarhêneran li gorî hejmara guhartinan 4 70679 2083917 2083755 2026-08-06T08:39:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2083917 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111860 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88711 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 86163 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81317 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57942 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16455 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 13528 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12206 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3702 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Makenzis}} | 737 |- | 57 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 423 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Sakura emad}} | 409 |- | 89 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 90 | {{b|Pill}} | 407 |- | 91 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} my61enwqa5h5bmz8hie2zsyh5lpj08i Doctor Who 0 76534 2083814 2083804 2026-08-05T12:41:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ Wîkîpediyake din ne çavkanî ye 2083814 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Doctor Who''' (bi wate: "Doktor Kî") [[rêzefîlm]]ekî [[honaka zanistî]] ye û ku ji aliyê kanala [[wêneguhêz]]a brîtanî [[BBC]] ve ji sala 1963an de hatiye weşandin.   Doctor Who derbarê gerrvanekî demê de ye ku tenê wekî Doktor tê navandin. Ew û birêkarên xwe bi makineya dem û fezayê TARDIS  (Time And Relative Dimensions In Space) geşt dikin û ku wek kabîna telefona polisiyê nepandî ye. Doktor û birêkarên xwe bi TARDISê pir serpêhatî bi çavên xwe dibînin. Rêzefîlm di salên 1963an heta 1989an mayinde berdewamî bû ; di sala 1996an fîlmekê wêneguhêzê jî he bû û ji sala 2005an de rêzefîlm bi teknolojiya nûtirîn nû berdewam dibe . Doktorê yekem (di nav salên 1963an–1966an) ji aliye [[William Hartnell]] ve rolkirin bû , rojane ( ji sala 2017an de) aktrîs [[Jodie Whittaker]] Doktorê sêzdehmîn dileyze û wisa cara yekem kesekê jin cîsmîbûna Doktorê dileyze. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1963an]] [[Kategorî:Doctor Who| ]] [[Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê yên serpêhatiyê]] sbd0zotj735c1qqrlzspuubxczofhru Sliders (rêzefîlm) 0 80402 2083856 1796534 2026-08-05T15:15:18Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2083856 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Sliders | Wêne = Sliders (TV series) logo.svg | Binwêne = | Cure = [[Honaka zanistî]] , [[Fantezî]] | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = * [[Jerry O'Connell]] * [[Cleavant Derricks (actor)|Cleavant Derricks]] * [[Sabrina Lloyd]] * [[John Rhys-Davies]] * [[Kari Wuhrer]] * [[Charlie O'Connell]] * [[Robert Floyd (actor)|Robert Floyd]] * [[Tembi Locke]] | Jûrî = | Dublaj = | Dublajkirina kurdî = Tune | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = {{ala|DYA}} | Zimanê orjînal = | Ziman = | Hejmara sezonan = 5 | Hejmara beşan = 88 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 44 hûrdem | Şirket = | Belavker = | Kanal = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = Xelas bûye | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Sliders''' sernavê rêzefîlmekî [[honaka zanistî]] yê amerîkî ye ku di salên 1995 heta 2000 de ji aliyê pargidaniya fîlmê [[Universal Studios]] ve dihat hilberandin. Rêzefîlm derbarê grûpekî rêwî de ye ku di nav cîhanên hevhesû de seredan dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî yên amerîkî yên 2000î]] 8pj9xaqy834x3tf6wb3s7winxpg36cn 2083858 2083856 2026-08-05T15:20:35Z Avestaboy 34898 2083858 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Sliders | Wêne = Sliders (TV series) logo.svg | Binwêne = | Cure = [[Honaka zanistî]] , [[Fantezî]] | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = * [[Jerry O'Connell]] * [[Cleavant Derricks (actor)|Cleavant Derricks]] * [[Sabrina Lloyd]] * [[John Rhys-Davies]] * [[Kari Wuhrer]] * [[Charlie O'Connell]] * [[Robert Floyd (actor)|Robert Floyd]] * [[Tembi Locke]] | Jûrî = | Dublaj = | Dublajkirina kurdî = Tune | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = {{ala|DYA}} | Zimanê orjînal = | Ziman = | Hejmara sezonan = 5 | Hejmara beşan = 88 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 44 hûrdem | Şirket = | Belavker = | Kanal = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = Xelas bûye | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Sliders''' sernavê rêzefîlmekî [[honaka zanistî]] yê amerîkî ye ku di salên 1995 heta 2000 de ji aliyê pargidaniya fîlmê [[Universal Studios]] ve dihat hilberandin. Rêzefîlm derbarê grûpekî rêwî de ye ku di nav cîhanên hevhesû de seredan dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên dîroka alternatîv]] [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî yên amerîkî yên 2000î]] j2lapn8xlloj4sfxs4ycut98vve9r36 2083867 2083858 2026-08-05T15:53:05Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083867 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Sliders | Wêne = Sliders (TV series) logo.svg | Binwêne = | Cure = [[Honaka zanistî]] , [[Fantezî]] | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = * [[Jerry O'Connell]] * [[Cleavant Derricks (actor)|Cleavant Derricks]] * [[Sabrina Lloyd]] * [[John Rhys-Davies]] * [[Kari Wuhrer]] * [[Charlie O'Connell]] * [[Robert Floyd (actor)|Robert Floyd]] * [[Tembi Locke]] | Jûrî = | Dublaj = | Dublajkirina kurdî = Tune | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = {{ala|DYA}} | Zimanê orjînal = | Ziman = | Hejmara sezonan = 5 | Hejmara beşan = 88 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 44 hûrdem | Şirket = | Belavker = | Kanal = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = Xelas bûye | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Sliders''' sernavê rêzefîlmekî [[honaka zanistî]] yê amerîkî ye ku di salên 1995 heta 2000 de ji aliyê pargidaniya fîlmê [[Universal Studios]] ve dihat hilberandin. Rêzefîlm derbarê grûpekî rêwî de ye ku di nav cîhanên hevhesû de seredan dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên dîroka alternatîv]] [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî yên amerîkî yên 2000î]] 8ts8972jlfi2jhmdhrjv0cg21etnrig Goldie Hawn 0 90931 2083910 2056000 2026-08-06T05:56:54Z WikiPedant 72502 replaced 1 image with cleaned-up version of same 2083910 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank mirov | wêne = Goldie_Hawn_-_1978.jpg }} [[Wêne:Goldie Hawn 2011 v02.jpg|thumb|Goldie Hawn (2011)]] '''Goldie Jeanne Hawn''' (jdb. 21ê çiriya paşîn, 1945) lîstikvan, danser, û stranbêjek Amerîkî bû.<ref name="biography.com">{{Jêder-malper |url=http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |sernav=Goldie Hawn Biography: Actress (1945–) |weşanger=[[Biography.com]] ([[FYI (TV channel)|FYI]] / [[A&E Networks]]) |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151224115853/http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=8 sibat 2016 }}</ref> Ew li ser bi fame rabû NBC bernameya comedy sûret ''Rowan &amp;amp; Martin Laugh-In'' (1968-70) lîztinvanî kiriya. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktîvîstên amerîkî yên jin ên heqên însanan]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî-cihû]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Danserên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Komedyenên jin ên cihû]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên cihû yên jin]] jfxfgv813840v0z9zfcemb2tlkoztzn 2083913 2083910 2026-08-06T07:49:15Z Avestaboy 34898 /* */ Agahîdank 2083913 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Goldie Jeanne Hawn''' (jdb. 21ê çiriya paşîn, 1945) lîstikvan, danser, û stranbêjek Amerîkî bû.<ref name="biography.com">{{Jêder-malper |url=http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |sernav=Goldie Hawn Biography: Actress (1945–) |weşanger=[[Biography.com]] ([[FYI (TV channel)|FYI]] / [[A&E Networks]]) |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151224115853/http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=8 sibat 2016 }}</ref> Ew li ser bi fame rabû NBC bernameya comedy sûret ''Rowan &amp;amp; Martin Laugh-In'' (1968-70) lîztinvanî kiriya. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktîvîstên amerîkî yên jin ên heqên însanan]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî-cihû]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Danserên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Komedyenên jin ên cihû]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên cihû yên jin]] fxerv6k0biclnkdnnnpauw47zrg95fh 2083914 2083913 2026-08-06T07:49:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2083914 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Goldie Jeanne Hawn''' (jdb. 21ê çiriya paşîn, 1945) lîstikvan, danser, û stranbêjek amerîkî bû.<ref name="biography.com">{{Jêder-malper |url=http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |sernav=Goldie Hawn Biography: Actress (1945–) |weşanger=[[Biography.com]] ([[FYI (TV channel)|FYI]] / [[A&E Networks]]) |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151224115853/http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=8 sibat 2016 }}</ref> Ew li ser bi fame rabû NBC bernameya comedy sûret ''Rowan &amp;amp; Martin Laugh-In'' (1968-70) lîztinvanî kiriya. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktîvîstên amerîkî yên jin ên heqên însanan]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî-cihû]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Danserên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Komedyenên jin ên cihû]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên cihû yên jin]] 97zol1tndkbjirrsd78zz2apt7cyh0i 2083916 2083914 2026-08-06T08:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2083916 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Goldie Jeanne Hawn''' (jdb. 21ê çiriya paşîn, 1945) lîstikvan, danser, û stranbêjek amerîkî bû.<ref name="biography.com">{{Jêder-malper |url=http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |sernav=Goldie Hawn Biography: Actress (1945–) |weşanger=[[Biography.com]] ([[FYI (TV channel)|FYI]] / [[A&E Networks]]) |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151224115853/http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=8 sibat 2016 }}</ref> Ew li ser bi fame rabû NBC bernameya comedy sûret ''Rowan &amp;amp; Martin Laugh-In'' (1968-70) lîztinvanî kiriya. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktîvîstên amerîkî yên jin ên heqên însanan]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî-cihû]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Danserên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Komedyenên jin ên cihû]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên cihû yên jin]] olz3xmy1q9ur6muf1wb2xp7w3y8i14i Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 2083915 2083752 2026-08-06T08:21:03Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2083915 wikitext text/x-wiki == 2026-08-06T08:21:01Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-05T08:20:59Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-04T08:21:09Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-03T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-02T08:21:03Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-01T08:21:00Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-31T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2082442 Qeydên kevn]''' so28mwjnyracgtbq58tiamb2uh7s5u8 Modul:Transclusion count/data/B 828 181386 2083919 2080708 2026-08-06T09:03:21Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2083919 Scribunto text/plain return { ["Banner_holder"] = 105000, ["Banner_holder/styles.css"] = 105000, ["Bavyera-erdnîgarî-şitil"] = 2100, ["Belgekirin"] = 3600, ["Belgekirin/binrûpel"] = 2100, ["Beralîkirina_kategoriyê"] = 2600, ["Beşa_vala"] = 6200, ["Bi-fa"] = 5000, ["Bi-tr"] = 5200, ["Bi-zimanê"] = 12000, ["Biçûk"] = 5100, ["Bişirîn"] = 11000, ["Blist"] = 47000, ["Both"] = 66000, ["Br_separated_entries"] = 4200, ["Bulleted_list"] = 47000, ["Bêçavkanî"] = 2900, ["Modul:Banner_shell"] = 105000, ["Modul:Belgekirin"] = 4100, ["Modul:Belgekirin/config"] = 4100, ["Modul:Belgekirin/styles.css"] = 4100, ["Modul:Buffer"] = 84000, } 3cs66op24zvs5dvvvbjbz1vt23d04lr Modul:Transclusion count/data/H 828 181394 2083920 2082415 2026-08-06T09:03:37Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2083920 Scribunto text/plain return { ["Hatnote"] = 6000, ["Herfêgir"] = 54000, ["Hlist"] = 5600, ["Hlist/styles.css"] = 84000, ["Modul:HTMLDecode"] = 31000, ["Modul:Hatnote"] = 7600, ["Modul:Hatnote/styles.css"] = 7500, ["Modul:Historical_populations"] = 47000, } glhxri13aycfcjq0uf3z1bwo9u41u9b Modul:Transclusion count/data/P 828 181403 2083921 2082416 2026-08-06T09:03:55Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2083921 Scribunto text/plain return { ["P-1"] = 50000, ["PAGENAMEBASE"] = 67000, ["PAGENAMEU"] = 2100, ["Paqij"] = 79000, ["Parzemîn_an_welat"] = 5900, ["Parzemîna_welatekî"] = 3100, ["Paşgir"] = 8100, ["Paşgir/hejmar"] = 13000, ["Paşgir/çemandî"] = 6400, ["Paşgira_hejmaran"] = 4600, ["Plainlist/styles.css"] = 15000, ["Portal"] = 35000, ["Precision"] = 48000, ["Modul:Pagetype"] = 105000, ["Modul:Pagetype/config"] = 105000, ["Modul:Parametreyên_nenas_venêre"] = 199000, ["Modul:Paşgir"] = 102000, ["Modul:Pn"] = 50000, ["Modul:Portal"] = 35000, ["Modul:Portal/images/d"] = 8300, ["Modul:Portal/images/e"] = 2800, ["Modul:Portal/images/j"] = 3100, ["Modul:Portal/images/k"] = 23000, ["Modul:Portal/styles.css"] = 35000, } 3noie72vf1o37h9trn4ch9hpa6q3tb9 Modul:Transclusion count/data/S 828 181406 2083922 2080719 2026-08-06T09:04:01Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2083922 Scribunto text/plain return { ["Sal_bi_paşgir"] = 2600, ["Sembola_alayê"] = 5200, ["Sembola_alayê/core"] = 5200, ["Separated_entries"] = 4300, ["Serê_gotûbêjê"] = 106000, ["Side_box"] = 28000, ["Single_namespace"] = 2800, ["Sister_project"] = 28000, ["Standard-kat"] = 13000, ["Str_find"] = 7100, ["Str_left"] = 6900, ["Str_len"] = 122000, ["Str_rightc"] = 122000, ["Str_sub_long"] = 122000, ["Str_sub_old"] = 122000, ["Strong"] = 106000, ["Sêwî"] = 6600, ["Sîmbol_zimanê"] = 7600, ["Modul:See_also_if_exists"] = 2600, ["Modul:Separated_entries"] = 8500, ["Modul:Side_box"] = 28000, ["Modul:Side_box/styles.css"] = 28000, ["Modul:String"] = 200000, ["Modul:String2"] = 56000, } 27d43pinxvjcz18o84ago2w9ajvabks Modul:Transclusion count/data/W 828 181412 2083923 2080721 2026-08-06T09:04:13Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2083923 Scribunto text/plain return { ["Wdib"] = 56000, ["Webarchive"] = 2700, ["Welat/çemandî"] = 6000, ["WikiProject_banner_shell/styles.css"] = 105000, ["Wikidata"] = 68000, ["WikidataCoord"] = 51000, ["WikidataKoord"] = 51000, ["Wikidata_image"] = 3100, ["Wîkîdaneyê_bibîne"] = 11000, ["Wîkîproje_Almanya"] = 9200, ["Wîkîproje_Fransa"] = 31000, ["Wîkîproje_Kurdistan"] = 22000, ["Wîkîproje_Sal"] = 22000, ["Wîkîproje_Welat"] = 2600, ["Wîkîproje_Îran"] = 9200, ["Wîkîproje_Îtalya"] = 8900, ["Modul:Wd"] = 68000, ["Modul:Wd/i18n"] = 68000, ["Modul:Webarchive"] = 2700, ["Modul:Webarchive/data"] = 2700, ["Modul:WikiProject_banner"] = 102000, ["Modul:WikiProject_banner/auxiliary"] = 22000, ["Modul:WikiProject_banner/config"] = 102000, ["Modul:WikiProject_banner/styles.css"] = 102000, ["Modul:Wikidata"] = 3400, ["Modul:Wikidata/i18n"] = 3400, ["Modul:WikidataIB"] = 97000, ["Modul:WikidataIB/i18n"] = 97000, ["Modul:WikidataIB/nolinks"] = 97000, ["Modul:WikidataIB/titleformats"] = 97000, ["Modul:WikidataKoord"] = 51000, ["Modul:Wikitext_Parsing"] = 102000, } 4554l4w9jhc62vggb3owz72ynzrpyob Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn 2 211750 2083884 2082714 2026-08-05T19:56:31Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2083884 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pêkhateya kîmyayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chemical compound]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya organîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Organic chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya organîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Organic chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya neorganîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Inorganic chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya analîtîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Analytical chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya fizîkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Physical chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya neorganîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Inorganic chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya fizîkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Physical chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chronic obstructive pulmonary disease]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya felcbûna zarokan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polio]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etanol]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethanol]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Girêbest]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Contract]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nematoda]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nematode]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema pirbûnê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproductive system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kana keviran]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Quarry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. iycyr38budw9m7rh7vxybk8saqrcmwd 2083892 2083884 2026-08-05T20:33:37Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2083892 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pêkhateya kîmyayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chemical compound]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pêkhateya kîmyayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chemical compound]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya organîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Organic chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya organîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Organic chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya neorganîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Inorganic chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya analîtîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Analytical chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya fizîkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Physical chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya neorganîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Inorganic chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya fizîkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Physical chemistry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chronic obstructive pulmonary disease]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya felcbûna zarokan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polio]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etanol]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethanol]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Girêbest]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Contract]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nematoda]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nematode]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema pirbûnê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproductive system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kana keviran]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Quarry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 8i7rxpgv24u8b3il17k8zh2eogtrprl Wîkîpediya:Lîsteya botan li gorî hejmara guhartinan 4 214165 2083918 2083756 2026-08-06T08:39:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2083918 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 841390 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15431 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3649 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1486 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} aeks8uiwr7g13awlp5kaex472u8s0c8 Hemze Efendî 0 312170 2083902 2083601 2026-08-05T23:11:30Z Wikihez 39702 /* Bibliyografî */ ji [[Haco Axa]] 2083902 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov | nav = Hemze Efendî yê Miksê | wêne = Hamza Efendi.jpg | sernavê_wêne = Hemze Efendî {{Derdora}} 1920an | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Miks]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1978 | cihê_mirinê = [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | perwerde = [[Medreseya kurdî|Medreseya kurdî yê Wanê]] | pîşe = [[Alim]] | xebatên_navdar = Yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê }} '''Hemze Efendî yê Miksê''' (1889–1978) [[alim]]ekî dînî yê [[kurd]] bû û xwendekarekî alimekî îslamî [[Seîdê Nûrsî]] bû. Ew bi giranî ji vegotinên biyografîk ên [[nûrîzmê]] bi perwerdehiya olî û çalakiyên wî yên hînkirinê di nav dezgehên [[Medreseya kurdî|medreseyên kurdî]] de tê nasîn. Di kongreya [[Xoybûn]]ê yê 1927an de Hemze Efendî yek ji damezrînerên partiyê bû.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Jiyan == Hemze di sala 1889an de li [[Miks]]ê ji dayik bûye. Herêm bi tora xwe ya medreseyan û malbatên xwe yên zanayên kurd dihat nasîn. Berî ku xwendina xwe li [[Wan]]ê û [[medrese]]yên din ên herêmê bidomîne, xwendina xwe ya destpêkê li herêmê wergirtiye. Ew bû şagirtê Seîdê Nûrsî, beşdarî nav dezgehên rewşenbîrî û olî yên derdora wî bû. Çavkanî wî wekî xwendekarekî dilsoz û paşê mamosteyekî ku beşdarî perwerdehiya olî ya civakên kurd ên herêmî bûye, diyar dikin.{{Sfn|Yeni Asya|2010|pp=2–3}} Jiyana wî bi serdema dawî ya [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û salên destpêkê yên [[Komara Tirkiya|Komara Tirkiyeyê]] re hevdem bû ku demek veguherînek girîng a siyasî û civakî li herêmên kurdan ên [[Bakurê Kurdistanê]] bû. Tevî van guhertinan, xuya ye ku ew bi giranî li ser çalakiyên dînî û perwerdehî disekine ne li ser çalakvaniya siyasî.{{Sfn|Olson|1989|pp=121–122}} Têkiliya Hemze Efendî yê Miksê bi tevgerên rewşenbîrî an siyasî yên kurd ên wekî Xoybûnê mezin bû; wêjeya akademîk wî di nav endam an beşdarên kongreya damezrandina rêxistinê ya 1927an de li Beyrûtê wî jî tomar dike.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Mirin == Li gorî vegotinên biyografîk, Hemze Efendî yê Miksê di sala 1978an de li [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] koça dawî kir. Wisa dixuye ku jiyana wî ya paşîn ji bo hînkirina olî û zanistiyê di nav civaka kurd de derbas bûye.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Wênedank == <gallery> Kadri, Haco, Hamza, Ekrem.jpg|[[Qedrî Bedirxan|Qedrî]], [[Haco Axa|Haco]], [[Ekrem Cemîl Paşa|Ekrem]] û Hemze Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|Kongresa Xoybûn li [[Libnan]]ê, 1927 </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bibliyografî === {{Refbegin}} * Bruinessen, Martin van (1992). ''Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan''. London: Zed Books. * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |weşanger=University of Texas Press |cih=Austin |sal=1989 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |sernav=Syria’s Kurds: History, Politics and Society |weşanger=Routledge |cih=London |sal=2009 }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1979]] [[Kategorî:Mirovê olê]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]] [[Kategorî:Zanayên îslamê]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] cb3rzkn6gsyvkt2q7ccla0bjh41a3o0 2083903 2083902 2026-08-05T23:14:50Z Wikihez 39702 kêm çavkanî, min nedît Yeni Asya ji ku hatiye kopîkirin 2083903 wikitext text/x-wiki {{kêmçavkanî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov | nav = Hemze Efendî yê Miksê | wêne = Hamza Efendi.jpg | sernavê_wêne = Hemze Efendî {{Derdora}} 1920an | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Miks]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1978 | cihê_mirinê = [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | perwerde = [[Medreseya kurdî|Medreseya kurdî yê Wanê]] | pîşe = [[Alim]] | xebatên_navdar = Yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê }} '''Hemze Efendî yê Miksê''' (1889–1978) [[alim]]ekî dînî yê [[kurd]] bû û xwendekarekî alimekî îslamî [[Seîdê Nûrsî]] bû. Ew bi giranî ji vegotinên biyografîk ên [[nûrîzmê]] bi perwerdehiya olî û çalakiyên wî yên hînkirinê di nav dezgehên [[Medreseya kurdî|medreseyên kurdî]] de tê nasîn. Di kongreya [[Xoybûn]]ê yê 1927an de Hemze Efendî yek ji damezrînerên partiyê bû.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Jiyan == Hemze di sala 1889an de li [[Miks]]ê ji dayik bûye. Herêm bi tora xwe ya medreseyan û malbatên xwe yên zanayên kurd dihat nasîn. Berî ku xwendina xwe li [[Wan]]ê û [[medrese]]yên din ên herêmê bidomîne, xwendina xwe ya destpêkê li herêmê wergirtiye. Ew bû şagirtê Seîdê Nûrsî, beşdarî nav dezgehên rewşenbîrî û olî yên derdora wî bû. Çavkanî wî wekî xwendekarekî dilsoz û paşê mamosteyekî ku beşdarî perwerdehiya olî ya civakên kurd ên herêmî bûye, diyar dikin.{{Sfn|Yeni Asya|2010|pp=2–3}} Jiyana wî bi serdema dawî ya [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û salên destpêkê yên [[Komara Tirkiya|Komara Tirkiyeyê]] re hevdem bû ku demek veguherînek girîng a siyasî û civakî li herêmên kurdan ên [[Bakurê Kurdistanê]] bû. Tevî van guhertinan, xuya ye ku ew bi giranî li ser çalakiyên dînî û perwerdehî disekine ne li ser çalakvaniya siyasî.{{Sfn|Olson|1989|pp=121–122}} Têkiliya Hemze Efendî yê Miksê bi tevgerên rewşenbîrî an siyasî yên kurd ên wekî Xoybûnê mezin bû; wêjeya akademîk wî di nav endam an beşdarên kongreya damezrandina rêxistinê ya 1927an de li Beyrûtê wî jî tomar dike.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Mirin == Li gorî vegotinên biyografîk, Hemze Efendî yê Miksê di sala 1978an de li [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] koça dawî kir. Wisa dixuye ku jiyana wî ya paşîn ji bo hînkirina olî û zanistiyê di nav civaka kurd de derbas bûye.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Wênedank == <gallery> Kadri, Haco, Hamza, Ekrem.jpg|[[Qedrî Bedirxan|Qedrî]], [[Haco Axa|Haco]], [[Ekrem Cemîl Paşa|Ekrem]] û Hemze Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|Kongresa Xoybûn li [[Libnan]]ê, 1927 </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bibliyografî === {{Refbegin}} * Bruinessen, Martin van (1992). ''Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan''. London: Zed Books. * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |weşanger=University of Texas Press |cih=Austin |sal=1989 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |sernav=Syria’s Kurds: History, Politics and Society |weşanger=Routledge |cih=London |sal=2009 }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1979]] [[Kategorî:Mirovê olê]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]] [[Kategorî:Zanayên îslamê]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] s7t8f8vx220sq75vrs8x37cahf1f8nn 2083908 2083903 2026-08-06T00:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2083908 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov | nav = Hemze Efendî yê Miksê | wêne = Hamza Efendi.jpg | sernavê_wêne = Hemze Efendî {{Derdora}} 1920an | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Miks]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1978 | cihê_mirinê = [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | perwerde = [[Medreseya kurdî|Medreseya kurdî yê Wanê]] | pîşe = [[Alim]] | xebatên_navdar = Yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê }} '''Hemze Efendî yê Miksê''' (1889–1978) [[alim]]ekî dînî yê [[kurd]] bû û xwendekarekî alimekî îslamî [[Seîdê Nûrsî]] bû. Ew bi giranî ji vegotinên biyografîk ên [[nûrîzmê]] bi perwerdehiya olî û çalakiyên wî yên hînkirinê di nav dezgehên [[Medreseya kurdî|medreseyên kurdî]] de tê nasîn. Di kongreya [[Xoybûn]]ê yê 1927an de Hemze Efendî yek ji damezrînerên partiyê bû.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Jiyan == Hemze di sala 1889an de li [[Miks]]ê ji dayik bûye. Herêm bi tora xwe ya medreseyan û malbatên xwe yên zanayên kurd dihat nasîn. Berî ku xwendina xwe li [[Wan]]ê û [[medrese]]yên din ên herêmê bidomîne, xwendina xwe ya destpêkê li herêmê wergirtiye. Ew bû şagirtê Seîdê Nûrsî, beşdarî nav dezgehên rewşenbîrî û olî yên derdora wî bû. Çavkanî wî wekî xwendekarekî dilsoz û paşê mamosteyekî ku beşdarî perwerdehiya olî ya civakên kurd ên herêmî bûye, diyar dikin.{{Sfn|Yeni Asya|2010|pp=2–3}} Jiyana wî bi serdema dawî ya [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û salên destpêkê yên [[Komara Tirkiya|Komara Tirkiyeyê]] re hevdem bû ku demek veguherînek girîng a siyasî û civakî li herêmên kurdan ên [[Bakurê Kurdistanê]] bû. Tevî van guhertinan, xuya ye ku ew bi giranî li ser çalakiyên dînî û perwerdehî disekine ne li ser çalakvaniya siyasî.{{Sfn|Olson|1989|pp=121–122}} Têkiliya Hemze Efendî yê Miksê bi tevgerên rewşenbîrî an siyasî yên kurd ên wekî Xoybûnê mezin bû; wêjeya akademîk wî di nav endam an beşdarên kongreya damezrandina rêxistinê ya 1927an de li Beyrûtê wî jî tomar dike.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Mirin == Li gorî vegotinên biyografîk, Hemze Efendî yê Miksê di sala 1978an de li [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] koça dawî kir. Wisa dixuye ku jiyana wî ya paşîn ji bo hînkirina olî û zanistiyê di nav civaka kurd de derbas bûye.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Wênedank == <gallery> Kadri, Haco, Hamza, Ekrem.jpg|[[Qedrî Bedirxan|Qedrî]], [[Haco Axa|Haco]], [[Ekrem Cemîl Paşa|Ekrem]] û Hemze Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|Kongresa Xoybûn li [[Libnan]]ê, 1927 </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bibliyografî === {{Refbegin}} * Bruinessen, Martin van (1992). ''Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan''. London: Zed Books. * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |weşanger=University of Texas Press |cih=Austin |sal=1989 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |sernav=Syria’s Kurds: History, Politics and Society |weşanger=Routledge |cih=London |sal=2009 }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1979]] [[Kategorî:Mirovê olê]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]] [[Kategorî:Zanayên îslamê]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] o7uo3yzyo3xlp5y7l1655pttktk5ozq Gotûbêj:Hemze Efendî 1 312190 2083900 1965053 2026-08-05T23:03:25Z Wikihez 39702 /* Sfn */ beşeke nû 2083900 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Giredana Wiki-Data == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Penaber|Penaber]], ez çawa dikarim ve gotar û gotarê [[Haco Axa]] bi Wikî Data re giredan bidim, heke ku gotar di ti zimanên din jî tune ye? [[Bikarhêner:Germany091|Germany091]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Germany091|gotûbêj]]) 12:16, 22 çiriya paşîn 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Germany091|Germany091]] ji bo tomarkirona lîsteya navzimanî an Wîkîtada van rêbazan bişopîne. Li çepê jor Qutiya amûran veke. Di vê lîsteyê de li Girêdana navzimanî lê zêde bike bitinikîne. Piştre Malpera Wîkîdatayê vedibe. Li li binê Language ku binivîse û etîkeya ku wîkî bibîne û hilbijêre. Li valahiya li binê Label navê gotarê binivîse Mînak: Hemze Efendî. Li binê Descriptionê di derbarê gotarê de damasîneke kurt binivîse Mînak: Zanyareke dînî û piştre pê li Contine bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 22 çiriya paşîn 2025 (UTC) ::Pir, pir spas dikim. [[Bikarhêner:Germany091|Germany091]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Germany091|gotûbêj]]) 14:38, 24 çiriya paşîn 2025 (UTC) == Sfn == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] {{ş|Sfn}} çavkaniyên ku çend caran bi kar tînin kurt dike ji bo ku karibî eynî tiştî deh caran nenivîsî. Wextê ev dibînî li qismê çavkanî yan bîbliyografî binêre şablona sereke di vî qismî de hebe, wê demê ne problem e feqat di vê sayfeyê de Şablonên rast ji wîkiya din nehatine kopîkirin. Loma şablon error dide lê veşartî ye ji bo dîtina van xetayan dikarî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Bikarh%C3%AAner:Wikihez/common.js#L-32 vê amûrê] bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 23:03, 5 tebax 2026 (UTC) ik63930gicv63el4ekaq33zpl9wed86 2083901 2083900 2026-08-05T23:09:21Z Wikihez 39702 /* Sfn */ Bersiv 2083901 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Giredana Wiki-Data == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Penaber|Penaber]], ez çawa dikarim ve gotar û gotarê [[Haco Axa]] bi Wikî Data re giredan bidim, heke ku gotar di ti zimanên din jî tune ye? [[Bikarhêner:Germany091|Germany091]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Germany091|gotûbêj]]) 12:16, 22 çiriya paşîn 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Germany091|Germany091]] ji bo tomarkirona lîsteya navzimanî an Wîkîtada van rêbazan bişopîne. Li çepê jor Qutiya amûran veke. Di vê lîsteyê de li Girêdana navzimanî lê zêde bike bitinikîne. Piştre Malpera Wîkîdatayê vedibe. Li li binê Language ku binivîse û etîkeya ku wîkî bibîne û hilbijêre. Li valahiya li binê Label navê gotarê binivîse Mînak: Hemze Efendî. Li binê Descriptionê di derbarê gotarê de damasîneke kurt binivîse Mînak: Zanyareke dînî û piştre pê li Contine bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 22 çiriya paşîn 2025 (UTC) ::Pir, pir spas dikim. [[Bikarhêner:Germany091|Germany091]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Germany091|gotûbêj]]) 14:38, 24 çiriya paşîn 2025 (UTC) == Sfn == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] {{ş|Sfn}} çavkaniyên ku çend caran bi kar tînin kurt dike ji bo ku karibî eynî tiştî deh caran nenivîsî. Wextê ev dibînî li qismê çavkanî yan bîbliyografî binêre şablona sereke di vî qismî de hebe, wê demê ne problem e feqat di vê sayfeyê de Şablonên rast ji wîkiya din nehatine kopîkirin. Loma şablon error dide lê veşartî ye ji bo dîtina van xetayan dikarî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Bikarh%C3%AAner:Wikihez/common.js#L-32 vê amûrê] bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 23:03, 5 tebax 2026 (UTC) :Not: Sernav Hemzeyê Muksî be çêtir e [https://www.saradistribution.com/hemzeye.muksi.htm] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 23:09, 5 tebax 2026 (UTC) t6qzq73s74hqa4k2mlxlwqfiq8l9ouc Fırat Gümüştekin 0 329088 2083827 2083104 2026-08-05T14:01:42Z Yonetmenbeyy 172681 2083827 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | sernavê_wêne = | image_upright = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û derhênerê dîmenê | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="MUBIProfile">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") û ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="AlbumNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında |malper=Yeni Alanya |tarîx=19 avrêl 2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Jiyan û destpêka kariyerê == Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.<ref name="Beyazperde" /> Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.<ref name="OfficialBio">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi |sernav=Biyografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.<ref name="OfficialBio" /> == Kariyer == === Kurtefîlm === ==== ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.<ref name="YalnizlikNews" /> Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.<ref name="MUBIYalnizlik">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Fîlm bi bikaranîna sukûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.<ref name="YalnizlikNews" /> ==== ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") ==== Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=3 rêbendan 2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.<ref name="LastMeetingNews" /> Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.<ref name="LastMeetingNews" /> ==== ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.<ref name="OfficialFilmography">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi |sernav=Filmografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Klîbên muzîkê === Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.<ref name="OfficialBio" /><ref name="IMDbProfile">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/ |sernav=Firat Gumustekin |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.<ref name="Hayal">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.<ref name="KoyluKizi">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs |sernav=Barış Yiğit Ceyhan & Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.<ref name="SenDeYan">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="YarBeni">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="BenYandim">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Vîdeoyên konseran === Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.<ref name="YouTubeChannel">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Muzîk û bestesazî === Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.<ref name="WeightOfTime">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu |sernav=The Weight of Time |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.<ref name="SpotifyAlbum">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs |sernav=The Silent Friction |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.<ref name="AlbumNews" /> Parçeyên sereke yên albûmê ev in: # ''Genesis'' # ''Whispers of Doubt'' # ''The Catalyst'' # ''Echoes of Loss'' # ''The Unseen Threat'' # ''Point of Contact'' # ''Fracture Point'' # ''Rise of Conflict'' # ''Aftermath'' Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.<ref name="SpotifyAlbum" /><ref name="Deezer">{{Jêder-malper |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler |malper=Deezer |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Awayê xebatê == Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.<ref name="YalnizlikNews" /> Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.<ref name="LastMeetingNews" /> Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.<ref name="AlbumNews" /> == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)]]'' | Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner | Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog | <ref name="MUBIYalnizlik" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner û senarîst | Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | Kurtefîlma dramî | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | Burak Ceyhan | ''Bana Sor (Cover)'' | Derhêner | <ref name="OfficialBio" /> |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |- | 2026 | Burak Ceyhan | ''Hayal'' | Derhêner û sînemager | <ref name="Hayal" /> |- | 2026 | Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan | ''Köylü Kızı'' | Derhêner | <ref name="KoyluKizi" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Sen De Yan'' | Sînemager | <ref name="SenDeYan" /> |- | 2026 | ElifGül û Emrah Alsan | ''Yar Beni Yaksınlar'' | Sînemager | <ref name="YarBeni" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Ben Yandım'' | Sînemager | <ref name="BenYandim" /> |} == Dîskografî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Cure ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''The Weight of Time'' | Singil | Muzîka enstrûmental û sînematîk | <ref name="WeightOfTime" /> |- | 2026 | ''Vicdan Muhasebesi'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref>{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack) |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> |- | 2026 | ''Soğuyan Çaylar'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref name="Deezer" /> |- | 2026 | ''The Silent Friction'' | Albûm | Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye | <ref name="SpotifyAlbum" /> |} == Nasîn û ragihandin == ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.<ref name="YalnizlikNews" /><ref name="LastMeetingNews" /><ref name="AlbumNews" /> Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.<ref name="MUBIProfile" /><ref name="IMDbProfile" /> Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] * [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê] * [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li [[Spotify]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Bestekarên tirk]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Kesên ji dayikbûyî 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senarîst]] [[Kategorî:Sînemager]] 9na43ff1v108l7x4s5hwe3peixco5f5 2083889 2083827 2026-08-05T20:14:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083889 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | sernavê_wêne = | image_upright = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û derhênerê dîmenê | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="MUBIProfile">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") û ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="AlbumNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında |malper=Yeni Alanya |tarîx=19 avrêl 2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Jiyan û destpêka kariyerê == Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.<ref name="Beyazperde" /> Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.<ref name="OfficialBio">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi |sernav=Biyografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.<ref name="OfficialBio" /> == Kariyer == === Kurtefîlm === ==== ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.<ref name="YalnizlikNews" /> Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.<ref name="MUBIYalnizlik">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Fîlm bi bikaranîna sukûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.<ref name="YalnizlikNews" /> ==== ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") ==== Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=3 rêbendan 2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.<ref name="LastMeetingNews" /> Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.<ref name="LastMeetingNews" /> ==== ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.<ref name="OfficialFilmography">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi |sernav=Filmografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Klîbên muzîkê === Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.<ref name="OfficialBio" /><ref name="IMDbProfile">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/ |sernav=Firat Gumustekin |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.<ref name="Hayal">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.<ref name="KoyluKizi">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs |sernav=Barış Yiğit Ceyhan & Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.<ref name="SenDeYan">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="YarBeni">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="BenYandim">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Vîdeoyên konseran === Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.<ref name="YouTubeChannel">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Muzîk û bestesazî === Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.<ref name="WeightOfTime">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu |sernav=The Weight of Time |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.<ref name="SpotifyAlbum">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs |sernav=The Silent Friction |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.<ref name="AlbumNews" /> Parçeyên sereke yên albûmê ev in: # ''Genesis'' # ''Whispers of Doubt'' # ''The Catalyst'' # ''Echoes of Loss'' # ''The Unseen Threat'' # ''Point of Contact'' # ''Fracture Point'' # ''Rise of Conflict'' # ''Aftermath'' Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.<ref name="SpotifyAlbum" /><ref name="Deezer">{{Jêder-malper |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler |malper=Deezer |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Awayê xebatê == Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.<ref name="YalnizlikNews" /> Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.<ref name="LastMeetingNews" /> Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.<ref name="AlbumNews" /> == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)]]'' | Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner | Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog | <ref name="MUBIYalnizlik" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner û senarîst | Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | Kurtefîlma dramî | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | Burak Ceyhan | ''Bana Sor (Cover)'' | Derhêner | <ref name="OfficialBio" /> |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |- | 2026 | Burak Ceyhan | ''Hayal'' | Derhêner û sînemager | <ref name="Hayal" /> |- | 2026 | Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan | ''Köylü Kızı'' | Derhêner | <ref name="KoyluKizi" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Sen De Yan'' | Sînemager | <ref name="SenDeYan" /> |- | 2026 | ElifGül û Emrah Alsan | ''Yar Beni Yaksınlar'' | Sînemager | <ref name="YarBeni" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Ben Yandım'' | Sînemager | <ref name="BenYandim" /> |} == Dîskografî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Cure ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''The Weight of Time'' | Singil | Muzîka enstrûmental û sînematîk | <ref name="WeightOfTime" /> |- | 2026 | ''Vicdan Muhasebesi'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref>{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack) |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> |- | 2026 | ''Soğuyan Çaylar'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref name="Deezer" /> |- | 2026 | ''The Silent Friction'' | Albûm | Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye | <ref name="SpotifyAlbum" /> |} == Nasîn û ragihandin == ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.<ref name="YalnizlikNews" /><ref name="LastMeetingNews" /><ref name="AlbumNews" /> Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.<ref name="MUBIProfile" /><ref name="IMDbProfile" /> Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] * [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê] * [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li [[Spotify]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Bestekarên tirk]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Kesên ji dayikbûyî 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senarîst]] [[Kategorî:Sînemager]] 324y3l13lbu0u8qmd0v399jo8myd34f 2083890 2083889 2026-08-05T20:15:24Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kesên ji dayikbûyî 2000]] 2083890 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | sernavê_wêne = | image_upright = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û derhênerê dîmenê | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="MUBIProfile">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") û ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="AlbumNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında |malper=Yeni Alanya |tarîx=19 avrêl 2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Jiyan û destpêka kariyerê == Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.<ref name="Beyazperde" /> Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.<ref name="OfficialBio">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi |sernav=Biyografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.<ref name="OfficialBio" /> == Kariyer == === Kurtefîlm === ==== ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.<ref name="YalnizlikNews" /> Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.<ref name="MUBIYalnizlik">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Fîlm bi bikaranîna sukûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.<ref name="YalnizlikNews" /> ==== ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") ==== Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=3 rêbendan 2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.<ref name="LastMeetingNews" /> Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.<ref name="LastMeetingNews" /> ==== ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.<ref name="OfficialFilmography">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi |sernav=Filmografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Klîbên muzîkê === Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.<ref name="OfficialBio" /><ref name="IMDbProfile">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/ |sernav=Firat Gumustekin |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.<ref name="Hayal">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.<ref name="KoyluKizi">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs |sernav=Barış Yiğit Ceyhan & Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.<ref name="SenDeYan">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="YarBeni">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="BenYandim">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Vîdeoyên konseran === Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.<ref name="YouTubeChannel">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Muzîk û bestesazî === Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.<ref name="WeightOfTime">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu |sernav=The Weight of Time |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.<ref name="SpotifyAlbum">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs |sernav=The Silent Friction |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.<ref name="AlbumNews" /> Parçeyên sereke yên albûmê ev in: # ''Genesis'' # ''Whispers of Doubt'' # ''The Catalyst'' # ''Echoes of Loss'' # ''The Unseen Threat'' # ''Point of Contact'' # ''Fracture Point'' # ''Rise of Conflict'' # ''Aftermath'' Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.<ref name="SpotifyAlbum" /><ref name="Deezer">{{Jêder-malper |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler |malper=Deezer |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Awayê xebatê == Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.<ref name="YalnizlikNews" /> Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.<ref name="LastMeetingNews" /> Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.<ref name="AlbumNews" /> == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)]]'' | Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner | Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog | <ref name="MUBIYalnizlik" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner û senarîst | Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | Kurtefîlma dramî | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | Burak Ceyhan | ''Bana Sor (Cover)'' | Derhêner | <ref name="OfficialBio" /> |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |- | 2026 | Burak Ceyhan | ''Hayal'' | Derhêner û sînemager | <ref name="Hayal" /> |- | 2026 | Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan | ''Köylü Kızı'' | Derhêner | <ref name="KoyluKizi" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Sen De Yan'' | Sînemager | <ref name="SenDeYan" /> |- | 2026 | ElifGül û Emrah Alsan | ''Yar Beni Yaksınlar'' | Sînemager | <ref name="YarBeni" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Ben Yandım'' | Sînemager | <ref name="BenYandim" /> |} == Dîskografî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Cure ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''The Weight of Time'' | Singil | Muzîka enstrûmental û sînematîk | <ref name="WeightOfTime" /> |- | 2026 | ''Vicdan Muhasebesi'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref>{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack) |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> |- | 2026 | ''Soğuyan Çaylar'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref name="Deezer" /> |- | 2026 | ''The Silent Friction'' | Albûm | Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye | <ref name="SpotifyAlbum" /> |} == Nasîn û ragihandin == ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.<ref name="YalnizlikNews" /><ref name="LastMeetingNews" /><ref name="AlbumNews" /> Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.<ref name="MUBIProfile" /><ref name="IMDbProfile" /> Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] * [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê] * [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li [[Spotify]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Bestekarên tirk]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senarîst]] [[Kategorî:Sînemager]] m5t9a17gft0oqavecngtghhur8jbk19 2083891 2083890 2026-08-05T20:15:36Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] 2083891 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | sernavê_wêne = | image_upright = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û derhênerê dîmenê | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="MUBIProfile">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") û ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="AlbumNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında |malper=Yeni Alanya |tarîx=19 avrêl 2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Jiyan û destpêka kariyerê == Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.<ref name="Beyazperde" /> Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.<ref name="OfficialBio">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi |sernav=Biyografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.<ref name="OfficialBio" /> == Kariyer == === Kurtefîlm === ==== ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.<ref name="YalnizlikNews" /> Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.<ref name="MUBIYalnizlik">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Fîlm bi bikaranîna sukûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.<ref name="YalnizlikNews" /> ==== ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") ==== Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=3 rêbendan 2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.<ref name="LastMeetingNews" /> Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.<ref name="LastMeetingNews" /> ==== ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.<ref name="OfficialFilmography">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi |sernav=Filmografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Klîbên muzîkê === Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.<ref name="OfficialBio" /><ref name="IMDbProfile">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/ |sernav=Firat Gumustekin |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.<ref name="Hayal">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.<ref name="KoyluKizi">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs |sernav=Barış Yiğit Ceyhan & Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.<ref name="SenDeYan">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="YarBeni">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="BenYandim">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Vîdeoyên konseran === Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.<ref name="YouTubeChannel">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Muzîk û bestesazî === Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.<ref name="WeightOfTime">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu |sernav=The Weight of Time |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.<ref name="SpotifyAlbum">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs |sernav=The Silent Friction |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.<ref name="AlbumNews" /> Parçeyên sereke yên albûmê ev in: # ''Genesis'' # ''Whispers of Doubt'' # ''The Catalyst'' # ''Echoes of Loss'' # ''The Unseen Threat'' # ''Point of Contact'' # ''Fracture Point'' # ''Rise of Conflict'' # ''Aftermath'' Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.<ref name="SpotifyAlbum" /><ref name="Deezer">{{Jêder-malper |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler |malper=Deezer |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Awayê xebatê == Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.<ref name="YalnizlikNews" /> Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.<ref name="LastMeetingNews" /> Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.<ref name="AlbumNews" /> == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)]]'' | Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner | Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog | <ref name="MUBIYalnizlik" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner û senarîst | Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | Kurtefîlma dramî | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | Burak Ceyhan | ''Bana Sor (Cover)'' | Derhêner | <ref name="OfficialBio" /> |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |- | 2026 | Burak Ceyhan | ''Hayal'' | Derhêner û sînemager | <ref name="Hayal" /> |- | 2026 | Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan | ''Köylü Kızı'' | Derhêner | <ref name="KoyluKizi" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Sen De Yan'' | Sînemager | <ref name="SenDeYan" /> |- | 2026 | ElifGül û Emrah Alsan | ''Yar Beni Yaksınlar'' | Sînemager | <ref name="YarBeni" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Ben Yandım'' | Sînemager | <ref name="BenYandim" /> |} == Dîskografî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Cure ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''The Weight of Time'' | Singil | Muzîka enstrûmental û sînematîk | <ref name="WeightOfTime" /> |- | 2026 | ''Vicdan Muhasebesi'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref>{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack) |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> |- | 2026 | ''Soğuyan Çaylar'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref name="Deezer" /> |- | 2026 | ''The Silent Friction'' | Albûm | Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye | <ref name="SpotifyAlbum" /> |} == Nasîn û ragihandin == ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.<ref name="YalnizlikNews" /><ref name="LastMeetingNews" /><ref name="AlbumNews" /> Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.<ref name="MUBIProfile" /><ref name="IMDbProfile" /> Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] * [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê] * [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li [[Spotify]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Bestekarên tirk]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senarîst]] [[Kategorî:Sînemager]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] o7tf04ok0awxsv8y5rzlp8qwtbhreep 2083893 2083891 2026-08-05T20:37:26Z Penaber49 39672 /* The Last Meeting ("Dîdariya dawî") */ 2083893 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | sernavê_wêne = | image_upright = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û derhênerê dîmenê | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="MUBIProfile">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") û ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="AlbumNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında |malper=Yeni Alanya |tarîx=19 avrêl 2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Jiyan û destpêka kariyerê == Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.<ref name="Beyazperde" /> Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.<ref name="OfficialBio">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi |sernav=Biyografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.<ref name="OfficialBio" /> == Kariyer == === Kurtefîlm === ==== ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.<ref name="YalnizlikNews" /> Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.<ref name="MUBIYalnizlik">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Fîlm bi bikaranîna sukûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.<ref name="YalnizlikNews" /> ==== ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") ==== Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.<ref name="LastMeetingNews" /> Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.<ref name="LastMeetingNews" /> ==== ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.<ref name="OfficialFilmography">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi |sernav=Filmografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Klîbên muzîkê === Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.<ref name="OfficialBio" /><ref name="IMDbProfile">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/ |sernav=Firat Gumustekin |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.<ref name="Hayal">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.<ref name="KoyluKizi">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs |sernav=Barış Yiğit Ceyhan & Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.<ref name="SenDeYan">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="YarBeni">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="BenYandim">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Vîdeoyên konseran === Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.<ref name="YouTubeChannel">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Muzîk û bestesazî === Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.<ref name="WeightOfTime">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu |sernav=The Weight of Time |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.<ref name="SpotifyAlbum">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs |sernav=The Silent Friction |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.<ref name="AlbumNews" /> Parçeyên sereke yên albûmê ev in: # ''Genesis'' # ''Whispers of Doubt'' # ''The Catalyst'' # ''Echoes of Loss'' # ''The Unseen Threat'' # ''Point of Contact'' # ''Fracture Point'' # ''Rise of Conflict'' # ''Aftermath'' Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.<ref name="SpotifyAlbum" /><ref name="Deezer">{{Jêder-malper |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler |malper=Deezer |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Awayê xebatê == Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.<ref name="YalnizlikNews" /> Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.<ref name="LastMeetingNews" /> Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.<ref name="AlbumNews" /> == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)]]'' | Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner | Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog | <ref name="MUBIYalnizlik" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner û senarîst | Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | Kurtefîlma dramî | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | Burak Ceyhan | ''Bana Sor (Cover)'' | Derhêner | <ref name="OfficialBio" /> |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |- | 2026 | Burak Ceyhan | ''Hayal'' | Derhêner û sînemager | <ref name="Hayal" /> |- | 2026 | Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan | ''Köylü Kızı'' | Derhêner | <ref name="KoyluKizi" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Sen De Yan'' | Sînemager | <ref name="SenDeYan" /> |- | 2026 | ElifGül û Emrah Alsan | ''Yar Beni Yaksınlar'' | Sînemager | <ref name="YarBeni" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Ben Yandım'' | Sînemager | <ref name="BenYandim" /> |} == Dîskografî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Cure ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''The Weight of Time'' | Singil | Muzîka enstrûmental û sînematîk | <ref name="WeightOfTime" /> |- | 2026 | ''Vicdan Muhasebesi'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref>{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack) |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> |- | 2026 | ''Soğuyan Çaylar'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref name="Deezer" /> |- | 2026 | ''The Silent Friction'' | Albûm | Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye | <ref name="SpotifyAlbum" /> |} == Nasîn û ragihandin == ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.<ref name="YalnizlikNews" /><ref name="LastMeetingNews" /><ref name="AlbumNews" /> Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.<ref name="MUBIProfile" /><ref name="IMDbProfile" /> Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] * [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê] * [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li [[Spotify]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Bestekarên tirk]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senarîst]] [[Kategorî:Sînemager]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] 35up4ewgogk7apz8fw0hh39v8yjkucg 2083894 2083893 2026-08-05T20:38:06Z Penaber49 39672 /* */ 2083894 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | sernavê_wêne = | image_upright = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û derhênerê dîmenê | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="MUBIProfile">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") û ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="AlbumNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Jiyan û destpêka kariyerê == Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.<ref name="Beyazperde" /> Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.<ref name="OfficialBio">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi |sernav=Biyografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.<ref name="OfficialBio" /> == Kariyer == === Kurtefîlm === ==== ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.<ref name="YalnizlikNews" /> Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.<ref name="MUBIYalnizlik">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Fîlm bi bikaranîna sukûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.<ref name="YalnizlikNews" /> ==== ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") ==== Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.<ref name="LastMeetingNews" /> Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.<ref name="LastMeetingNews" /> ==== ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.<ref name="OfficialFilmography">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi |sernav=Filmografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Klîbên muzîkê === Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.<ref name="OfficialBio" /><ref name="IMDbProfile">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/ |sernav=Firat Gumustekin |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.<ref name="Hayal">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.<ref name="KoyluKizi">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs |sernav=Barış Yiğit Ceyhan & Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.<ref name="SenDeYan">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="YarBeni">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="BenYandim">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Vîdeoyên konseran === Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.<ref name="YouTubeChannel">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Muzîk û bestesazî === Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.<ref name="WeightOfTime">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu |sernav=The Weight of Time |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.<ref name="SpotifyAlbum">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs |sernav=The Silent Friction |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.<ref name="AlbumNews" /> Parçeyên sereke yên albûmê ev in: # ''Genesis'' # ''Whispers of Doubt'' # ''The Catalyst'' # ''Echoes of Loss'' # ''The Unseen Threat'' # ''Point of Contact'' # ''Fracture Point'' # ''Rise of Conflict'' # ''Aftermath'' Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.<ref name="SpotifyAlbum" /><ref name="Deezer">{{Jêder-malper |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler |malper=Deezer |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Awayê xebatê == Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.<ref name="YalnizlikNews" /> Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.<ref name="LastMeetingNews" /> Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.<ref name="AlbumNews" /> == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)]]'' | Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner | Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog | <ref name="MUBIYalnizlik" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner û senarîst | Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | Kurtefîlma dramî | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | Burak Ceyhan | ''Bana Sor (Cover)'' | Derhêner | <ref name="OfficialBio" /> |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |- | 2026 | Burak Ceyhan | ''Hayal'' | Derhêner û sînemager | <ref name="Hayal" /> |- | 2026 | Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan | ''Köylü Kızı'' | Derhêner | <ref name="KoyluKizi" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Sen De Yan'' | Sînemager | <ref name="SenDeYan" /> |- | 2026 | ElifGül û Emrah Alsan | ''Yar Beni Yaksınlar'' | Sînemager | <ref name="YarBeni" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Ben Yandım'' | Sînemager | <ref name="BenYandim" /> |} == Dîskografî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Cure ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''The Weight of Time'' | Singil | Muzîka enstrûmental û sînematîk | <ref name="WeightOfTime" /> |- | 2026 | ''Vicdan Muhasebesi'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref>{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack) |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> |- | 2026 | ''Soğuyan Çaylar'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref name="Deezer" /> |- | 2026 | ''The Silent Friction'' | Albûm | Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye | <ref name="SpotifyAlbum" /> |} == Nasîn û ragihandin == ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.<ref name="YalnizlikNews" /><ref name="LastMeetingNews" /><ref name="AlbumNews" /> Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.<ref name="MUBIProfile" /><ref name="IMDbProfile" /> Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] * [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê] * [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li [[Spotify]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Bestekarên tirk]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senarîst]] [[Kategorî:Sînemager]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] 7oroalys7mgaz928fytguyjlfsg3o22 2083898 2083894 2026-08-05T21:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2083898 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | sernavê_wêne = | image_upright = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û derhênerê dîmenê | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="MUBIProfile">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") û ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="AlbumNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Jiyan û destpêka kariyerê == Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.<ref name="Beyazperde" /> Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.<ref name="OfficialBio">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi |sernav=Biyografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.<ref name="OfficialBio" /> == Kariyer == === Kurtefîlm === ==== ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.<ref name="YalnizlikNews" /> Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.<ref name="MUBIYalnizlik">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Fîlm bi bikaranîna sukûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.<ref name="YalnizlikNews" /> ==== ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") ==== Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.<ref name="LastMeetingNews" /> Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.<ref name="LastMeetingNews" /> ==== ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.<ref name="OfficialFilmography">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi |sernav=Filmografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Klîbên muzîkê === Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.<ref name="OfficialBio" /><ref name="IMDbProfile">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/ |sernav=Firat Gumustekin |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.<ref name="Hayal">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.<ref name="KoyluKizi">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs |sernav=Barış Yiğit Ceyhan & Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.<ref name="SenDeYan">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="YarBeni">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="BenYandim">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Vîdeoyên konseran === Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.<ref name="YouTubeChannel">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Muzîk û bestesazî === Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.<ref name="WeightOfTime">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu |sernav=The Weight of Time |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.<ref name="SpotifyAlbum">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs |sernav=The Silent Friction |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.<ref name="AlbumNews" /> Parçeyên sereke yên albûmê ev in: # ''Genesis'' # ''Whispers of Doubt'' # ''The Catalyst'' # ''Echoes of Loss'' # ''The Unseen Threat'' # ''Point of Contact'' # ''Fracture Point'' # ''Rise of Conflict'' # ''Aftermath'' Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.<ref name="SpotifyAlbum" /><ref name="Deezer">{{Jêder-malper |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler |malper=Deezer |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Awayê xebatê == Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.<ref name="YalnizlikNews" /> Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.<ref name="LastMeetingNews" /> Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.<ref name="AlbumNews" /> == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)]]'' | Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner | Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog | <ref name="MUBIYalnizlik" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner û senarîst | Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | Kurtefîlma dramî | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | Burak Ceyhan | ''Bana Sor (Cover)'' | Derhêner | <ref name="OfficialBio" /> |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |- | 2026 | Burak Ceyhan | ''Hayal'' | Derhêner û sînemager | <ref name="Hayal" /> |- | 2026 | Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan | ''Köylü Kızı'' | Derhêner | <ref name="KoyluKizi" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Sen De Yan'' | Sînemager | <ref name="SenDeYan" /> |- | 2026 | ElifGül û Emrah Alsan | ''Yar Beni Yaksınlar'' | Sînemager | <ref name="YarBeni" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Ben Yandım'' | Sînemager | <ref name="BenYandim" /> |} == Dîskografî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Cure ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''The Weight of Time'' | Singil | Muzîka enstrûmental û sînematîk | <ref name="WeightOfTime" /> |- | 2026 | ''Vicdan Muhasebesi'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref>{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack) |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> |- | 2026 | ''Soğuyan Çaylar'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref name="Deezer" /> |- | 2026 | ''The Silent Friction'' | Albûm | Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye | <ref name="SpotifyAlbum" /> |} == Nasîn û ragihandin == ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.<ref name="YalnizlikNews" /><ref name="LastMeetingNews" /><ref name="AlbumNews" /> Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.<ref name="MUBIProfile" /><ref name="IMDbProfile" /> Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] * [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê] * [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li [[Spotify]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Bestekarên tirk]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senarîst]] [[Kategorî:Sînemager]] dhbi6ovkrt5dme99b3kh81wzyw4zwfy Pêkhateya kîmyayî 0 329173 2083816 2083802 2026-08-05T12:49:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083816 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] cs53rvvz2xnh58mvesl6yzfp2nazv66 2083897 2083816 2026-08-05T21:32:08Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîf */ 2083897 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[Atom|atoman]] ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[Stoykiyometrî|stoykiyometrîk]] a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[Atomên hîdroj|atomên hîdrojenê]] yên ku bi atomeke [[Oksîjen|oksîjenê]] ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] ake80snoalydp6mvvx5bjnaln95ah8v 2083907 2083897 2026-08-05T23:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2083907 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] tqeez5lfeuhpbddozrlz0zh2nigbj1e Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê yên serpêhatiyê 14 329181 2083821 2083801 2026-08-05T13:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2083821 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} pwfk0w6l8l2pnhj525cycstqyvgggro 2083832 2083821 2026-08-05T14:34:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2083832 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê li gorî janran]] 1x1oefbxmq8dwniejrdk8k8avzg0q07 Naruto 0 329183 2083810 2026-08-05T12:07:37Z ~2026-43184-17 173854 Rûpel bi "'''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarok..." hat çêkirin 2083810 wikitext text/x-wiki '''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarokatiya dawî de ye, û beşa duyem li ser jiyana wî ya ciwaniyê ye. Kishimoto çîrok li ser bingeha mangayeke din a xwe ya ku di sala 1995an de belav kiribû ava kir, û ev kar bû sedem ku sala paşîn di xelata manga ya Shueisha de were rûmetkirin. Kovara [[Shōnen Jump]] di sala 1999an de dest bi belavkirina Naruto kir û heta sala 2014an bi awayê heftane berdewam kir. Hemû çîrok di 72 cildên tankōbon de hat çapkirin. Di sala 2002an de [[Studio Pierrot]] ligel [[Aniplex]] dest bi çêkirina [[anime]]ya yekem ya Naruto kir; ev rêzefîlm di sala 2007an de piştî 220 beşan bi dawî bû. Di navbera salên 2005 û 2009an de jî ji aliyê [[Cartoon Network]] ve bi [[îngilîzî]] hate dublekirin. Animeya duyem, ku berdewamkirina beşa yekem e û bi navê [[Naruto: Shippūden]] tê zanîn, di sala 2007an de li [[Japonya]]yê dest pê kir û piştî 500 beşan di sala 2017an de bi dawî bû. Dublaja îngilîzî ya Shippūden di navbera 2009 û 2011an de li ser [[Disney XD]] hate weşandin, lê di kanûna duyem a 2014an de Cartoon Network mafê weşanê vegerand û li bloka [[Toonami]] weşand. Studio Pierrot ji bo Naruto 11 fîlm û 11 OVA çêkirine. Herwiha gelek berhemên têkildarî Naruto, wek kartên lîstikê, lîstikên vîdyoyî û romanên kurt jî hatine çêkirin. [[Viz Media]] mafê belavkirina manga û animeya Naruto li [[Amerîkaya Bakur]] wergirtiye. Animeya Naruto di sala 2005an de li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di 2006an de li [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 2007an de li [[Awistralya]]yê hate weşandin. Li [[Rojhilata Navîn]], Navenda Zuhra 130 beşên destpêkê yên rêzefîlmê bi [[erebî]] duble kirin û li ser kanalan [[Spacetoon]] û [[Space Power]] weşandin. Ev weşan heta sala 2012an berdewam bû, lê şerê navxweyî yê Sûriyeyê û krîza aborî bûn sedema rawestandina wê. Çîroka Naruto Uzumaki bi riya kurê wî Boruto Uzumaki berdewam dike di mangaya [[Boruto: Naruto Next Generations]] de. Di vê çîrokê de Boruto dixwaze rêya xwe ya taybet a ninja bibe û ne tenê di bin siya bavê xwe de bimîne. Naruto sêyem manga ya herî zêde firotiye di dîrokê de ye, piştî [[One Piece]] û [[Dragon Ball]], bi zêdeyî 235 milyon kopiyan li cîhanê hatine firotin. Ew yek ji manga herî serkeftî yên Viz Media ye. Wergerên îngilîzî yên wê gelek caran di lîsteyên firotina herî zêde yên [[The New York Times]] û [[USA Today]] de derketine. Cilda heftem di sala 2006an de xelata [[Quill Award]] jî wergirtiye. Rexnegir gelek aliyên mangayê pesn didin, ji wan avakirina karakteran, dîmenên şer ên balkêş û çîrokeke zexm û balkêş. Lê hin rexnegiran dibêjin ku gelek dîmenên şerê rêça çîrokê hinekî hêdî dikin. Gelek rexnegiran bawer dikin ku mijara bingehîn ya Naruto mezinbûn û gihîştina pêgihîştinê ye. Herwiha bandora mitolojiya japonî û ramana [[Konfuçyûs]]îzmê li ser çîrokê jî diyar e. [[en:Naruto]] gnrwnsa9con1p5awlzanah8mlm2v8ip 2083811 2083810 2026-08-05T12:17:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083811 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank giştî}} '''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarokatiya dawî de ye, û beşa duyem li ser jiyana wî ya ciwaniyê ye. Kishimoto çîrok li ser bingeha mangayeke din a xwe ya ku di sala 1995an de belav kiribû ava kir, û ev kar bû sedem ku sala paşîn di xelata manga ya Shueisha de were rûmetkirin. Kovara [[Shōnen Jump]] di sala 1999an de dest bi belavkirina Naruto kir û heta sala 2014an bi awayê heftane berdewam kir. Hemû çîrok di 72 cildên tankōbon de hat çapkirin. Di sala 2002an de [[Studio Pierrot]] ligel [[Aniplex]] dest bi çêkirina [[anime]]ya yekem ya Naruto kir; ev rêzefîlm di sala 2007an de piştî 220 beşan bi dawî bû. Di navbera salên 2005 û 2009an de jî ji aliyê [[Cartoon Network]] ve bi [[îngilîzî]] hate dublekirin. Animeya duyem, ku berdewamkirina beşa yekem e û bi navê [[Naruto: Shippūden]] tê zanîn, di sala 2007an de li [[Japonya]]yê dest pê kir û piştî 500 beşan di sala 2017an de bi dawî bû. Dublaja îngilîzî ya Shippūden di navbera 2009 û 2011an de li ser [[Disney XD]] hate weşandin, lê di kanûna duyem a 2014an de Cartoon Network mafê weşanê vegerand û li bloka [[Toonami]] weşand. Studio Pierrot ji bo Naruto 11 fîlm û 11 OVA çêkirine. Herwiha gelek berhemên têkildarî Naruto, wek kartên lîstikê, lîstikên vîdyoyî û romanên kurt jî hatine çêkirin. [[Viz Media]] mafê belavkirina manga û animeya Naruto li [[Amerîkaya Bakur]] wergirtiye. Animeya Naruto di sala 2005an de li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di 2006an de li [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 2007an de li [[Awistralya]]yê hate weşandin. Li [[Rojhilata Navîn]], Navenda Zuhra 130 beşên destpêkê yên rêzefîlmê bi [[erebî]] duble kirin û li ser kanalan [[Spacetoon]] û [[Space Power]] weşandin. Ev weşan heta sala 2012an berdewam bû, lê şerê navxweyî yê Sûriyeyê û krîza aborî bûn sedema rawestandina wê. Çîroka Naruto Uzumaki bi riya kurê wî Boruto Uzumaki berdewam dike di mangaya [[Boruto: Naruto Next Generations]] de. Di vê çîrokê de Boruto dixwaze rêya xwe ya taybet a ninja bibe û ne tenê di bin siya bavê xwe de bimîne. Naruto sêyem manga ya herî zêde firotiye di dîrokê de ye, piştî [[One Piece]] û [[Dragon Ball]], bi zêdeyî 235 milyon kopiyan li cîhanê hatine firotin. Ew yek ji manga herî serkeftî yên Viz Media ye. Wergerên îngilîzî yên wê gelek caran di lîsteyên firotina herî zêde yên [[The New York Times]] û [[USA Today]] de derketine. Cilda heftem di sala 2006an de xelata [[Quill Award]] jî wergirtiye. Rexnegir gelek aliyên mangayê pesn didin, ji wan avakirina karakteran, dîmenên şer ên balkêş û çîrokeke zexm û balkêş. Lê hin rexnegiran dibêjin ku gelek dîmenên şerê rêça çîrokê hinekî hêdî dikin. Gelek rexnegiran bawer dikin ku mijara bingehîn ya Naruto mezinbûn û gihîştina pêgihîştinê ye. Herwiha bandora mitolojiya japonî û ramana [[Konfuçyûs]]îzmê li ser çîrokê jî diyar e. [[en:Naruto]] 3zz8rlurr0c06kyf1xyhzwfbv8ya41a 2083812 2083811 2026-08-05T12:17:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083812 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank giştî}} '''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarokatiya dawî de ye, û beşa duyem li ser jiyana wî ya ciwaniyê ye. Kishimoto çîrok li ser bingeha mangayeke din a xwe ya ku di sala 1995an de belav kiribû ava kir, û ev kar bû sedem ku sala paşîn di xelata manga ya Shueisha de were rûmetkirin. Kovara [[Shōnen Jump]] di sala 1999an de dest bi belavkirina Naruto kir û heta sala 2014an bi awayê heftane berdewam kir. Hemû çîrok di 72 cildên tankōbon de hat çapkirin. Di sala 2002an de [[Studio Pierrot]] ligel [[Aniplex]] dest bi çêkirina [[anime]]ya yekem ya Naruto kir; ev rêzefîlm di sala 2007an de piştî 220 beşan bi dawî bû. Di navbera salên 2005 û 2009an de jî ji aliyê [[Cartoon Network]] ve bi [[îngilîzî]] hate dublekirin. Animeya duyem, ku berdewamkirina beşa yekem e û bi navê [[Naruto: Shippūden]] tê zanîn, di sala 2007an de li [[Japonya]]yê dest pê kir û piştî 500 beşan di sala 2017an de bi dawî bû. Dublaja îngilîzî ya Shippūden di navbera 2009 û 2011an de li ser [[Disney XD]] hate weşandin, lê di kanûna duyem a 2014an de Cartoon Network mafê weşanê vegerand û li bloka [[Toonami]] weşand. Studio Pierrot ji bo Naruto 11 fîlm û 11 OVA çêkirine. Herwiha gelek berhemên têkildarî Naruto, wek kartên lîstikê, lîstikên vîdyoyî û romanên kurt jî hatine çêkirin. [[Viz Media]] mafê belavkirina manga û animeya Naruto li [[Amerîkaya Bakur]] wergirtiye. Animeya Naruto di sala 2005an de li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di 2006an de li [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 2007an de li [[Awistralya]]yê hate weşandin. Li [[Rojhilata Navîn]], Navenda Zuhra 130 beşên destpêkê yên rêzefîlmê bi [[erebî]] duble kirin û li ser kanalan [[Spacetoon]] û [[Space Power]] weşandin. Ev weşan heta sala 2012an berdewam bû, lê şerê navxweyî yê Sûriyeyê û krîza aborî bûn sedema rawestandina wê. Çîroka Naruto Uzumaki bi riya kurê wî Boruto Uzumaki berdewam dike di mangaya [[Boruto: Naruto Next Generations]] de. Di vê çîrokê de Boruto dixwaze rêya xwe ya taybet a ninja bibe û ne tenê di bin siya bavê xwe de bimîne. Naruto sêyem manga ya herî zêde firotiye di dîrokê de ye, piştî [[One Piece]] û [[Dragon Ball]], bi zêdeyî 235 milyon kopiyan li cîhanê hatine firotin. Ew yek ji manga herî serkeftî yên Viz Media ye. Wergerên îngilîzî yên wê gelek caran di lîsteyên firotina herî zêde yên [[The New York Times]] û [[USA Today]] de derketine. Cilda heftem di sala 2006an de xelata [[Quill Award]] jî wergirtiye. Rexnegir gelek aliyên mangayê pesn didin, ji wan avakirina karakteran, dîmenên şer ên balkêş û çîrokeke zexm û balkêş. Lê hin rexnegiran dibêjin ku gelek dîmenên şerê rêça çîrokê hinekî hêdî dikin. Gelek rexnegiran bawer dikin ku mijara bingehîn ya Naruto mezinbûn û gihîştina pêgihîştinê ye. Herwiha bandora mitolojiya japonî û ramana [[Konfuçyûs]]îzmê li ser çîrokê jî diyar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Anîme]] nq5ap2ys3qcekgcs5gop5vjxuoyccbf 2083813 2083812 2026-08-05T12:18:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083813 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank giştî}} '''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarokatiya dawî de ye, û beşa duyem li ser jiyana wî ya ciwaniyê ye. Kishimoto çîrok li ser bingeha mangayeke din a xwe ya ku di sala 1995an de belav kiribû ava kir, û ev kar bû sedem ku sala paşîn di xelata manga ya Shueisha de were rûmetkirin. Kovara [[Shōnen Jump]] di sala 1999an de dest bi belavkirina Naruto kir û heta sala 2014an bi awayê heftane berdewam kir. Hemû çîrok di 72 cildên tankōbon de hat çapkirin. Di sala 2002an de [[Studio Pierrot]] ligel [[Aniplex]] dest bi çêkirina [[anime]]ya yekem ya Naruto kir; ev rêzefîlm di sala 2007an de piştî 220 beşan bi dawî bû. Di navbera salên 2005 û 2009an de jî ji aliyê [[Cartoon Network]] ve bi [[îngilîzî]] hate dublekirin. Animeya duyem, ku berdewamkirina beşa yekem e û bi navê [[Naruto: Shippūden]] tê zanîn, di sala 2007an de li [[Japonya]]yê dest pê kir û piştî 500 beşan di sala 2017an de bi dawî bû. Dublaja îngilîzî ya Shippūden di navbera 2009 û 2011ê de li ser [[Disney XD]] hate weşandin, lê di kanûna duyem a 2014an de Cartoon Network mafê weşanê vegerand û li bloka [[Toonami]] weşand. Studio Pierrot ji bo Naruto 11 fîlm û 11 OVA çêkirine. Herwiha gelek berhemên têkildarî Naruto, wek kartên lîstikê, lîstikên vîdyoyî û romanên kurt jî hatine çêkirin. [[Viz Media]] mafê belavkirina manga û animeya Naruto li [[Amerîkaya Bakur]] wergirtiye. Animeya Naruto di sala 2005an de li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di 2006an de li [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 2007an de li [[Awistralya]]yê hate weşandin. Li [[Rojhilata Navîn]], Navenda Zuhra 130 beşên destpêkê yên rêzefîlmê bi [[erebî]] duble kirin û li ser kanalan [[Spacetoon]] û [[Space Power]] weşandin. Ev weşan heta sala 2012an berdewam bû, lê şerê navxweyî yê Sûriyeyê û krîza aborî bûn sedema rawestandina wê. Çîroka Naruto Uzumaki bi riya kurê wî Boruto Uzumaki berdewam dike di mangaya [[Boruto: Naruto Next Generations]] de. Di vê çîrokê de Boruto dixwaze rêya xwe ya taybet a ninja bibe û ne tenê di bin siya bavê xwe de bimîne. Naruto sêyem manga ya herî zêde firotiye di dîrokê de ye, piştî [[One Piece]] û [[Dragon Ball]], bi zêdeyî 235 milyon kopiyan li cîhanê hatine firotin. Ew yek ji manga herî serkeftî yên Viz Media ye. Wergerên îngilîzî yên wê gelek caran di lîsteyên firotina herî zêde yên [[The New York Times]] û [[USA Today]] de derketine. Cilda heftem di sala 2006an de xelata [[Quill Award]] jî wergirtiye. Rexnegir gelek aliyên mangayê pesn didin, ji wan avakirina karakteran, dîmenên şer ên balkêş û çîrokeke zexm û balkêş. Lê hin rexnegiran dibêjin ku gelek dîmenên şerê rêça çîrokê hinekî hêdî dikin. Gelek rexnegiran bawer dikin ku mijara bingehîn ya Naruto mezinbûn û gihîştina pêgihîştinê ye. Herwiha bandora mitolojiya japonî û ramana [[Konfuçyûs]]îzmê li ser çîrokê jî diyar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Anîme]] s4cq3n9g1oomp48sazdh4dr9iol4gs9 2083818 2083813 2026-08-05T12:54:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083818 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank giştî}} '''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarokatiya dawî de ye, û beşa duyem li ser jiyana wî ya ciwaniyê ye. Kishimoto çîrok li ser bingeha mangayeke din a xwe ya ku di sala 1995an de belav kiribû ava kir, û ev kar bû sedem ku sala paşîn di xelata manga ya Shueisha de were rûmetkirin. Kovara [[Shōnen Jump]] di sala 1999an de dest bi belavkirina Naruto kir û heta sala 2014an bi awayê heftane berdewam kir. Hemû çîrok di 72 cildên tankōbon de hat çapkirin. Di sala 2002an de [[Studio Pierrot]] ligel [[Aniplex]] dest bi çêkirina [[anime]]ya yekem ya Naruto kir; ev rêzefîlm di sala 2007an de piştî 220 beşan bi dawî bû. Di navbera salên 2005 û 2009an de jî ji aliyê [[Cartoon Network]] ve bi [[îngilîzî]] hate dublekirin. Animeya duyem, ku berdewamkirina beşa yekem e û bi navê [[Naruto: Shippūden]] tê zanîn, di sala 2007an de li [[Japonya]]yê dest pê kir û piştî 500 beşan di sala 2017an de bi dawî bû. Dublaja îngilîzî ya Shippūden di navbera 2009 û 2011ê de li ser [[Disney XD]] hate weşandin, lê di kanûna duyem a 2014an de Cartoon Network mafê weşanê vegerand û li bloka [[Toonami]] weşand. Studio Pierrot ji bo Naruto 11 fîlm û 11 OVA çêkirine. Herwiha gelek berhemên têkildarî Naruto, wek kartên lîstikê, lîstikên vîdyoyî û romanên kurt jî hatine çêkirin. [[Viz Media]] mafê belavkirina manga û animeya Naruto li [[Amerîkaya Bakur]] wergirtiye. Animeya Naruto di sala 2005an de li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di 2006an de li [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 2007an de li [[Awistralya]]yê hate weşandin. Li [[Rojhilata Navîn]], Navenda Zuhra 130 beşên destpêkê yên rêzefîlmê bi [[erebî]] duble kirin û li ser kanalan [[Spacetoon]] û [[Space Power]] weşandin. Ev weşan heta sala 2012an berdewam bû, lê şerê navxweyî yê Sûriyeyê û krîza aborî bûn sedema rawestandina wê. Çîroka Naruto Uzumaki bi riya kurê wî Boruto Uzumaki berdewam dike di mangaya [[Boruto: Naruto Next Generations]] de. Di vê çîrokê de Boruto dixwaze rêya xwe ya taybet a ninja bibe û ne tenê di bin siya bavê xwe de bimîne. Naruto sêyem manga ya herî zêde firotiye di dîrokê de ye, piştî [[One Piece]] û [[Dragon Ball]], bi zêdeyî 235 milyon kopiyan li cîhanê hatine firotin. Ew yek ji manga herî serkeftî yên Viz Media ye. Wergerên îngilîzî yên wê gelek caran di lîsteyên firotina herî zêde yên [[The New York Times]] û [[USA Today]] de derketine. Cilda heftem di sala 2006an de xelata [[Quill Award]] jî wergirtiye. Rexnegir gelek aliyên mangayê pesn didin, ji wan avakirina karakteran, dîmenên şer ên balkêş û çîrokeke zexm û balkêş. Lê hin rexnegiran dibêjin ku gelek dîmenên şerê rêça çîrokê hinekî hêdî dikin. Gelek rexnegiran bawer dikin ku mijara bingehîn ya Naruto mezinbûn û gihîştina pêgihîştinê ye. Herwiha bandora mitolojiya japonî û ramana [[Konfuçyûs]]îzmê li ser çîrokê jî diyar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Anîme]] [[Kategorî:Mangayên 1999an]] oh6lp5erqnr7dqz4sk1u6uj81t1001i 2083912 2083818 2026-08-06T07:41:46Z ~2026-43184-17 173854 2083912 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank giştî}} '''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarokatiya dawî de ye, û beşa duyem li ser jiyana wî ya ciwaniyê ye. Kishimoto çîrok li ser bingeha mangayeke din a xwe ya ku di sala 1995an de belav kiribû ava kir, û ev kar bû sedem ku sala paşîn di xelata manga ya Shueisha de were rûmetkirin. Kovara [[Shōnen Jump]] di sala 1999an de dest bi belavkirina Naruto kir û heta sala 2014an bi awayê heftane berdewam kir. Hemû çîrok di 72 cildên tankōbon de hat çapkirin. Di sala 2002an de [[Studio Pierrot]] ligel [[Aniplex]] dest bi çêkirina [[anime]]ya yekem ya Naruto kir; ev rêzefîlm di sala 2007an de piştî 220 beşan bi dawî bû. Di navbera salên 2005 û 2009an de jî ji aliyê [[Cartoon Network]] ve bi [[îngilîzî]] hate dublekirin. Animeya duyem, ku berdewamkirina beşa yekem e û bi navê [[Naruto: Shippūden]] tê zanîn, di sala 2007an de li [[Japonya]]yê dest pê kir û piştî 500 beşan di sala 2017an de bi dawî bû. Dublaja îngilîzî ya Shippūden di navbera 2009 û 2011ê de li ser [[Disney XD]] hate weşandin, lê di kanûna duyem a 2014an de Cartoon Network mafê weşanê vegerand û li bloka [[Toonami]] weşand. Studio Pierrot ji bo Naruto 11 fîlm û 11 OVA çêkirine. Herwiha gelek berhemên têkildarî Naruto, wek kartên lîstikê, lîstikên vîdyoyî û romanên kurt jî hatine çêkirin. [[Viz Media]] mafê belavkirina manga û animeya Naruto li [[Amerîkaya Bakur]] wergirtiye. Animeya Naruto di sala 2005an de li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di 2006an de li [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 2007an de li [[Awistralya]]yê hate weşandin. Li [[Rojhilata Navîn]], Navenda Zuhra 130 beşên destpêkê yên rêzefîlmê bi [[erebî]] duble kirin û li ser kanalan [[Spacetoon]] û [[Space Power]] weşandin. Ev weşan heta sala 2012an berdewam bû, lê şerê navxweyî yê Sûriyeyê û krîza aborî bûn sedema rawestandina wê. Çîroka Naruto Uzumaki bi riya kurê wî Boruto Uzumaki berdewam dike di mangaya [[Boruto: Naruto Next Generations]] de. Di vê çîrokê de Boruto dixwaze rêya xwe ya taybet a ninja bibe û ne tenê di bin siya bavê xwe de bimîne. Naruto sêyem manga ya herî zêde firotiye di dîrokê de ye, piştî [[One Piece]] û [[Dragon Ball]], bi zêdeyî 235 milyon kopiyan li cîhanê hatine firotin. Ew yek ji manga herî serkeftî yên Viz Media ye. Wergerên îngilîzî yên wê gelek caran di lîsteyên firotina herî zêde yên [[The New York Times]] û [[USA Today]] de derketine. Cilda heftem di sala 2006an de xelata [[Quill Award]] jî wergirtiye. Rexnegir gelek aliyên mangayê pesn didin, ji wan avakirina karakteran, dîmenên şer ên balkêş û çîrokeke zexm û balkêş. Lê hin rexnegiran dibêjin ku gelek dîmenên şerê rêça çîrokê hinekî hêdî dikin. Gelek rexnegiran bawer dikin ku mijara bingehîn ya Naruto mezinbûn û gihîştina pêgihîştinê ye. Herwiha bandora mitolojiya japonî û ramana [[Konfuçyûs]]îzmê li ser çîrokê jî diyar e. == Çîrok == '''Beşê yekem''' Roviyekî efsanewî ya bi neh dûvikan ku navê wî Kurama ye, êrîşî Konoha, gundê ku di Welatê Agirê de wekî gundê veşartî yê pelan tê nasîn, dike. Ev gund yek ji pênc welatên mezin ên Shinobiyan di Cîhana Nînjayan de ye. Ji bo bersivdanê, serokê gundê Pelan, Hokageya Çaremîn Minato Namikaze, jiyana xwe feda dike û rovî li du beşan dabeş dike. Paşê yek ji wan parçeyan di nav xwe de û parçeya din di laşê kurê xwe yê nûzayî, Naruto Uzumaki, de mohr dike. Bi vî awayî Naruto dibe mêvandarek (jinchūriki) a wê heywanê. Hokageya sêyemîn, Hiruzen Sarutobi, ji teqawidbûnê vedigere da ku careke din bibe serokê Konoha. Naruto ji aliyê gelek gundiyên Konohayê ve tê bêhurmetkirin û dûr xistin, ji ber ku ew mêvandarê cinê Neh Dûvik e. Ji ber biryara Hiruzen Sarutobi ku qadaxe dikir ku kes behsa van bûyeran bike, Naruto heta diwanzdeh salan ti agahiyek li ser buyerê nizanibû. Dema ku Mizuki, ninjaekî xiyanetkar, rastiyê ji wî re dibêje, Naruto yekem car fêm dike ku çi di nav wî de hatiye mohrkirin. Piştî ku Naruto di şer de Mizuki têk dibe, ew rêz û baweriya mamosteyê xwe Iruka Umino bi dest dixe. Piştî demek kin, Naruto dibe ninjayek û tevlî Sasuke Uchiha û Sakura Haruno Tîma 7 ava dike. Rêberiya tîmê ji aliyê Kakashi Hatake ve, ku ninjayekî ezmûndar û mamoste ye, tê kirin. Wekî hemû tîmên ninja yên gundan, Tîma 7 jî erkên ku ji aliyê gundiyan ve têne daxwazkirin pêk tîne. Ev erkan ji karên rojane û alîkariya mirovên sivîl bigire heta parastina kesan wekî zêrevan. Piştî ku çend erk û wezîfeyan bi cih tînin, ku yek ji wan li “Welatê Pêlan” pêk tê, Kakashî destûrê dide Tîma Heftê ku beşdarî ezmûna ninja ya ku bi navê “Ezmûna Chûnîn” tê naskirin bikin, da ku pileya wan bilind bibe û bikaribin erk û daxwazên zehmettir bi cih bînin. Di dema van ezmûnan de, sûcdarekî mezin bi navê Oroçimaru êrîşî Konoha dike. Hokageya sêyemîn jiyana xwe feda dike da ku Orochimaru nema karibe jutsu bi kar bîne. Jîraya (yek ji sê ninjayên efsaneyî) ji bo ku bibe Hokageya Pêncemîn tê hilbijartin, lê ew qebûl nake û hevala xwe ya kevn Tsunade pêşniyar dike. Naruto û Jîraya ji Konoha derdikevin da ku li Tsunade bigerin. Di dema lêgerîna Tsunade de tê eşkerekirin ku Orochimaru dixwaze Sasuke perwerde bike, ji ber mîrata wî ya genetîkî ya bihêz (Sharingan). Piştî ku Sasuke hewl dide birayê xwe yê mezin, Itachi Uchiha, bikuje û di vê hewlê de sernekeve, ew berê xwe dide Orochimaru. Itachi berê hatibû Konoha da ku Naruto birevîne. Sasuke hêvî dike ku bi alîkariya Orochimaru hêza ku ji bo kuştina Itachi pêwîst e bi dest bixe. Çîrok veguhêzekegirîng distîne dema ku Sasuke ji gund derdikeve. Tsunade komek ninja, ku Naruto jî di nav de ye, dişîne da ku Sasuke vegerînin. Lê Naruto nikare ne bi axaftinê û ne jî bi hêzê Sasuke razî bike ku vegere Konoha. Naruto û Sakura hêviya xwe ji bo Sasuke nabirin. Ji bo ku xwe ji bo rûberûbûna din bi Sasuke re amade bike, Naruto ji Konoha derdikeve da ku di bin perwerdehiya Jiraiya de rahênanên xwe bidomîne, di heman demê de Sakura dibe şagirtê Tsunade. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Anîme]] [[Kategorî:Mangayên 1999an]] 99axm6bqr66endjnc71ar0gh7vmqeod 2083924 2083912 2026-08-06T09:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2083924 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarokatiya dawî de ye, û beşa duyem li ser jiyana wî ya ciwaniyê ye. Kishimoto çîrok li ser bingeha mangayeke din a xwe ya ku di sala 1995an de belav kiribû ava kir, û ev kar bû sedem ku sala paşîn di xelata manga ya Shueisha de were rûmetkirin. Kovara [[Shōnen Jump]] di sala 1999an de dest bi belavkirina Naruto kir û heta sala 2014an bi awayê heftane berdewam kir. Hemû çîrok di 72 cildên tankōbon de hat çapkirin. Di sala 2002an de [[Studio Pierrot]] ligel [[Aniplex]] dest bi çêkirina [[anime]]ya yekem ya Naruto kir; ev rêzefîlm di sala 2007an de piştî 220 beşan bi dawî bû. Di navbera salên 2005 û 2009an de jî ji aliyê [[Cartoon Network]] ve bi [[îngilîzî]] hate dublekirin. Animeya duyem, ku berdewamkirina beşa yekem e û bi navê [[Naruto: Shippūden]] tê zanîn, di sala 2007an de li [[Japonya]]yê dest pê kir û piştî 500 beşan di sala 2017an de bi dawî bû. Dublaja îngilîzî ya Shippūden di navbera 2009 û 2011ê de li ser [[Disney XD]] hate weşandin, lê di kanûna duyem a 2014an de Cartoon Network mafê weşanê vegerand û li bloka [[Toonami]] weşand. Studio Pierrot ji bo Naruto 11 fîlm û 11 OVA çêkirine. Herwiha gelek berhemên têkildarî Naruto, wek kartên lîstikê, lîstikên vîdyoyî û romanên kurt jî hatine çêkirin. [[Viz Media]] mafê belavkirina manga û animeya Naruto li [[Amerîkaya Bakur]] wergirtiye. Animeya Naruto di sala 2005an de li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di 2006an de li [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 2007an de li [[Awistralya]]yê hate weşandin. Li [[Rojhilata Navîn]], Navenda Zuhra 130 beşên destpêkê yên rêzefîlmê bi [[erebî]] duble kirin û li ser kanalan [[Spacetoon]] û [[Space Power]] weşandin. Ev weşan heta sala 2012an berdewam bû, lê şerê navxweyî yê Sûriyeyê û krîza aborî bûn sedema rawestandina wê. Çîroka Naruto Uzumaki bi riya kurê wî Boruto Uzumaki berdewam dike di mangaya [[Boruto: Naruto Next Generations]] de. Di vê çîrokê de Boruto dixwaze rêya xwe ya taybet a ninja bibe û ne tenê di bin siya bavê xwe de bimîne. Naruto sêyem manga ya herî zêde firotiye di dîrokê de ye, piştî [[One Piece]] û [[Dragon Ball]], bi zêdeyî 235 milyon kopiyan li cîhanê hatine firotin. Ew yek ji manga herî serkeftî yên Viz Media ye. Wergerên îngilîzî yên wê gelek caran di lîsteyên firotina herî zêde yên [[The New York Times]] û [[USA Today]] de derketine. Cilda heftem di sala 2006an de xelata [[Quill Award]] jî wergirtiye. Rexnegir gelek aliyên mangayê pesn didin, ji wan avakirina karakteran, dîmenên şer ên balkêş û çîrokeke zexm û balkêş. Lê hin rexnegiran dibêjin ku gelek dîmenên şerê rêça çîrokê hinekî hêdî dikin. Gelek rexnegiran bawer dikin ku mijara bingehîn ya Naruto mezinbûn û gihîştina pêgihîştinê ye. Herwiha bandora mitolojiya japonî û ramana [[Konfuçyûs]]îzmê li ser çîrokê jî diyar e. == Çîrok == '''Beşê yekem''' Roviyekî efsanewî ya bi neh dûvikan ku navê wî Kurama ye, êrîşî Konoha, gundê ku di Welatê Agirê de wekî gundê veşartî yê pelan tê nasîn, dike. Ev gund yek ji pênc welatên mezin ên Shinobiyan di Cîhana Nînjayan de ye. Ji bo bersivdanê, serokê gundê Pelan, Hokageya Çaremîn Minato Namikaze, jiyana xwe feda dike û rovî li du beşan dabeş dike. Paşê yek ji wan parçeyan di nav xwe de û parçeya din di laşê kurê xwe yê nûzayî, Naruto Uzumaki, de mohr dike. Bi vî awayî Naruto dibe mêvandarek (jinchūriki) a wê heywanê. Hokageya sêyemîn, Hiruzen Sarutobi, ji teqawidbûnê vedigere da ku careke din bibe serokê Konoha. Naruto ji aliyê gelek gundiyên Konohayê ve tê bêhurmetkirin û dûr xistin, ji ber ku ew mêvandarê cinê Neh Dûvik e. Ji ber biryara Hiruzen Sarutobi ku qadaxe dikir ku kes behsa van bûyeran bike, Naruto heta diwanzdeh salan ti agahiyek li ser buyerê nizanibû. Dema ku Mizuki, ninjaekî xiyanetkar, rastiyê ji wî re dibêje, Naruto yekem car fêm dike ku çi di nav wî de hatiye mohrkirin. Piştî ku Naruto di şer de Mizuki têk dibe, ew rêz û baweriya mamosteyê xwe Iruka Umino bi dest dixe. Piştî demek kin, Naruto dibe ninjayek û tevlî Sasuke Uchiha û Sakura Haruno Tîma 7 ava dike. Rêberiya tîmê ji aliyê Kakashi Hatake ve, ku ninjayekî ezmûndar û mamoste ye, tê kirin. Wekî hemû tîmên ninja yên gundan, Tîma 7 jî erkên ku ji aliyê gundiyan ve têne daxwazkirin pêk tîne. Ev erkan ji karên rojane û alîkariya mirovên sivîl bigire heta parastina kesan wekî zêrevan. Piştî ku çend erk û wezîfeyan bi cih tînin, ku yek ji wan li “Welatê Pêlan” pêk tê, Kakashî destûrê dide Tîma Heftê ku beşdarî ezmûna ninja ya ku bi navê “Ezmûna Chûnîn” tê naskirin bikin, da ku pileya wan bilind bibe û bikaribin erk û daxwazên zehmettir bi cih bînin. Di dema van ezmûnan de, sûcdarekî mezin bi navê Oroçimaru êrîşî Konoha dike. Hokageya sêyemîn jiyana xwe feda dike da ku Orochimaru nema karibe jutsu bi kar bîne. Jîraya (yek ji sê ninjayên efsaneyî) ji bo ku bibe Hokageya Pêncemîn tê hilbijartin, lê ew qebûl nake û hevala xwe ya kevn Tsunade pêşniyar dike. Naruto û Jîraya ji Konoha derdikevin da ku li Tsunade bigerin. Di dema lêgerîna Tsunade de tê eşkerekirin ku Orochimaru dixwaze Sasuke perwerde bike, ji ber mîrata wî ya genetîkî ya bihêz (Sharingan). Piştî ku Sasuke hewl dide birayê xwe yê mezin, Itachi Uchiha, bikuje û di vê hewlê de sernekeve, ew berê xwe dide Orochimaru. Itachi berê hatibû Konoha da ku Naruto birevîne. Sasuke hêvî dike ku bi alîkariya Orochimaru hêza ku ji bo kuştina Itachi pêwîst e bi dest bixe. Çîrok veguhêzekegirîng distîne dema ku Sasuke ji gund derdikeve. Tsunade komek ninja, ku Naruto jî di nav de ye, dişîne da ku Sasuke vegerînin. Lê Naruto nikare ne bi axaftinê û ne jî bi hêzê Sasuke razî bike ku vegere Konoha. Naruto û Sakura hêviya xwe ji bo Sasuke nabirin. Ji bo ku xwe ji bo rûberûbûna din bi Sasuke re amade bike, Naruto ji Konoha derdikeve da ku di bin perwerdehiya Jiraiya de rahênanên xwe bidomîne, di heman demê de Sakura dibe şagirtê Tsunade. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Anîme]] [[Kategorî:Mangayên 1999an]] lb5g4rox25i8o63m8hlc8qp1reeo109 2083939 2083924 2026-08-06T11:12:20Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083939 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarokatiya dawî de ye, û beşa duyem li ser jiyana wî ya ciwaniyê ye. Kishimoto çîrok li ser bingeha mangayeke din a xwe ya ku di sala 1995an de belav kiribû ava kir, û ev kar bû sedem ku sala paşîn di xelata manga ya Shueisha de were rûmetkirin. Kovara [[Shōnen Jump]] di sala 1999an de dest bi belavkirina Naruto kir û heta sala 2014an bi awayê heftane berdewam kir. Hemû çîrok di 72 cildên tankōbon de hat çapkirin. Di sala 2002an de [[Studio Pierrot]] ligel [[Aniplex]] dest bi çêkirina [[anime]]ya yekem ya Naruto kir; ev rêzefîlm di sala 2007an de piştî 220 beşan bi dawî bû. Di navbera salên 2005 û 2009an de jî ji aliyê [[Cartoon Network]] ve bi [[îngilîzî]] hate dublekirin. Animeya duyem, ku berdewamkirina beşa yekem e û bi navê [[Naruto: Shippūden]] tê zanîn, di sala 2007an de li [[Japonya]]yê dest pê kir û piştî 500 beşan di sala 2017an de bi dawî bû. Dublaja îngilîzî ya Shippūden di navbera 2009 û 2011ê de li ser [[Disney XD]] hate weşandin, lê di kanûna duyem a 2014an de Cartoon Network mafê weşanê vegerand û li bloka [[Toonami]] weşand. Studio Pierrot ji bo Naruto 11 fîlm û 11 OVA çêkirine. Herwiha gelek berhemên têkildarî Naruto, wek kartên lîstikê, lîstikên vîdyoyî û romanên kurt jî hatine çêkirin. [[Viz Media]] mafê belavkirina manga û animeya Naruto li [[Amerîkaya Bakur]] wergirtiye. Animeya Naruto di sala 2005an de li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di 2006an de li [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 2007an de li [[Awistralya]]yê hate weşandin. Li [[Rojhilata Navîn]], Navenda Zuhra 130 beşên destpêkê yên rêzefîlmê bi [[erebî]] duble kirin û li ser kanalan [[Spacetoon]] û [[Space Power]] weşandin. Ev weşan heta sala 2012an berdewam bû, lê şerê navxweyî yê Sûriyeyê û krîza aborî bûn sedema rawestandina wê. Çîroka Naruto Uzumaki bi riya kurê wî Boruto Uzumaki berdewam dike di mangaya [[Boruto: Naruto Next Generations]] de. Di vê çîrokê de Boruto dixwaze rêya xwe ya taybet a ninja bibe û ne tenê di bin siya bavê xwe de bimîne. Naruto sêyem manga ya herî zêde firotiye di dîrokê de ye, piştî [[One Piece]] û [[Dragon Ball]], bi zêdeyî 235 milyon kopiyan li cîhanê hatine firotin. Ew yek ji manga herî serkeftî yên Viz Media ye. Wergerên îngilîzî yên wê gelek caran di lîsteyên firotina herî zêde yên [[The New York Times]] û [[USA Today]] de derketine. Cilda heftem di sala 2006an de xelata [[Quill Award]] jî wergirtiye. Rexnegir gelek aliyên mangayê pesn didin, ji wan avakirina karakteran, dîmenên şer ên balkêş û çîrokeke zexm û balkêş. Lê hin rexnegiran dibêjin ku gelek dîmenên şerê rêça çîrokê hinekî hêdî dikin. Gelek rexnegiran bawer dikin ku mijara bingehîn ya Naruto mezinbûn û gihîştina pêgihîştinê ye. Herwiha bandora mitolojiya japonî û ramana [[Konfuçyûs]]îzmê li ser çîrokê jî diyar e. == Çîrok == '''Beşê yekem''' Roviyekî efsanewî ya bi neh dûvikan ku navê wî Kurama ye, êrîşî Konoha, gundê ku di Welatê Agirê de wekî gundê veşartî yê pelan tê nasîn, dike. Ev gund yek ji pênc welatên mezin ên Shinobiyan di Cîhana Nînjayan de ye. Ji bo bersivdanê, serokê gundê Pelan, Hokageya Çaremîn Minato Namikaze, jiyana xwe feda dike û rovî li du beşan dabeş dike. Paşê yek ji wan parçeyan di nav xwe de û parçeya din di laşê kurê xwe yê nûzayî, Naruto Uzumaki, de mohr dike. Bi vî awayî Naruto dibe mêvandarek (jinchūriki) a wê heywanê. Hokageya sêyemîn, Hiruzen Sarutobi, ji teqawidbûnê vedigere da ku careke din bibe serokê Konoha. Naruto ji aliyê gelek gundiyên Konohayê ve tê bêhurmetkirin û dûr xistin, ji ber ku ew mêvandarê cinê Neh Dûvik e. Ji ber biryara Hiruzen Sarutobi ku qadaxe dikir ku kes behsa van bûyeran bike, Naruto heta diwanzdeh salan ti agahiyek li ser buyerê nizanibû. Dema ku Mizuki, ninjaekî xiyanetkar, rastiyê ji wî re dibêje, Naruto yekem car fêm dike ku çi di nav wî de hatiye mohrkirin. Piştî ku Naruto di şer de Mizuki têk dibe, ew rêz û baweriya mamosteyê xwe Iruka Umino bi dest dixe. Piştî demek kin, Naruto dibe ninjayek û tevlî Sasuke Uchiha û Sakura Haruno Tîma 7 ava dike. Rêberiya tîmê ji aliyê Kakashi Hatake ve, ku ninjayekî ezmûndar û mamoste ye, tê kirin. Wekî hemû tîmên ninja yên gundan, Tîma 7 jî erkên ku ji aliyê gundiyan ve têne daxwazkirin pêk tîne. Ev erkan ji karên rojane û alîkariya mirovên sivîl bigire heta parastina kesan wekî zêrevan. Piştî ku çend erk û wezîfeyan bi cih tînin, ku yek ji wan li “Welatê Pêlan” pêk tê, Kakashî destûrê dide Tîma Heftê ku beşdarî ezmûna ninja ya ku bi navê “Ezmûna Chûnîn” tê naskirin bikin, da ku pileya wan bilind bibe û bikaribin erk û daxwazên zehmettir bi cih bînin. Di dema van ezmûnan de, sûcdarekî mezin bi navê Oroçimaru êrîşî Konoha dike. Hokageya sêyemîn jiyana xwe feda dike da ku Orochimaru nema karibe jutsu bi kar bîne. Jîraya (yek ji sê ninjayên efsaneyî) ji bo ku bibe Hokageya Pêncemîn tê hilbijartin, lê ew qebûl nake û hevala xwe ya kevn Tsunade pêşniyar dike. Naruto û Jîraya ji Konoha derdikevin da ku li Tsunade bigerin. Di dema lêgerîna Tsunade de tê eşkerekirin ku Orochimaru dixwaze Sasuke perwerde bike, ji ber mîrata wî ya genetîkî ya bihêz (Sharingan). Piştî ku Sasuke hewl dide birayê xwe yê mezin, Itachi Uchiha, bikuje û di vê hewlê de sernekeve, ew berê xwe dide Orochimaru. Itachi berê hatibû Konoha da ku Naruto birevîne. Sasuke hêvî dike ku bi alîkariya Orochimaru hêza ku ji bo kuştina Itachi pêwîst e bi dest bixe. Çîrok veguhêzekegirîng distîne dema ku Sasuke ji gund derdikeve. Tsunade komek ninja, ku Naruto jî di nav de ye, dişîne da ku Sasuke vegerînin. Lê Naruto nikare ne bi axaftinê û ne jî bi hêzê Sasuke razî bike ku vegere Konoha. Naruto û Sakura hêviya xwe ji bo Sasuke nabirin. Ji bo ku xwe ji bo rûberûbûna din bi Sasuke re amade bike, Naruto ji Konoha derdikeve da ku di bin perwerdehiya Jiraiya de rahênanên xwe bidomîne, di heman demê de Sakura dibe şagirtê Tsunade. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anîme]] [[Kategorî:Mangayên 1999an]] 6x3tczmm14gapul2vwueue1lxoqq131 Kategorî:Mangayên 1999an 14 329184 2083817 2026-08-05T12:53:34Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1999 manga]] hat çêkirin 2083817 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:1999 li Japonê]] [[Kategorî:Berhemên 1999an]] 7iay4yq8t7wbhhobm8qw5hwgvv2mi9s 2083825 2083817 2026-08-05T13:52:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083825 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên 1999an]] [[Kategorî:Derketinên xêzeçîrokan ên 1999an]] [[Kategorî:Mangayên 1990î]] [[Kategorî:1999 li Japonê]] 8evcl1llzwrqfxbzby3x0q5cpo0lxco Large language model 0 329185 2083819 2026-08-05T13:30:30Z ~2026-43184-17 173854 Rûpel bi "Modela zimanê mezin(bi [[inglîzî]] large language model (LLM)) modela hişê çêkirî (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke neronî tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nû..." hat çêkirin 2083819 wikitext text/x-wiki Modela zimanê mezin(bi [[inglîzî]] large language model (LLM)) modela hişê çêkirî (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke neronî tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. tg67nmyk3lh9nkdp06ymcufkt2xem5t 2083820 2083819 2026-08-05T13:31:05Z ~2026-43184-17 173854 2083820 wikitext text/x-wiki Modela zimanê mezin(bi [[inglîzî]] large language model (LLM)) modela hişê çêkirî (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke neronî tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. [[en:Large language model]] 01wq5pjtkx0tljlycdi10ayi6f5snrf 2083822 2083820 2026-08-05T13:42:08Z Balyozbot 42414 Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn 2083822 wikitext text/x-wiki Modela zimanê mezin(bi [[inglîzî]] large language model (LLM)) modela hişê çêkirî (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke neronî tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. tg67nmyk3lh9nkdp06ymcufkt2xem5t 2083830 2083822 2026-08-05T14:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, --Valahiyên nehewce.) 2083830 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Modela zimanê mezin(bi [[inglîzî]] large language model (LLM)) modela hişê çêkirî (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke neronî tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. 3jsavcoofuaewzrosew7v86f8byzvqf 2083873 2083830 2026-08-05T18:43:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083873 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} '''Modela zimanê mezin''' (bi [[inglîzî]] ''large language model'' (LLM)) modela hişê çêkirî (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke neronî tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. 13vm3w2echg5jfopwxdvzw3gsp7jy98 2083874 2083873 2026-08-05T18:44:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083874 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}}{{Agahîdanka giştî}} '''Modela zimanê mezin''' (bi [[inglîzî]] ''large language model'' (LLM)) modela hişê çêkirî (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke neronî tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3nu81rlwzv7cqi1n7xak5r89rh7r407 2083875 2083874 2026-08-05T18:44:43Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jîriya çêkirî]]; Jêbirina {{Bêkategorî}} 2083875 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Modela zimanê mezin''' (bi [[inglîzî]] ''large language model'' (LLM)) modela hişê çêkirî (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke neronî tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] gk583561zqmpz9xfjcy6s7bdys9qre7 2083876 2083875 2026-08-05T18:45:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083876 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdanka giştî}} '''Modela zimanê mezin''' (bi [[inglîzî]] ''large language model'' (LLM)) modela hişê çêkirî (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke neronî tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] 47fq0qm04qclzxx14ov81b4k21acoco 2083905 2083876 2026-08-05T23:30:02Z Ghybu 9854 2083905 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdanka giştî}} '''Modela zimanê mezin''' (kurtenav '''LLM''' ji [[inglîzî]] ''large language model'') modela hişê çêkirî (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke neronî tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] 5a30yntn6ptq25s2qsq8vscnvc17zpu 2083926 2083905 2026-08-06T10:37:28Z Biyolojiyabikurdi 31567 gotar di katagoriya jîriya çêkirî de ye, loma nabe ko li dewsa jîrî "hiş" were bikaranîn. Hiş bi wateya "aqil" e, ne ko jîrî an jî zîrekî. 2083926 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdanka giştî}} '''Modela zimanê mezin''' (kurtenav '''LLM''' ji [[inglîzî]] ''large language model'') modela [[Jîriya çêkirî|jiriya çêkirî]] (bi înglîzî: ''AI'') ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke [[Demar|demarî]] tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] ss1x7n5ldqa55el3z3pp37jwgky40bh 2083934 2083926 2026-08-06T11:08:00Z Wikihez 39702 bnr [[Wîkîpediya:Dîwan_(tevlîhev)/Arşîv_4#c-Gomada-20230107133600-Dijmintiya_gotinan_li_wîkiyê|1]] [[Gotûbêja_bikarhêner:Avestaboy#c-Gomada-20260721110100-Wikihez-20260617160100|2]] û gelekên din ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2083934 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdanka giştî}} '''Modela zimanê mezin''' (kurtenav '''LLM''' ji [[inglîzî]] ''large language model'') modela [[Jîriya çêkirî|hişê çêkirî]] (bi înglîzî: ''AI'') ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke [[Demar|demarî]] tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] mikpi5pmaecyt2iymifzr1azjyruo3v 2083938 2083934 2026-08-06T11:12:16Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2083938 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''Modela zimanê mezin''' (kurtenav '''LLM''' ji [[inglîzî]] ''large language model'') modela [[Jîriya çêkirî|hişê çêkirî]] (bi înglîzî: ''AI'') ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke [[demar]]î tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] ks7a4ih1lggvgiedbk8f91uwfjnfabz Kategorî:Mangayên 1990î 14 329186 2083823 2026-08-05T13:52:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1990s manga]] hat çêkirin 2083823 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:1990î li Japonê]] [[Kategorî:Berhemên 1990î]] q3m6b79jkh8lu35oct4b4fiqlzwjinx 2083849 2083823 2026-08-05T14:53:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083849 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên 1990î]] [[Kategorî:Mangayên sedsala 20an]] [[Kategorî:Xêzeçîrokên 1990î]] [[Kategorî:1990î li Japonê]] e0oghz3ajm674r0twtgppxdt9yrz3s4 Kategorî:Derketinên xêzeçîrokan ên 1999an 14 329187 2083824 2026-08-05T13:52:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1999 comics debuts]] hat çêkirin 2083824 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên 1999an]] qsdtb4pi7ful3oxhvapjrgy23zctepk 2083853 2083824 2026-08-05T14:53:33Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083853 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên 1999an]] [[Kategorî:Derketinên xêzeçîrokan ên 1990î]] [[Kategorî:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1999an]] [[Kategorî:1999 di xêzeçîrokan de]] rlu315alza5s1xap2kwcug7u3x88cc3 Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê li gorî janran 14 329188 2083833 2026-08-05T14:35:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083833 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083834 2083833 2026-08-05T14:37:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2083834 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rêzefîlm]] a2qz6mrs0crrrpb96etddaz5vk15nep 2083835 2083834 2026-08-05T14:38:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2083835 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rêzefîlm| Janr]] gfvci0k8787stjg0v1v7513brx3f63e 2083836 2083835 2026-08-05T14:39:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2083836 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran]][[Kategorî:Rêzefîlm| Janr]] 368xsv96sm2482f7ml3tly9t3aa3g6t 2083837 2083836 2026-08-05T14:40:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2083837 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran| Rêzefîlm]][[Kategorî:Rêzefîlm| Janr]] 9vas8xwdorcix0xfg9rv3p0tyuafytl 2083838 2083837 2026-08-05T14:46:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2083838 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran| Rêzefîlm]] [[Kategorî:Rêzefîlm| Janr]] crvahhkmbr1whlrdzzzlaqawboefxhp 2083839 2083838 2026-08-05T14:46:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2083839 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran| Rêzefîlm]] [[Kategorî:​Bernameyên televîzyonê li gorî janran] [[Kategorî:Rêzefîlm| Janr]] i48xdyc2pj1u6pmxreu0q7287us2n7y 2083840 2083839 2026-08-05T14:46:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2083840 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran| Rêzefîlm]] [[Kategorî:​Bernameyên televîzyonê li gorî janran]] [[Kategorî:Rêzefîlm| Janr]] nncgtites7keckux2wkm3q78j2iznyb 2083841 2083840 2026-08-05T14:47:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2083841 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran| Rêzefîlm]] [[Kategorî:​Bernameyên televîzyonê li gorî janran|​Bernameyên televîzyonê li gorî janran]] [[Kategorî:Rêzefîlm| Janr]] 9zo4wffwlnuffc3pwn7bzvcj5wjuq19 2083843 2083841 2026-08-05T14:48:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2083843 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran| Rêzefîlm]] [[Kategorî:​Bernameyên televîzyonê li gorî janran|​ ]] [[Kategorî:Rêzefîlm| Janr]] 148xcgbsthq47mrq9whi0gyhhngb0hs 2083868 2083843 2026-08-05T16:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083868 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran| Rêzefîlm]] [[Kategorî:Rêzefîlm| Janr]] [[Kategorî:​Bernameyên televîzyonê li gorî janran|​ ]] 9azlh2gfi6rk6ebfn1whgktbvytwbi4 Kategorî:​Bernameyên televîzyonê li gorî janran 14 329189 2083842 2026-08-05T14:47:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083842 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083844 2083842 2026-08-05T14:50:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2083844 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:​Bernameyên televîzyonê]] hyyb4k6u7tj1lhjzy7x6lx54fjwnuhp 2083845 2083844 2026-08-05T14:52:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083845 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran]] [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê]] [[Kategorî:​Bernameyên televîzyonê]] 5236xdforv365agxavu27142lc6coq0 2083846 2083845 2026-08-05T14:52:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2083846 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran]] [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê]] nver39z7tn0v84jx5r4twwcz9rma2m4 2083854 2083846 2026-08-05T14:53:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2083854 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran]] [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê| Janr]] 35otiwi0o3lswen734r4j26sorha0v7 2083855 2083854 2026-08-05T14:56:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2083855 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî janran| Bernameyên televîzyonê]] [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê| Janr]] ilihcvjv3wnrkb7s2k33pvwml2xoz7x Kategorî:Xêzeçîrokên 1990î 14 329190 2083847 2026-08-05T14:53:03Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1990s comics]] hat çêkirin 2083847 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:1990î di medyayê de]] 1857uo9v9p9113ap4qfr7y24nl5astj Kategorî:Mangayên sedsala 20an 14 329191 2083848 2026-08-05T14:53:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:20th-century manga]] hat çêkirin 2083848 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên sedsala 20an]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Japonê]] b3lqi50djnojtcjdw4kem16tqwpla14 Kategorî:Derketinên xêzeçîrokan ên 1990î 14 329192 2083850 2026-08-05T14:53:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1990s comics debuts]] hat çêkirin 2083850 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Xêzeçîrokên 1990î]] [[Kategorî:Berhemên 1990î]] [[Kategorî:Derketinên xêzeçîrokan ên sedsala 20an]] 0scquap0yyhp0znnjzplginn59yatyc 2083871 2083850 2026-08-05T16:32:35Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083871 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên 1990î]] [[Kategorî:Derketinên xêzeçîrokan ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Xêzeçîrokên 1990î]] o25bxh0m8yhvg1l2rzpq7a2u876fdlq Kategorî:1999 di xêzeçîrokan de 14 329193 2083851 2026-08-05T14:53:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1999 in comics]] hat çêkirin 2083851 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Xêzeçîrokên 1990î]] e9mlxsik6w82mpk35yptrh2t5zhypa5 Kategorî:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1999an 14 329194 2083852 2026-08-05T14:53:29Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Media franchises introduced in 1999]] hat çêkirin 2083852 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Zincîreyên medyayê li gorî sala destpêkirinê]] [[Kategorî:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1990î]] 8cwo3g9mltnjym4f3ic47d4pjkaxt16 2083870 2083852 2026-08-05T16:32:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083870 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1990î]] [[Kategorî:Zincîreyên medyayê li gorî sala destpêkirinê]] 6mlqkxsah1mcxyza5n4etr0l2ca4phl Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî yên amerîkî yên 2000î 14 329195 2083857 2026-08-05T15:15:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083857 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083869 2083857 2026-08-05T16:32:29Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2083869 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} pwfk0w6l8l2pnhj525cycstqyvgggro Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên dîroka alternatîv 14 329196 2083859 2026-08-05T15:21:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083859 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083860 2083859 2026-08-05T15:24:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2083860 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:​​​Rêzefîlmên televîzyonê yên dîrokî]] 068l1xcv6uvh5ncox0xs34pwa9dfhxb Kategorî:​​​Rêzefîlmên televîzyonê yên dîrokî 14 329197 2083861 2026-08-05T15:25:19Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083861 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083862 2083861 2026-08-05T15:27:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2083862 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê li gorî janran]] 1x1oefbxmq8dwniejrdk8k8avzg0q07 Gotûbêj:Large language model 1 329198 2083895 2026-08-05T21:09:34Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ beşeke nû 2083895 wikitext text/x-wiki == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) ounxjcqkl5rvu9cw4h22xhkavx9jd92 2083896 2083895 2026-08-05T21:09:58Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ 2083896 wikitext text/x-wiki == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) 4iekkfvvmikgt7azyht08ocgjho70vz 2083899 2083896 2026-08-05T22:56:53Z Wikihez 39702 /* Sernav */ Bersiv 2083899 wikitext text/x-wiki == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) :Bi min guhartina sernavê ne hewce ye feqat tu bibêjî îlem em kurdî bikin jî ne problem e. Feqat hişê çêkirî pir tê emilandin loma em nikarin biguherînin li vir dîsa jî tu dikarî meqaleya jîriya çêkirî wekî lînk deynî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:56, 5 tebax 2026 (UTC) fjxlbsgff4gkc5b4150fzp3i94gxpvp 2083909 2083899 2026-08-06T03:53:07Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2083909 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) :Bi min guhartina sernavê ne hewce ye feqat tu bibêjî îlem em kurdî bikin jî ne problem e. Feqat hişê çêkirî pir tê emilandin loma em nikarin biguherînin li vir dîsa jî tu dikarî meqaleya jîriya çêkirî wekî lînk deynî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:56, 5 tebax 2026 (UTC) kmfsyfzfwrssmj2xcod5v57gc6jldma 2083911 2083909 2026-08-06T07:41:43Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ Bersiv 2083911 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) :Bi min guhartina sernavê ne hewce ye feqat tu bibêjî îlem em kurdî bikin jî ne problem e. Feqat hişê çêkirî pir tê emilandin loma em nikarin biguherînin li vir dîsa jî tu dikarî meqaleya jîriya çêkirî wekî lînk deynî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:56, 5 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dubare dikim peyva '''Hişê çêkirî''' ::çewt hatiye belavkirin .Wateya '''hiş mind''' '''û''' ne '''intelligence''' e ('''artificial intelligence''' ). ::intelligence bi kurdî '''jîrî''' an jî '''zeka''' ::ye. Her wiha ez difikirim ku ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e. Paşê zarokên kurd ku zimanê îngilîzî nizanin sernavê jî fam dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:41, 6 tebax 2026 (UTC) ry4v8cqllncqgul5t5eyri3jqt72y7u 2083925 2083911 2026-08-06T10:02:42Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Sernav */ Bersiv 2083925 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) :Bi min guhartina sernavê ne hewce ye feqat tu bibêjî îlem em kurdî bikin jî ne problem e. Feqat hişê çêkirî pir tê emilandin loma em nikarin biguherînin li vir dîsa jî tu dikarî meqaleya jîriya çêkirî wekî lînk deynî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:56, 5 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dubare dikim peyva '''Hişê çêkirî''' ::çewt hatiye belavkirin .Wateya '''hiş mind''' '''û''' ne '''intelligence''' e ('''artificial intelligence''' ). ::intelligence bi kurdî '''jîrî''' an jî '''zeka''' ::ye. Her wiha ez difikirim ku ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e. Paşê zarokên kurd ku zimanê îngilîzî nizanin sernavê jî fam dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:41, 6 tebax 2026 (UTC) :::Me demek berê li ser vê mijarê gotûbej kirîbû.Ji bo peyva" artificial intelligence'''" jîriya destkarî''' an jî '''jîriya çêkirî''' a baştir û rasttir e. Li Başûrê Kurdîstanê jî ev peyv wekî '''jîriya destkirt''' tê bikaranîn. Ji bo standartkirinê divê di hemû beşên wîkîpediyayê de Jîrî were bikaranîn. ne ko hiş. Hiş tiştek din e. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 10:02, 6 tebax 2026 (UTC) 1aqjr8w7caml65gj1hucmty2d0m1f1b 2083932 2083925 2026-08-06T11:04:43Z Wikihez 39702 /* Sernav */ Bersiv 2083932 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) :Bi min guhartina sernavê ne hewce ye feqat tu bibêjî îlem em kurdî bikin jî ne problem e. Feqat hişê çêkirî pir tê emilandin loma em nikarin biguherînin li vir dîsa jî tu dikarî meqaleya jîriya çêkirî wekî lînk deynî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:56, 5 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dubare dikim peyva '''Hişê çêkirî''' ::çewt hatiye belavkirin .Wateya '''hiş mind''' '''û''' ne '''intelligence''' e ('''artificial intelligence''' ). ::intelligence bi kurdî '''jîrî''' an jî '''zeka''' ::ye. Her wiha ez difikirim ku ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e. Paşê zarokên kurd ku zimanê îngilîzî nizanin sernavê jî fam dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:41, 6 tebax 2026 (UTC) :::Me demek berê li ser vê mijarê gotûbej kirîbû.Ji bo peyva" artificial intelligence'''" jîriya destkarî''' an jî '''jîriya çêkirî''' a baştir û rasttir e. Li Başûrê Kurdîstanê jî ev peyv wekî '''jîriya destkirt''' tê bikaranîn. Ji bo standartkirinê divê di hemû beşên wîkîpediyayê de Jîrî were bikaranîn. ne ko hiş. Hiş tiştek din e. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 10:02, 6 tebax 2026 (UTC) ::::Di hemû gotûbêjan de me got ku her kes dikare kîjan kelîmeyê tercîh dike bi kar bîne, ti kes ne mecbûrî ye standarda ti kesê din bi kar bîne. Li vir ne xema min e, çunkî ez '''aqlê çêkirî''' yan jî '''zekaya çêkirî''' bi kar tînim. Feqat zordayîna we ya li ser vê meseleyê xelet e. {{r|Ghybu|Gomada}} Kanî '''Ti gotin ji gotina din baştir nîne. ''' [https://ku.wikipedia.org/wiki/Gotûbêja_bikarhêner:Avestaboy#c-Gomada-20260721110100-Wikihez-20260617160100] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:04, 6 tebax 2026 (UTC) k1ukdtkwrlt1qck2q5qtyvtlvynjszs 2083933 2083932 2026-08-06T11:05:01Z Wikihez 39702 2083933 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) :Bi min guhartina sernavê ne hewce ye feqat tu bibêjî îlem em kurdî bikin jî ne problem e. Feqat hişê çêkirî pir tê emilandin loma em nikarin biguherînin li vir dîsa jî tu dikarî meqaleya jîriya çêkirî wekî lînk deynî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:56, 5 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dubare dikim peyva '''Hişê çêkirî''' ::çewt hatiye belavkirin .Wateya '''hiş mind''' '''û''' ne '''intelligence''' e ('''artificial intelligence''' ). ::intelligence bi kurdî '''jîrî''' an jî '''zeka''' ::ye. Her wiha ez difikirim ku ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e. Paşê zarokên kurd ku zimanê îngilîzî nizanin sernavê jî fam dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:41, 6 tebax 2026 (UTC) :::Me demek berê li ser vê mijarê gotûbej kirîbû.Ji bo peyva" artificial intelligence'''" jîriya destkarî''' an jî '''jîriya çêkirî''' a baştir û rasttir e. Li Başûrê Kurdîstanê jî ev peyv wekî '''jîriya destkirt''' tê bikaranîn. Ji bo standartkirinê divê di hemû beşên wîkîpediyayê de Jîrî were bikaranîn. ne ko hiş. Hiş tiştek din e. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 10:02, 6 tebax 2026 (UTC) ::::Di hemû gotûbêjan de me got ku her kes dikare kîjan kelîmeyê tercîh dike bi kar bîne, ti kes ne mecbûrî ye standarda ti kesê din bi kar bîne. Li vir ne xema min e, çunkî ez '''aqlê çêkirî''' yan jî '''zekaya çêkirî''' bi kar tînim. Feqat zordayîna we ya li ser vê meseleyê xelet e. {{r|Ghybu|Gomada}} Kanî '''Ti gotin ji gotina din baştir nîne. ''' ???[https://ku.wikipedia.org/wiki/Gotûbêja_bikarhêner:Avestaboy#c-Gomada-20260721110100-Wikihez-20260617160100] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:04, 6 tebax 2026 (UTC) nkcmzdcxhhbwou7jrrlnmmy7ed8elw2 LLM 0 329199 2083904 2026-08-05T23:26:43Z Ghybu 9854 Ji bo [[Large language model]] hat beralîkirin 2083904 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Large language model]] 3cz3fmhoul4rusaufvky7rsn1kfmzv7 MZM 0 329200 2083906 2026-08-05T23:32:07Z Ghybu 9854 Ji bo [[Large language model]] hat beralîkirin 2083906 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Large language model]] 3cz3fmhoul4rusaufvky7rsn1kfmzv7 Dan Kelly 0 329201 2083935 2026-08-06T11:08:51Z ~2026-43184-17 173854 Rûpel bi "'''Dan Kelly''' ( jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880) dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]<nowiki/>yî bû. Ew birayê herî biçûk ê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan û birayê xwe sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kirin. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de..." hat çêkirin 2083935 wikitext text/x-wiki '''Dan Kelly''' ( jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880) dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]<nowiki/>yî bû. Ew birayê herî biçûk ê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan û birayê xwe sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kirin. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848'an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864'an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[New South Wales]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chiltern]]ê li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike. Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin. Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin. Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. ohinwdok8h6evx3ncxb6gdv0fb2vx5j 2083936 2083935 2026-08-06T11:09:36Z ~2026-43184-17 173854 2083936 wikitext text/x-wiki '''Dan Kelly''' ( jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880) dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]<nowiki/>yî bû. Ew birayê herî biçûk ê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan û birayê xwe sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kirin. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848'an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864'an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[New South Wales]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chiltern]]ê li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike. Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin. Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin. Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. [[en:Dan Kelly (bushranger)]] 0mcex4no7h6mzfat1ym5hzdiumkubga 2083937 2083936 2026-08-06T11:12:12Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, +{{Bêkategorî}}, --<nowiki/>, Binê standard kir, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2083937 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Dan Kelly''' ( jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880) dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew birayê herî biçûk ê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan û birayê xwe sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kirin. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848'an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864'an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[New South Wales]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike. Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin. Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin. Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. {{Kontrola otorîteyê}} [[en:Dan Kelly (bushranger)]] m1dn344doy3n7fk6fnz6qmu088zdwra 2083940 2083937 2026-08-06T11:20:51Z ~2026-43184-17 173854 2083940 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Dan Kelly''' ( jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kirin. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848'an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864'an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[New South Wales]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike. Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin. Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin. Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. {{Kontrola otorîteyê}} [[en:Dan Kelly (bushranger)]] i8bn17ss89m1kdlfdhqn2i1957zi6fa 2083941 2083940 2026-08-06T11:30:08Z ~2026-43184-17 173854 /* Jiyana pêşîn */ 2083941 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Dan Kelly''' ( jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kirin. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[New South Wales]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. {{Kontrola otorîteyê}} [[en:Dan Kelly (bushranger)]] 2hqcd9c64f9660n85bhgreoyagvh4db 2083942 2083941 2026-08-06T11:31:46Z ~2026-43184-17 173854 2083942 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kirin. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[New South Wales]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. {{Kontrola otorîteyê}} [[en:Dan Kelly (bushranger)]] 10r2zw10golhnzg6vwtjdwkptc0vct1 2083943 2083942 2026-08-06T11:36:27Z ~2026-43184-17 173854 2083943 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kir. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[New South Wales]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. {{Kontrola otorîteyê}} [[en:Dan Kelly (bushranger)]] nztgk73ki5rsux6x0ykkottv1gifvtg 2083944 2083943 2026-08-06T11:42:10Z Balyozbot 42414 Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn 2083944 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kir. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[New South Wales]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. {{Kontrola otorîteyê}} pv70wu31nojg5vc9szo2uyoqn9staw3 2083945 2083944 2026-08-06T11:43:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083945 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kir. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[New South Wales]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 4ec7jqgjkymdpiyqp4ju3ixoim2erf4 2083946 2083945 2026-08-06T11:52:29Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; {{[[Şablon:Bêkategorî|bêkategorî]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2083946 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kir. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[New South Wales]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] fy5ek2gric5y8ai5kfhm1wcofmw69m0 2083947 2083946 2026-08-06T11:58:33Z Avestaboy 34898 /* */ Agahîdank 2083947 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kir. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[New South Wales]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] hdoz6vxa7kl0khqkrcf2vw38pvtzo8c