Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 650 2084123 2069603 2026-08-07T08:14:32Z Avestaboy 34898 2084123 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Maneyên din}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Mem û Zîn | wêne = Kurdish manuscript in the British Library – opening pages of Mem û Zîn by Ahmad Khani (Ehmed Xani), copied in 1221 AH 1806–7 CE (Or. 11996, ff. 1v–2r).jpg | thumb | Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009) | binwêne = Rûpelên yekem ên destnivîsek ''Mem û Zîn'' li [[British Library]], ''Or''. 11996, ff. 1v–2r. (1221{{Nbsp}}PH/1806–1807{{Nbsp}}PZ) | nivîskar = [[Ehmedê Xanî]] | pêşgotin = | şêwe = Destana Evînê | cih = Kurdistan | sernivîser = | ziman = [[Kurdî]] (Kurmancî) | dîroka_weşanê = 1692 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mem û Zîn'''''<ref>M. Emin Bozarslan (1995/2005). Mem û Zîn. Ehmedê Xanî. Weşanên Deng, Swêd/Stembol. Jan Dost (2010). Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Weşanên Avesta, Stembol.</ref> an jî '''''Memozîn'''''<ref>http://tirej.name/pirtukxane/10.pdf (li ser rûpela 11em, ji pirtûka "Mem-o-zin")</ref> pirtûka herî girîng ya [[Ehmedê Xanî]] ye. Tê de evîna mezin nav ''Mem û Zîn'' tê îfadekirin. [[Destan]]a [[kurd]] ya neteweyî "Mem û Zîn", bi sedsalan di nav gelê kurd de bi devkî û bi destnivîskî jiyaye. Paşê gelek caran hatiye çapkirin. Cara pêşîn di sala [[1919]]an de li [[Stembol]]ê; paşê di sala 1947an de li [[Heleb]]ê, [[1954]] li [[Hewlêr]]ê, [[1957]] li [[Şam]]ê, [[1960]] li [[Bexda]]yê, [[1962]] li [[Mosko]]yê, [[1968]] li Stembolê, [[1988]] li [[Ûrmiye]]yê û di [[1995]]an de li Swêdê li bajarê [[Uppsala]]yê û Şamê, û di sala [[2006]]an de jî li [[Dihok]]ê hatiye çapkirin. "Mem û Zîn", bi tîpên latînî cara pêşîn di sala [[1968]]an de, ji aliyê [[M. Emîn Bozarslan]] ve li Stembolê hat çapkirin. Mamoste Bozarslan, bi munasebeta [[300 saliya Mem û Zînê]], ew bi tîpên latînî û bi şîrovekirineke hêja di sala [[1995]]an de ji nû ve çap kir. Ev çap ji metnê orijînal û ji wergera kurdiya xwerû pêk hatiye. [[Wezareta Çandî û Turîzmê ya Komara Tirkiyeyê]] [[berhem]]a [[Ehmedê Xanî]] ya bi navê "Mem û Zîn" di sala [[2010]]an de da weşandin. Di [[pirtûk]]ê de, [[rûpel]]ekî de nivîsa orjînal ya ku bi [[tîpên erebî]] ne heye û di rûpela din de beramberê wê bi [[tîpên latînî]] bi [[tirkî]] û [[kurdî]] heye. Ji vê pirtûkê 2.500 heb hate çapkirin. Ji van pirtûkan hinek wê li [[pirtûkxane|pirtûkxana]] bên belavkirin û hinek jî wê bên firotin. Ev cara yekem e ku [[wezaret]]eke [[Komara Tirkiyeyê]] pirtûkekî bi [[zimanê kurdî]] amade dike û dide weşandin. Her wiha nivîskarê kurd [[Jan Dost]] jî bi eynî munasebetê ev berhema hêja wergerande ser zimanê erebî û bi şîroveyeke berfireh, ku ew sê caran li paytexta Sûriyê Şam û li [[Beyrût]]ê û li Dihokê jî hate çapkirin. Dîsa Jan Dost sala 2007an Mem û Zîn bi kurdiya îro û bi kêş û qafiye nivîsî û tefsîreke berfireh bi kurmancî jê re danî. [[Wêne:Mezela Mem û Zîn 2009 2.jpg|alt=Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin|thumb|Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009)]]{{Jêgirtin|'Ey şah û wezîrê ʼiz-û temkîn Ez hêvî dikim nekin ʼînadê Derheqê vî menbeʼê fesadê Lewra ku xwedanê ins û canan Wî xaliqê erd û asimanan, Roja ewî hubê da hebîban Hingê ewî buxzê da reqîban Em sorgul in, ew ji bo me xar e Em gencîne ne ew ji bo me mar e Gul hifzî di bin bi nûkê xaran Gencîne xwedan dibin bi maran Ger ew nebûya di nêv me hail ʼIşqa me di bû betal û zail'.}} == Pirtûk == * 1992: Li Tirkiyê fîlmek li ser [[Mem û Zîn (fîlm)|Mem û Zînê]] ji aliyê [[Ümit Elçi]] ve hatiye çêkirin. Şanoya bi navê “Şoreşa Evînê: Trajediya Mem û Zîn” ji aliyê Kemal Mîraudalî ve ji Kermancî Mîanî re hatiye nivîsandin û di adara 2012’an de li Silêmaniyê hatiye çapkirin. * 1995, 2005: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Wergerê tîpên latînî û kurdiya xwerû: [[M. Emîn Bozarslan]]. Stembol: [[Weşanên Deng]]. [[ISBN: 975-7011-42-8]]. * {{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/741546566 |sernav=Mem û Zîn |paşnav=Xanî |pêşnav=Ehmedê |tarîx=2010 |weşanger=Avesta |kesên-din=Kadri Yıldırım |isbn=978-605-5585-38-9 |çap=1. baskı |cih=Beyoğlu, Stenbol |ziman=ku |paşnavê-terciman=Yıldırım |pêşnavê-terciman=Kadri |oclc=741546566 }} * 2010: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Şirove û kurdiya îro: [[Jan Dost]]. Stembol: [[Weşanên Avesta|Avesta]]. [[ISBN: 978-605-5585-42-6]]. * 2021: Tîma anîmasyon dê xeta berhemanîna filmê 3D Mem and Zein bi derhêneriya [[Ferdîn Zareî]], derhênerê hunerî [[Delir Maleki]] û rêvebirê berheman: [[Xê Bat Kerîmî]], bi bikaranîna teknolojiya herî bilind a cîhanê li [[Sine]]yê dest pê bike, paytexta parêzgeha Kurdistanê Îranê dest bi nasandin û şandina vê berhema mezin a wêjeya kurdî bo festîvalên cîhanî kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîçavkanî|Mem û Zîn}} {{Ehmedê Xanî}} {{Destanên kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ehmedê Xanî]] [[Kategorî:Çîrokên evînê]] [[Kategorî:Destanên kurdî]] [[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] [[Kategorî:Wêjeya ronesansê]] s50j1l8y35o686cuakeum939sicne7t 2084137 2084123 2026-08-07T09:32:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2084137 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Maneyên din}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Mem û Zîn | wêne = Kurdish manuscript in the British Library – opening pages of Mem û Zîn by Ahmad Khani (Ehmed Xani), copied in 1221 AH 1806–7 CE (Or. 11996, ff. 1v–2r).jpg | thumb | Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009) | binwêne = Rûpelên yekem ên destnivîsek ''Mem û Zîn'' li [[British Library]], ''Or''. 11996, ff. 1v–2r. (1221{{Nbsp}}PH/1806–1807{{Nbsp}}PZ) | nivîskar = [[Ehmedê Xanî]] | pêşgotin = | şêwe = Destana Evînê | cih = Kurdistan | sernivîser = | ziman = [[Kurdî]] (Kurmancî) | dîroka_weşanê = 1692 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mem û Zîn'''''<ref>M. Emin Bozarslan (1995/2005). Mem û Zîn. Ehmedê Xanî. Weşanên Deng, Swêd/Stembol. Jan Dost (2010). Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Weşanên Avesta, Stembol.</ref> an jî '''''Memozîn'''''<ref>http://tirej.name/pirtukxane/10.pdf (li ser rûpela 11em, ji pirtûka "Mem-o-zin")</ref> pirtûka herî girîng ya [[Ehmedê Xanî]] ye. Tê de evîna mezin nav ''Mem û Zîn'' tê îfadekirin. [[Destan]]a [[kurd]] ya neteweyî "Mem û Zîn", bi sedsalan di nav gelê kurd de bi devkî û bi destnivîskî jiyaye. Paşê gelek caran hatiye çapkirin. Cara pêşîn di sala [[1919]]an de li [[Stembol]]ê; paşê di sala 1947an de li [[Heleb]]ê, [[1954]] li [[Hewlêr]]ê, [[1957]] li [[Şam]]ê, [[1960]] li [[Bexda]]yê, [[1962]] li [[Mosko]]yê, [[1968]] li Stembolê, [[1988]] li [[Ûrmiye]]yê û di [[1995]]an de li Swêdê li bajarê [[Uppsala]]yê û Şamê, û di sala [[2006]]an de jî li [[Dihok]]ê hatiye çapkirin. "Mem û Zîn", bi tîpên latînî cara pêşîn di sala [[1968]]an de, ji aliyê [[M. Emîn Bozarslan]] ve li Stembolê hat çapkirin. Mamoste Bozarslan, bi munasebeta [[300 saliya Mem û Zînê]], ew bi tîpên latînî û bi şîrovekirineke hêja di sala [[1995]]an de ji nû ve çap kir. Ev çap ji metnê orijînal û ji wergera kurdiya xwerû pêk hatiye. [[Wezareta Çandî û Turîzmê ya Komara Tirkiyeyê]] [[berhem]]a [[Ehmedê Xanî]] ya bi navê "Mem û Zîn" di sala [[2010]]an de da weşandin. Di [[pirtûk]]ê de, [[rûpel]]ekî de nivîsa orjînal ya ku bi [[tîpên erebî]] ne heye û di rûpela din de beramberê wê bi [[tîpên latînî]] bi [[tirkî]] û [[kurdî]] heye. Ji vê pirtûkê 2.500 heb hate çapkirin. Ji van pirtûkan hinek wê li [[pirtûkxane|pirtûkxana]] bên belavkirin û hinek jî wê bên firotin. Ev cara yekem e ku [[wezaret]]eke [[Komara Tirkiyeyê]] pirtûkekî bi [[zimanê kurdî]] amade dike û dide weşandin. Her wiha nivîskarê kurd [[Jan Dost]] jî bi eynî munasebetê ev berhema hêja wergerande ser zimanê erebî û bi şîroveyeke berfireh, ku ew sê caran li paytexta Sûriyê Şam û li [[Beyrût]]ê û li Dihokê jî hate çapkirin. Dîsa Jan Dost sala 2007an Mem û Zîn bi kurdiya îro û bi kêş û qafiye nivîsî û tefsîreke berfireh bi kurmancî jê re danî. [[Wêne:Mezela Mem û Zîn 2009 2.jpg|alt=Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin|thumb|Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009)]]{{Jêgirtin|'Ey şah û wezîrê ʼiz-û temkîn Ez hêvî dikim nekin ʼînadê Derheqê vî menbeʼê fesadê Lewra ku xwedanê ins û canan Wî xaliqê erd û asimanan, Roja ewî hubê da hebîban Hingê ewî buxzê da reqîban Em sorgul in, ew ji bo me xar e Em gencîne ne ew ji bo me mar e Gul hifzî di bin bi nûkê xaran Gencîne xwedan dibin bi maran Ger ew nebûya di nêv me hail ʼIşqa me di bû betal û zail'.}} == Pirtûk == * 1992: Li Tirkiyê fîlmek li ser [[Mem û Zîn (fîlm)|Mem û Zînê]] ji aliyê [[Ümit Elçi]] ve hatiye çêkirin. Şanoya bi navê “Şoreşa Evînê: Trajediya Mem û Zîn” ji aliyê Kemal Mîraudalî ve ji Kermancî Mîanî re hatiye nivîsandin û di adara 2012’an de li Silêmaniyê hatiye çapkirin. * 1995, 2005: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Wergerê tîpên latînî û kurdiya xwerû: [[M. Emîn Bozarslan]]. Stembol: [[Weşanên Deng]]. [[ISBN: 975-7011-42-8]]. * {{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/741546566 |sernav=Mem û Zîn |paşnav=Xanî |pêşnav=Ehmedê |tarîx=2010 |weşanger=Avesta |kesên-din=Kadri Yıldırım |isbn=978-605-5585-38-9 |çap=1. baskı |cih=Beyoğlu, Stenbol |ziman=ku |paşnavê-terciman=Yıldırım |pêşnavê-terciman=Kadri |oclc=741546566 }} * 2010: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Şirove û kurdiya îro: [[Jan Dost]]. Stembol: [[Weşanên Avesta|Avesta]]. [[ISBN: 978-605-5585-42-6]]. * 2021: Tîma anîmasyon dê xeta berhemanîna filmê 3D Mem and Zein bi derhêneriya [[Ferdîn Zareî]], derhênerê hunerî [[Delir Maleki]] û rêvebirê berheman: [[Xê Bat Kerîmî]], bi bikaranîna teknolojiya herî bilind a cîhanê li [[Sine]]yê dest pê bike, paytexta parêzgeha Kurdistanê Îranê dest bi nasandin û şandina vê berhema mezin a wêjeya kurdî bo festîvalên cîhanî kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîçavkanî|Mem û Zîn}} {{Ehmedê Xanî}} {{Destanên kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çîrokên evînê]] [[Kategorî:Destanên kurdî]] [[Kategorî:Ehmedê Xanî]] [[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] [[Kategorî:Wêjeya ronesansê]] 1iavf9vjl0tl5v241fz4g7prhvpnpc5 2084146 2084137 2026-08-07T10:35:35Z Avestaboy 34898 2084146 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Maneyên din}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Mem û Zîn | wêne = Kurdish manuscript in the British Library – opening pages of Mem û Zîn by Ahmad Khani (Ehmed Xani), copied in 1221 AH 1806–7 CE (Or. 11996, ff. 1v–2r).jpg | thumb | Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009) | binwêne = Rûpelên yekem ên destnivîsek ''Mem û Zîn'' li [[British Library]], ''Or''. 11996, ff. 1v–2r. (1221{{Nbsp}}PH/1806–1807{{Nbsp}}PZ) | nivîskar = [[Ehmedê Xanî]] | pêşgotin = | şêwe = Destana Evînê | cih = Kurdistan | sernivîser = | ziman = [[Kurdî]] (Kurmancî) | dîroka_weşanê = 1692 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mem û Zîn'''''<ref>M. Emin Bozarslan (1995/2005). Mem û Zîn. Ehmedê Xanî. Weşanên Deng, Swêd/Stembol. Jan Dost (2010). Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Weşanên Avesta, Stembol.</ref> an jî '''''Memozîn'''''<ref>http://tirej.name/pirtukxane/10.pdf (li ser rûpela 11em, ji pirtûka "Mem-o-zin")</ref> pirtûka herî girîng ya [[Ehmedê Xanî]] ye. Tê de evîna mezin nav ''Mem û Zîn'' tê îfadekirin. [[Destan]]a [[kurd]] ya neteweyî "Mem û Zîn", bi sedsalan di nav gelê kurd de bi devkî û bi destnivîskî jiyaye. Paşê gelek caran hatiye çapkirin. Cara pêşîn di sala [[1919]]an de li [[Stembol]]ê; paşê di sala 1947an de li [[Heleb]]ê, [[1954]] li [[Hewlêr]]ê, [[1957]] li [[Şam]]ê, [[1960]] li [[Bexda]]yê, [[1962]] li [[Mosko]]yê, [[1968]] li Stembolê, [[1988]] li [[Ûrmiye]]yê û di [[1995]]an de li Swêdê li bajarê [[Uppsala]]yê û Şamê, û di sala [[2006]]an de jî li [[Dihok]]ê hatiye çapkirin. "Mem û Zîn", bi tîpên latînî cara pêşîn di sala [[1968]]an de, ji aliyê [[M. Emîn Bozarslan]] ve li Stembolê hat çapkirin. Mamoste Bozarslan, bi munasebeta [[300 saliya Mem û Zînê]], ew bi tîpên latînî û bi şîrovekirineke hêja di sala [[1995]]an de ji nû ve çap kir. Ev çap ji metnê orijînal û ji wergera kurdiya xwerû pêk hatiye. [[Wezareta Çandî û Turîzmê ya Komara Tirkiyeyê]] [[berhem]]a [[Ehmedê Xanî]] ya bi navê "Mem û Zîn" di sala [[2010]]an de da weşandin. Di [[pirtûk]]ê de, [[rûpel]]ekî de nivîsa orjînal ya ku bi [[tîpên erebî]] ne heye û di rûpela din de beramberê wê bi [[tîpên latînî]] bi [[tirkî]] û [[kurdî]] heye. Ji vê pirtûkê 2.500 heb hate çapkirin. Ji van pirtûkan hinek wê li [[pirtûkxane|pirtûkxana]] bên belavkirin û hinek jî wê bên firotin. Ev cara yekem e ku [[wezaret]]eke [[Komara Tirkiyeyê]] pirtûkekî bi [[zimanê kurdî]] amade dike û dide weşandin. Her wiha nivîskarê kurd [[Jan Dost]] jî bi eynî munasebetê ev berhema hêja wergerande ser zimanê erebî û bi şîroveyeke berfireh, ku ew sê caran li paytexta Sûriyê Şam û li [[Beyrût]]ê û li Dihokê jî hate çapkirin. Dîsa Jan Dost sala 2007an Mem û Zîn bi kurdiya îro û bi kêş û qafiye nivîsî û tefsîreke berfireh bi kurmancî jê re danî. [[Wêne:Mezela Mem û Zîn 2009 2.jpg|alt=Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin|thumb|Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009)]]{{Jêgirtin|'Ey şah û wezîrê ʼiz-û temkîn Ez hêvî dikim nekin ʼînadê Derheqê vî menbeʼê fesadê Lewra ku xwedanê ins û canan Wî xaliqê erd û asimanan, Roja ewî hubê da hebîban Hingê ewî buxzê da reqîban Em sorgul in, ew ji bo me xar e Em gencîne ne ew ji bo me mar e Gul hifzî di bin bi nûkê xaran Gencîne xwedan dibin bi maran Ger ew nebûya di nêv me hail ʼIşqa me di bû betal û zail'.}} == Pirtûk == * 1992: Li Tirkiyê fîlmek li ser [[Mem û Zîn (fîlm)|Mem û Zînê]] ji aliyê [[Ümit Elçi]] ve hatiye çêkirin. Şanoya bi navê “Şoreşa Evînê: Trajediya Mem û Zîn” ji aliyê Kemal Mîraudalî ve ji Kermancî Mîanî re hatiye nivîsandin û di adara 2012’an de li Silêmaniyê hatiye çapkirin. * 1995, 2005: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Wergerê tîpên latînî û kurdiya xwerû: [[M. Emîn Bozarslan]]. Stembol: [[Weşanên Deng]]. [[ISBN: 975-7011-42-8]]. * {{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/741546566 |sernav=Mem û Zîn |paşnav=Xanî |pêşnav=Ehmedê |tarîx=2010 |weşanger=Avesta |kesên-din=Kadri Yıldırım |isbn=978-605-5585-38-9 |çap=1. baskı |cih=Beyoğlu, Stenbol |ziman=ku |paşnavê-terciman=Yıldırım |pêşnavê-terciman=Kadri |oclc=741546566 }} * 2010: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Şirove û kurdiya îro: [[Jan Dost]]. Stembol: [[Weşanên Avesta|Avesta]]. [[ISBN: 978-605-5585-42-6]]. * 2021: Tîma anîmasyon dê xeta berhemanîna filmê 3D Mem and Zein bi derhêneriya [[Ferdîn Zareî]], derhênerê hunerî [[Delir Maleki]] û rêvebirê berheman: [[Xê Bat Kerîmî]], bi bikaranîna teknolojiya herî bilind a cîhanê li [[Sine]]yê dest pê bike, paytexta parêzgeha Kurdistanê Îranê dest bi nasandin û şandina vê berhema mezin a wêjeya kurdî bo festîvalên cîhanî kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîçavkanî|Mem û Zîn}} {{Ehmedê Xanî}} {{Destanên kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çîrokên evînê]] [[Kategorî:Destanên kurdî]] [[Kategorî: Berhemên Ehmedê Xanî]] [[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] [[Kategorî:Wêjeya ronesansê]] gbl11ckkb3ibqioi4qehb6ggddnahjy 2084168 2084146 2026-08-07T11:32:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2084168 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Maneyên din}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Mem û Zîn | wêne = Kurdish manuscript in the British Library – opening pages of Mem û Zîn by Ahmad Khani (Ehmed Xani), copied in 1221 AH 1806–7 CE (Or. 11996, ff. 1v–2r).jpg | thumb | Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009) | binwêne = Rûpelên yekem ên destnivîsek ''Mem û Zîn'' li [[British Library]], ''Or''. 11996, ff. 1v–2r. (1221{{Nbsp}}PH/1806–1807{{Nbsp}}PZ) | nivîskar = [[Ehmedê Xanî]] | pêşgotin = | şêwe = Destana Evînê | cih = Kurdistan | sernivîser = | ziman = [[Kurdî]] (Kurmancî) | dîroka_weşanê = 1692 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mem û Zîn'''''<ref>M. Emin Bozarslan (1995/2005). Mem û Zîn. Ehmedê Xanî. Weşanên Deng, Swêd/Stembol. Jan Dost (2010). Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Weşanên Avesta, Stembol.</ref> an jî '''''Memozîn'''''<ref>http://tirej.name/pirtukxane/10.pdf (li ser rûpela 11em, ji pirtûka "Mem-o-zin")</ref> pirtûka herî girîng ya [[Ehmedê Xanî]] ye. Tê de evîna mezin nav ''Mem û Zîn'' tê îfadekirin. [[Destan]]a [[kurd]] ya neteweyî "Mem û Zîn", bi sedsalan di nav gelê kurd de bi devkî û bi destnivîskî jiyaye. Paşê gelek caran hatiye çapkirin. Cara pêşîn di sala [[1919]]an de li [[Stembol]]ê; paşê di sala 1947an de li [[Heleb]]ê, [[1954]] li [[Hewlêr]]ê, [[1957]] li [[Şam]]ê, [[1960]] li [[Bexda]]yê, [[1962]] li [[Mosko]]yê, [[1968]] li Stembolê, [[1988]] li [[Ûrmiye]]yê û di [[1995]]an de li Swêdê li bajarê [[Uppsala]]yê û Şamê, û di sala [[2006]]an de jî li [[Dihok]]ê hatiye çapkirin. "Mem û Zîn", bi tîpên latînî cara pêşîn di sala [[1968]]an de, ji aliyê [[M. Emîn Bozarslan]] ve li Stembolê hat çapkirin. Mamoste Bozarslan, bi munasebeta [[300 saliya Mem û Zînê]], ew bi tîpên latînî û bi şîrovekirineke hêja di sala [[1995]]an de ji nû ve çap kir. Ev çap ji metnê orijînal û ji wergera kurdiya xwerû pêk hatiye. [[Wezareta Çandî û Turîzmê ya Komara Tirkiyeyê]] [[berhem]]a [[Ehmedê Xanî]] ya bi navê "Mem û Zîn" di sala [[2010]]an de da weşandin. Di [[pirtûk]]ê de, [[rûpel]]ekî de nivîsa orjînal ya ku bi [[tîpên erebî]] ne heye û di rûpela din de beramberê wê bi [[tîpên latînî]] bi [[tirkî]] û [[kurdî]] heye. Ji vê pirtûkê 2.500 heb hate çapkirin. Ji van pirtûkan hinek wê li [[pirtûkxane|pirtûkxana]] bên belavkirin û hinek jî wê bên firotin. Ev cara yekem e ku [[wezaret]]eke [[Komara Tirkiyeyê]] pirtûkekî bi [[zimanê kurdî]] amade dike û dide weşandin. Her wiha nivîskarê kurd [[Jan Dost]] jî bi eynî munasebetê ev berhema hêja wergerande ser zimanê erebî û bi şîroveyeke berfireh, ku ew sê caran li paytexta Sûriyê Şam û li [[Beyrût]]ê û li Dihokê jî hate çapkirin. Dîsa Jan Dost sala 2007an Mem û Zîn bi kurdiya îro û bi kêş û qafiye nivîsî û tefsîreke berfireh bi kurmancî jê re danî. [[Wêne:Mezela Mem û Zîn 2009 2.jpg|alt=Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin|thumb|Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009)]]{{Jêgirtin|'Ey şah û wezîrê ʼiz-û temkîn Ez hêvî dikim nekin ʼînadê Derheqê vî menbeʼê fesadê Lewra ku xwedanê ins û canan Wî xaliqê erd û asimanan, Roja ewî hubê da hebîban Hingê ewî buxzê da reqîban Em sorgul in, ew ji bo me xar e Em gencîne ne ew ji bo me mar e Gul hifzî di bin bi nûkê xaran Gencîne xwedan dibin bi maran Ger ew nebûya di nêv me hail ʼIşqa me di bû betal û zail'.}} == Pirtûk == * 1992: Li Tirkiyê fîlmek li ser [[Mem û Zîn (fîlm)|Mem û Zînê]] ji aliyê [[Ümit Elçi]] ve hatiye çêkirin. Şanoya bi navê “Şoreşa Evînê: Trajediya Mem û Zîn” ji aliyê Kemal Mîraudalî ve ji Kermancî Mîanî re hatiye nivîsandin û di adara 2012’an de li Silêmaniyê hatiye çapkirin. * 1995, 2005: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Wergerê tîpên latînî û kurdiya xwerû: [[M. Emîn Bozarslan]]. Stembol: [[Weşanên Deng]]. [[ISBN: 975-7011-42-8]]. * {{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/741546566 |sernav=Mem û Zîn |paşnav=Xanî |pêşnav=Ehmedê |tarîx=2010 |weşanger=Avesta |kesên-din=Kadri Yıldırım |isbn=978-605-5585-38-9 |çap=1. baskı |cih=Beyoğlu, Stenbol |ziman=ku |paşnavê-terciman=Yıldırım |pêşnavê-terciman=Kadri |oclc=741546566 }} * 2010: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Şirove û kurdiya îro: [[Jan Dost]]. Stembol: [[Weşanên Avesta|Avesta]]. [[ISBN: 978-605-5585-42-6]]. * 2021: Tîma anîmasyon dê xeta berhemanîna filmê 3D Mem and Zein bi derhêneriya [[Ferdîn Zareî]], derhênerê hunerî [[Delir Maleki]] û rêvebirê berheman: [[Xê Bat Kerîmî]], bi bikaranîna teknolojiya herî bilind a cîhanê li [[Sine]]yê dest pê bike, paytexta parêzgeha Kurdistanê Îranê dest bi nasandin û şandina vê berhema mezin a wêjeya kurdî bo festîvalên cîhanî kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîçavkanî|Mem û Zîn}} {{Ehmedê Xanî}} {{Destanên kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên Ehmedê Xanî]] [[Kategorî:Çîrokên evînê]] [[Kategorî:Destanên kurdî]] [[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] [[Kategorî:Wêjeya ronesansê]] s8failu0vt3ap5gm44bk6la2iut15ap 0 2642 2084129 2083359 2026-08-07T08:45:15Z Kurê Acemî 105128 /* Girîngiya di îslamê de */ 2084129 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=[https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel/page/31 31]–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online |roja-gihiştinê=2026-05-12 |roja-arşîvê=2022-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220424145528/http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp/page/570 570]–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |url=https://archive.org/details/islambriefhistor0000sonn |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |url=https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=[https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete/page/53 53]–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=[https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel/page/31 31]–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Giringiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |url=https://archive.org/details/islambriefhistor0000sonn |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |url=https://archive.org/details/artofrecitingqur0000nels |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=The Tribune }}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Ehlê Pirtûkê]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêje li ser wêjeyê]] 7u8ybk1yi64uaitu6wcdm8zapm5csga 0 4526 2084116 2083717 2026-08-07T07:38:16Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2084116 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref>, bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[Ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portûgal|Portûgalê]] pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === [[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb| Li gorî Raphael dibistana Atînayê]] Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.<ref name="Barrett2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&pg=PA14 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}</ref> Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}</ref> Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}</ref> Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}</ref> Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}</ref> Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}</ref> [[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]] Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}</ref> Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}</ref> Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}</ref> Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, & Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}</ref> Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}</ref> Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}</ref> Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&pg=PA51 }}</ref> Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}</ref> Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}</ref> Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye. [[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&pg=PA18 }}</ref> Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref> Li gorî Peter Barrett, "Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin."<ref name="Barrett2004"/> === Sedsalên 18 û 19an === [[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]] Şerê heft salan dawî li "sîstema kevin" a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}</ref> Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}</ref> Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}</ref> Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}</ref> [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav "hêzên mezin" ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}</ref> Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}</ref> Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}</ref> Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye. [[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]] Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}</ref> Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By <scp>George Macaulay Trevelyan</scp>. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}</ref> Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}</ref> Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}</ref> Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Sedsala 20an û roja îro === [[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]] Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}</ref> Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}</ref> Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}</ref> Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}</ref> Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}</ref> û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). "The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland". The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}</ref> [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}</ref> Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&pg=PA167 }}</ref> Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}</ref> Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}</ref> [[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]] Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].<ref name="Eric1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}</ref> Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin. Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact & Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}</ref> Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}</ref> Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye. Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}</ref> Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}</ref> [[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb| Di sala 1945an de "sê mezin" li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]] Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}</ref> Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}</ref> Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}</ref> Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê "perdeya hesinî" hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus "Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg" In: Die Welt 4 August 2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler "Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World", In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings "Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War", (2017), pp 244. }}</ref> Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}</ref> [[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]] Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows" (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}</ref> Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}</ref> Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.<ref name="Eric1996"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney "A Carnival of Revolution: Central Europe 1989" (2002) pp 109. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler "Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa" In: Die Presse 19.11.2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling "Teaching 20th-century European history" (2003), pp 61. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}</ref> Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}</ref> Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}</ref> Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}</ref> Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br/> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br/> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref name=":3" /> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]] Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref> Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&nbsp;°C derbas nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}</ref> Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere. Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne. === Jeolojî === [[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]] Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}</ref> Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe |roja-gihiştinê=2026-07-30 |roja-arşîvê=2019-08-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne. Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê "parzemîna sereke" were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû. === Flora === [[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]] Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}</ref> Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}</ref> Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe |roja-gihiştinê=2026-07-31 |roja-arşîvê=2008-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya]]yê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe. === Fauna === [[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]] Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene. Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne. Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bryant |pêşnav=Simon |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Chris |paşnav3=Bale |pêşnav3=Jeffrey |tarîx=1997 |sernav=Nettle‐feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution |url=https://resjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |kovar=Ecological Entomology |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=390–398 |doi=10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |issn=0307-6946 }}</ref> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Europe.svg|thumb|çep|Li gorî endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an demokrasî ya li Ewropayê. Rengê şînê tarî welatên demokratîk in û rengê sora tarî jî welatên kêmdemokratîk in.]] Nexşeya siyasî ya Ewropayê bi giranî ji nû ve piştê şerên Napolyon di 1815an de hatiye amadekirin. Şêweya hikûmeta berbelav li Ewropayê demokrasiya parlemanî ye ku di pir rewşan de bi awayê komarê; di sala 1815an de, şêweya hikûmeta berbelav hê jî monarşî bû. Yanzdeh monarşiyên mayî yên Ewropayê jî destûrî ne. Entegrasyona ewropî pêvajoya entegrasyona siyasî, hiqûqî, aborî (û di hinek rewşan de civakî û çandî) ya dewletên ewropî ye ku wekê ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] vir ve ji aliyê hêzên ku sponsoriya Konseya Ewropayê dikin ve hatiye meşandin. [[Yekîtiya Ewropayê]] ji damezrandina xwe yê ji sala 1993an ve navenda entegrasyona aborî ya li parzemînê ye. Di demên dawî de, Yekîtiya aborî ya [[Ewrasya]]yê hatiye avakirin ku ji dewletên berê Sovyetê pêk hatine. 27 dewletên ewropî endamên Yekîtiya Ewropayê ya siyasî û aborî ye, 29 dewlet endamên herêma Schengen a bêsinor ev û 21 dewletên ewropî jî endamên yekîtiya pereyan a Eurozone ne. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê di sala 2025an de welatên herî kêm demokratîk ên Ewropayê [[Belarûs]], [[Rûsya]] û [[Tirkiye]] bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era? }}</ref> == Dewletên Ewropayê == === Dewletên Ewropayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Map of European countries by GDP (PPP) per capita.svg|thumb|GDP (PPP) ya serê nifûsa welatên ewropî {{legend|#00008a|>$60,000}} {{legend|#003c00|$50,000 – $60,000}} {{legend|#008f00|$40,000 – $50,000}} {{legend|#00f900|$30,000 – $40,000}} {{legend|#b3ff00|$20,000 – $30,000}} {{legend|#ffff00|$10,000 – $20,000}}]] Wekê parzemînekê, aboriya Ewropayê niha aboriya herî mezin ê Cîhanê ye û li gorî hebûnên di bin rêveberiyê de, parzemîn herêma herî dewlemend e ku li gorî daneyên sala 2008an mezinahiya aboriya parzemînê bi qasê 32,7 trilyon dolarê amerîkî hatiye pîvandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/news/world |sernav=World - Bloomberg Business |malper=Bloomberg.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ewropa di sala 2009an de jî wekê herêma herî dewlemend ê cîhanê hatiye destnîşankirin. Li gorî daneyên sala 2009an de bi 37,1 trilyon dolar ên hebûna di bin rêveberiya parzemînê de, wekê sêyeka dewlemendiya cîhanê hatiye destnîşankirin. Wekê parzemînên din, li Ewropayê jî di navbera welatan de cihêrengiyeke mezinê dewlemendiyê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |sernav=Global Wealth Stages a Strong Comeback, but Wealth Managers Still See Performance Declines and Challenges Ahead, Says Study by The Boston Consulting Group Assets Under Management Rebound by 11.5 Percent to $111.5 Trillion, Just Shy of 2007 Peak; the Number of Millionaire Households Jump by 14 Percent; but Wealth Managers Grapple With Falling Revenues and Shrinking Margins |malper=www.pr-inside.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 |roja-arşîvê=2011-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520174617/http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên dewlemend bi gelemperî li bakurê rojava û li rojavayê Ewropayê ne û piştre jî ev dewletên dewlemend li Ewropaya Navendî ne. Di heman demê de piraniya aboriyên Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat hê jî hewl didin ku ji bandora hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û hilweşîna Yugoslavyayê ku bandor li aboriya van welatan kiriye xilas bibin. Modela mûza şîn wekê nûnereke aborî û erdnîgarî ya hêza aborî ya herêman hatiye sêwirandin ku piştre veguherî mûza zêrîn an stêrka şîn. Bazirganiya di navbera rojhilat û rojava de û her wiha ber bi Asyayê ve ku ji ber her du şerên cîhanî, sinorên nû û şerê sar demek dirêj hatibû astengkirin, piştî sala 1989an bi tundî zêdetir bibû. Wekê din, ji înîsiyatîfa rê û kemberê ya Çînê ya ku di Kanala Suweyşê re ber bi Afrîka û Asyayê ve diçe, destkevtiyeke nû heye. Yekîtiya Ewropayê yekîneyeke siyasî ye ku ji 27 dewletên Ewropî pêk hatiye û mezintirîn qada aborî ya cîhanê pêk tîne. 21 welatên YE euroyê wekê diraveke hevpar bikar tînin (her wiha, 6 welatên ne-YE jî euro wekê diravê xwe bikar tînin). Çar welatên ewropî di nav deh welatên herî mezin ên aboriya neteweyî yên cîhanê de ne. Ev welat (li gorî rêza IMFê): Rûsya (4), Almanya (6), Fransa (9) û Keyaniya Yekbûyî (10) ye. Hinek welatên ewropî ji hinek welatên din pir dewlemendtir in. Ji aliyê GDPya nomînal ve welatê herî dewlemend Monako ye ku ji dahata giştî serê nifûsê 185.829 dolarê amerîkî (2018) dikeve û welatê herî xizan jî Ûkrayna ye ji dahata giştî serê nifûsê 3.659 dolarê amerîkî (2019) dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Bi tevahî li gorî nirxandineke fona dirava navneteweyî ya sala 2016an, GDP ya serê nifûsa Ewropayê 21.767 dolarê amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,672,914,946,612,137,614,546,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,836,918,558,748,138,618,196,624,278,522,692,622,694,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,644,576,819,936,172,961,132,813,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698&s=NGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=50&pr.y=13 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Demographics of Europe.svg|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê zêdebûna nifûsê li Ewropayê]] Li gorî texmînên Neteweyên Yekbûyî nifûsa Ewropayê di sala 2023an de nêzîkî 742 milyon hatiye texmin kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects |malper=population.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ev rêje hinek ji rêjeya yek ji nehê nifûsa cîhanê zêdetir e. Nifûsa Ewropayê (hejmara mirovan li gorî her deverê) piştî Asyayê di rêza duyem a herî bilind a hemî parzemînên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/ |sernav=[default] Population Division Data Portal |malper=Population Division Data Portal |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en |paşnav=Division |pêşnav=United Nations Population }}</ref> Ji ber ku rêjeya jidayikbûnê ji rêjeya mirinan kêmtir e, nifûsa Ewropayê niha hêdî hêdî kêm dibe ku salane bi qasê ji %0,2 kêm dibe. Ewropaya Başûr û Ewropaya Rojava herêmên cîhanê ne ku rêjeya navînî ya herî zêde ya mirovên kal û pîr lê hene. Di sala 2021ê de rêjeya kesên ji 65 salî mezintir li Ewropaya Rojava û Ewropaya Başûr ji %21 bû ku li gorî ji %19 li tevahiya Ewropayê û %10 li cîhanê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://interactives.prb.org/2021-wpds/ |sernav=PRB's 2021 World Population Data Sheet |malper=Population Reference Bureau |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> Pêşbînî nîşan didin ku heta sala 2050an ev rêje dê li Ewropayê bigihêje ji %30an ku ji salên 1970î vir ve nifûsa zarokan di bin asta şûngirtina nifûda heyî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators |sernav=Indicators |malper=www.eea.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku di navbera salên 2022 û 2050an de nifûsa Ewropayê dê bi rêjeya %7 kêm bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |sernav=World Population Prospects 2022, Summary of Results }}</ref> Li gorî pêşbîniyek nifûsê ya Daîreya Nifûsê ya Neteweyên Yekbûyî, dibe ku nifûsa Ewropayê heta sala 2050an dakeve navbera 680 û 720 milyon kesan be ku ev jî di wî demê de ji %7ê nifûsa cîhanê pêk tîne. Di vê çarçoveyê de, di navbera herêman de di warê rêjeyên zayînê de newekheviyên girîng hene. Hejmara navînî ya zarokan ji bo her jineke di temenê zarokbûnê de 1,52 ye ku ji rêjeya guherînê pir kêmtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelwizard.com/luxurycruise/ |sernav=Cruise Vacations, Cruise Lines, Luxury Cruises, River Cruises, Adventure Cruises, Sailing Cruise Ships and World Cruises |malper=www.travelwizard.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku li Ewropaya Navîn û li Ewropaya Rojhilat kêmbûna nifûsê ya berdewam ji ber koçberî û rêjeyên zayînê yên kêm be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html |sernav=UN predicts huge migration to rich countries }}</ref> === Komên nîjadî === Pan û Pfeil (2004) 87 "gelên cuda yên Ewropayê" dihejmêrin ku ji wan 33 kom an gel piraniya nifûsa herî kêm ên dewleteke serwer pêk tînin û di heman demê de 54ên mayî jî kêmneteweyên etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.living-diversity.eu/Introduction.html |sernav=Nothing found for Introduction |malper=www.living-diversity.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=de-DE }}</ref> Li gorî Komîsyona Ewropayê, romanî mezintirîn kêmneteweya etnîkî yê li Ewropayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu_en |sernav=Roma equality, inclusion and participation in the EU - European Commission |malper=commission.europa.eu |tarîx=2020-10-07 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> === Koçberî === Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, Ewropa di nav hemî herêmên cîhanê de li gorî daneyên sala 2020an bi qasê 87 milyon koçberan herêma herî zêdeye ku mirov koçberên parzemînê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Word migration report 2022. NEW YORK: International Organization for Migration (IOM). 2021. p. 87. ISBN 978-92-9268-078-7. }}</ref> Di sala 2005an de bi giştî 1,8 milyon kes ji koçberiyê li welatên Yekîtiya Ewropayê zêde bûne ku ev rêje nêzîkê ji %85ê mezinbûna giştî ya nifûsa Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402 |sernav=Migration Information Source - Europe: Population and Migration in 2005 |malper=www.migrationinformation.org |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de 827.000 kesan hemwelatîbûna dewleteke endamê Yekîtiya Ewropayê wergirtine ku ev li gorî sala 2020an bi qasê ji %14 zêdetir e.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics |sernav=<span class="mw-page-title-main">EU population diversity by citizenship and country of birth</span> |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021ê de 2,3 milyon koçber ji welatên derve derbasê welatên Yekîtiya Ewropayê bûne.<ref name=":4" /> Koçberiya serdema nûjen a destpêkê ji Ewropayê bi koçberên spanyayî û portûgalî di sedsala 16an de û koçberên fransî û îngilîzî di sedsala 17an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino |sernav=A pena do degredo nas Ordenações do Reino |malper=Jus.com.br |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=pt-BR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |sernav=Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2012-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310180429/http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lê belê ev hejmar heta pêlên koçberiya girseyî di sedsala 19an de, dema ku bi milyonan malbatên xizan ji Ewropayê derketine bi kêmasî be jî kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Nicholas J. |tarîx=2001-12-01 |sernav=Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914 |url=https://doi.org/10.1080/21533369.2001.9668313 |kovar=Journal for Maritime Research |cild=3 |hejmar=1 |rr=70–84 |doi=10.1080/21533369.2001.9668313 |issn=2153-3369 }}</ref> Îro li her parzemînên Cîhanê nifûsên mezin ên ku bi eslê xwe ewropî ne hene. Kesên ku bi eslê xwe ewropî ne li Amerîkaya Bakur û bi rêjeyek hindik jî li Amerîkaya Başûr serdest in (bi taybetî li Uruguay, Arjentîn, Şîlî û Brezîlê û di heman demê de piraniya welatên din ên Amerîkaya Latînî jî xwedî nifûseke girîng ê ku bi eslê xwe ewropî ne hene). Awistralya û Zelanda Nû xwedî nifûsên mezin ên bi eslê xwe ewropî ne. Li Afrîkayê welatên ku piraniya wan ji Ewropayê ne hene (an jî ji xeynî Pozikê Verdeyê û dibe ku São Tomé û Príncipe, li gorî rewşê) lê kêmneteweyên girîng hene ku ev nifûs ji mirovên spîyên Afrîkaya Başûr û mirovên spîyên Afrîkaya Başûr pêk tên. Li Asyayê, nifûsên ji Ewropayê, bi taybetî rûs, li bakurê Asyayê û li hinek deverên Bakurê Kazakistanê serdest in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-23 |sernav=Russians left behind in Central Asia |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her wiha li Asyayê ewropî bi taybetî spanî li Fîlîpînan nifûseke hindikahî ya bi bandor e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Reference Populations - Geno 2.0 Next Generation |url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/ |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Genographic Project |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Go |pêşnav=Matthew C. |paşnav2=Jones |pêşnav2=Ansley R. |paşnav3=Algee-Hewitt |pêşnav3=Bridget F. B. |paşnav4=Dudzik |pêşnav4=Beatrix |paşnav5=Hughes |pêşnav5=Cris E. |tarîx=2019-12-05 |sernav=Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1 |url=https://journals.upress.ufl.edu/fa/article/view/824 |kovar=Forensic Anthropology |ziman=en |cild=2 |hejmar=4 |rr=293–303 |doi=10.5744/fa.2019.1005 |issn=2573-5039 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Simplified Languages of Europe map.svg|thumb|Nexşeya zimanên ewropî]] Li Ewropayê nêzîkê 225 zimanên xwemalî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |sernav=European Day of Languages > Facts > Language Facts |malper=edl.ecml.at |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> ku piraniya wan di nav sê komên zimanên hind û ewropî de ne. Di nav van zimanan de zimanên wekê zimanên romayî ku ji latînî ya Împeratoriya Romayê hatine wergirtin, zimanên germanî ku zimanê bav û kalên wan ê ji başûrê Skandînavyayê hatiye û zimanên slavî heye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Zimanên slavî bi piranî li Ewropaya Başûr, Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat têne axaxtin. Zimanên romayî bi giranî li Ewropaya Rojava û li başûrê Ewropayê û her wiha li Swîsreyê li Ewropaya Navendî û li Romanya û Moldovayê li Ewropaya Rojhilat têne axavtin. Zimanên germanî li rojava, bakur û li Ewropaya Navendî û her wiha li Cîbraltar û li Maltayê li başûrê Ewropayê têne axavtin. Zimanên li deverên cîran wekêheviyeke girîng nîşan didin (wekê mînak di zimanê îngilîzî de).<ref name=":5" /> Zimanên din ên hind û ewropî yên li derveyî sê komên sereke koma Baltîk (letonî û lîtvanî), koma keltî (zimanê îrlendî, gaelîya skotî, manx, welşî, kornîşî û zimanê bretonî, yewnanî û albanî ne.<ref name=":5" /> Malbateke cuda ya zimanên ûralî (estonî, fînî, mecarî, erzyayî, komî, marî, mokşayî û ûdmurtî) bi piranî li Estonya, Fînlenda, Mecaristan û li hinek deverên Rûsyayê têne axavtin. Zimanên tirkî ji xeynî zimanên piçûktir ên li Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat (tirkîya gagauzî ya balkanan, başkirî, çuvaşî, tatarîya qirimî, karaçay-balkari, kumikî, nogayî û tatarî) pêk tên. Zimanên kartvelî (gurcî, mingrelî û svanî) bi piranî li Gurcistanê têne axavtin. Du malbatên zimanî yên din li Qefqasyaya Bakur dijîn (li deverê bakurê rojhilatê Qefqasyayê ku bi taybetî çeçenî, avarî û lezgînî di nav de ne; û li bakurê rojavayê Qefqasyaya ku bi taybetî adigeyî di nav de ne). Zimanê maltayî tenê zimanê semîtîk e ku di nav Yekîtiya Ewropayê de fermî ye, di heman demê de baskî tenê zimanê îzolekirî ya ewropî ye Pirzimanî û parastina zimanên herêmî û kêmneteweyan îro li Ewropayê armancên siyasî yên pejirandî ne. Peymana çarçove ya Konseya Ewropayê ji bo parastina Kêmneteweyên neteweyî û karta ewropî ya Konseya Ewropayê ji bo zimanên herêmî an kêmneteweyan çarçoveyeke qanûnî ji bo mafên zimanan li Ewropayê ava dikin. Di heman demê de zimanê romanî li seranserê Ewropayê ji aliyê kêmneteweya romanan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |sernav=IN EUROPE |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2021-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210809135131/https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Dîn === Dînê herî mezin ê li Ewropayê baweriya xiristiyanî ye ku ji %76,2ê ewropiyan xwe xiristiyan diyar kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-regions/ |sernav=Regional Distribution of Christians |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}</ref> ku di nav wan de katolîk, ortodoksên rojhilat û gelek mezhebên protestan hene. Di nav protestanan de baweriyên herî populer luterî, anglikanî û baweriya reformî ne. Mezhebên protestan ên biçûktir anabaptîst û her wiha mezhebên navendî yên wekê pentekostalîzm, metodîzm û evanjelîkalîzm li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene. Her çiqas xiristiyanî ji Rojhilata Navîn derketibe jî, di dema ku di dawiya sedsala 4an de bûye dînê fermî ya Împeratoriya Romayê, navenda girseyî xiristaniyê ber bi Ewropayê ve çûye. Di heman demê de xiristiyanî di pêşxistina çand û nasnameya ewropî de roleke giring lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Byrnes, Timothy A.; Katzenstein, Peter J. (2006). Religion in an Expanding Europe. Cambridge: Cambridge University Press. p. 110. ISBN 978-0-521-67651-9. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hewitson, Mark; D'Auria, Matthew (2012). Europe in Crisis: Intellectuals and the European Idea, 1917–1957. New York; Oxford: Berghahn Books. p. 243. ISBN 978-0-85745-727-1. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nikodemos Anagnostopoulos, Archimandrite (2017). Orthodoxy and Islam. Taylor & Francis. p. 16. ISBN 978-1-315-29792-7. Christianity has undoubtedly shaped European identity, culture, destiny, and history. }}</ref> Di roja îro de zêdetirî ji %25ê xiristiyanên cîhanê li Ewropayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/ |sernav=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World’s Christian Population |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Baweriya îslamê duyem dînê herî belavbûyî li Ewropayê ye ku zêdetirî 25 milyon, an jî bi qasê ji %5ê nifûsa li Ewropayê pêbend ên baweriya îslamê ne.<ref name="Hackett2017">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/ |sernav=5 facts about the Muslim population in Europe |malper=Pew Research Center |tarîx=2017-11-29 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Hackett |pêşnav=Conrad }}</ref> Li Albanya û Bosna û Herzegovînayê, du welatên li nîvgirava Balkanan li başûrê rojhilatê Ewropayê, li cihê xiristiyaniyê îslam dînê piranî ye. Ev yek li Tirkiyeyê, Kurdistan û li hinek deverên Rûsyayê, her wiha li Azerbaycanê û li Qezexistanê jî derbas dibe ku hemî li ser sinorê Asyayê ne.<ref name="Hackett2017" /> Gelek welatên Ewropayê malavaniya hindikahiyek giring ê misilmanam dikin û koçberiya ber bi Ewropayê ve di salên dawî de hejmara misilmanên li Ewropayê zêde kiriye. Hejmara cihûyan li Ewropayê di sala 2020an de nêzîkê 1,4 milyon (nêzîkî %0,2 ji nifûsê) kes bû.<ref name="Lipka2015">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2015/02/09/europes-jewish-population/ |sernav=The continuing decline of Europe’s Jewish population |malper=Pew Research Center |tarîx=2015-02-09 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Lipka |pêşnav=Michael }}</ref> Dîrokeke dirêj a jiyana cihûyan li Ewropayê heye ku ji demên kevnar ve dest pê dike. Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, piraniya cihûyên cîhanê di nav sinorên Împeratoriya Rûsyayê de dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pittsburgh Press, 25 October 1915, p. 11 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa Rûsyaya sala 1897an, di sala 1897an de, nifûsa giştî ya cihûyan li Rûsyayê bi qasê 5,1 milyon kes bû ku ji %4,13ê tevahiya nifûsê pêk dianî. Ji vê hejmarê, piraniya wan li herêmên niştecihbûna cihûyan dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grosfeld |pêşnav=Irena |paşnav2=Rodnyansky |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Zhuravskaya |pêşnav3=Ekaterina |tarîx=2013 |sernav=Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pol.5.3.189 |kovar=American Economic Journal: Economic Policy |ziman=en |cild=5 |hejmar=3 |rr=189–226 |doi=10.1257/pol.5.3.189 |issn=1945-7731 }}</ref> Di sala 1933an de, nêzîkê 9,5 milyon cihû li Ewropayê hebûn ku ev jî ji %1,7ê nifûsa Ewropayê pêk aniye lê piraniya wan di dema Holokostê de hatine kuştin û piraniya cihûyên mayî jî ji cih û warên xwe bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-population-of-europe-in-1933-population-data-by-country |sernav=Jewish Population of Europe in 1933: Population Data by Country |malper=Holocaust Encyclopedia |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |tarîx=2020-10-25 |sernav=Europe's Jewish population has dropped 60% in last 50 years |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/25/europes-jewish-population-has-dropped-60-in-last-50-years |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Lipka2015"/> Di sedsala 21ê de Fransa xwediyê nifûsa herî mezin a cihûyên li Ewropayê ye, piştî Fransayê Keyaniya Yekbûyî, Almanya û Rûsya tên.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2014/01/global-religion-full.pdf |sernav=Global religious landscape }}</ref> Ji xeynî Komara Kalmîkiya ya Rûsyayê, ku budîzma tibetî dînê piranîyê ye, dînên din ên ku li Ewropayê têne dîtin hindûîzm û budîzm in ku dînên hindikahî ne. Di heman demê de hêjmareke mezin û zêde ya mirovên li Ewropayê bêdîn, ateîst û agnostîk in. Hatiye texmînkirin ku rêjeya van kesan niha nêzîkê ji %18,3ê nifûsa Ewropayê pêk tînin.<ref name=":7" /> === Bajarên sereke û deverên bajarî === Sê bajarên herî mezin ên Ewropayê [[Mosko]]w, [[London]] û [[Parîs]] in ku li van bajaran zêdetirî 10 milyon mirov dijîn û wekê bajarên mezin ên Ewropayê hatine wesifandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496 |sernav=Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research - Latest News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2015-12-14 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf |sernav=The World's Cities in 2016 }}</ref> Her çiqas Stenbolê xwediyê nifûsa giştî ya herî zêde be jî, qismek ji bajêr li [[Asya]]yê ye ku bi qasê ji %64,9ê nifûsa bajêr li aliyê Ewropayê û bi qasê ji %35,1ê ji nifûsa bajêr jî li aliyê Asyayî dijîn. Li gorî nifûsê bajarên herî mezin [[Madrîd]], [[Saint Petersburg]], [[Mîlano]], [[Barselona]], [[Berlîn]] û [[Roma]] ne ku her yek ji wan zêdetirî sê milyon mirov dijîn.<ref name=":8" /> Dema ku kemerên rêwiyan an deverên metropolîtan ên li Ewropayê têne nirxandin (ku daneyên berawirdî ji bo wan hene), Moskow xwedî nifûsa herî mezin e û li pêy Moskowê bajarên wekê [[Stembol]], London, Parîs, Madrîd, Mîlano, [[Herêma Ruhr]], [[Saint Petersburg]], [[Rhein-Süd]], Barselona û Berlîn hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Ewropayê | header_align = left/right/center | image1 = Business Centre of Moscow 2.jpg | width1 = 200 | alt1 = Navenda Karsaziya Navneteweyî ya Moskowê | caption1 = [[Moskow]] | image2 = Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg | alt2 = Bajarê Londonê | width2 = 237 | caption2 = [[London]] | image3 = GrandeArche.jpg | alt3 = | width3 = 230 | caption3 = [[Parîs]] | image4 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | alt4 = Levent | width4 = 189 | caption4 = [[Stembol]]{{ref label|footnote_b|b}} }} == Binêre == * [[Welatên Rojavayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] lq06whe5bcaqv3q4jicbhab5haixtv8 2084139 2084116 2026-08-07T09:32:35Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2084139 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref>, bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[Ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portûgal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === [[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb| Li gorî Raphael dibistana Atînayê]] Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.<ref name="Barrett2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&pg=PA14 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}</ref> Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}</ref> Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}</ref> Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}</ref> Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}</ref> Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}</ref> [[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]] Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}</ref> Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}</ref> Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}</ref> Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, & Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}</ref> Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}</ref> Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}</ref> Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&pg=PA51 }}</ref> Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}</ref> Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}</ref> Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye. [[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&pg=PA18 }}</ref> Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref> Li gorî Peter Barrett, "Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin."<ref name="Barrett2004"/> === Sedsalên 18 û 19an === [[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]] Şerê heft salan dawî li "sîstema kevin" a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}</ref> Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}</ref> Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}</ref> Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}</ref> [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav "hêzên mezin" ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}</ref> Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}</ref> Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}</ref> Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye. [[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]] Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}</ref> Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By <scp>George Macaulay Trevelyan</scp>. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}</ref> Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}</ref> Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}</ref> Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Sedsala 20an û roja îro === [[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]] Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}</ref> Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}</ref> Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}</ref> Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}</ref> Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}</ref> û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). "The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland". The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}</ref> [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}</ref> Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&pg=PA167 }}</ref> Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}</ref> Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}</ref> [[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]] Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].<ref name="Eric1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}</ref> Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin. Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact & Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}</ref> Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}</ref> Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye. Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}</ref> Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}</ref> [[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb| Di sala 1945an de "sê mezin" li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]] Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}</ref> Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}</ref> Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}</ref> Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê "perdeya hesinî" hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus "Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg" In: Die Welt 4 August 2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler "Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World", In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings "Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War", (2017), pp 244. }}</ref> Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}</ref> [[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]] Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows" (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}</ref> Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}</ref> Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.<ref name="Eric1996"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney "A Carnival of Revolution: Central Europe 1989" (2002) pp 109. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler "Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa" In: Die Presse 19.11.2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling "Teaching 20th-century European history" (2003), pp 61. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}</ref> Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}</ref> Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}</ref> Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}</ref> Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br/> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br/> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref name=":3" /> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]] Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref> Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&nbsp;°C derbas nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}</ref> Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere. Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne. === Jeolojî === [[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]] Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}</ref> Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe |roja-gihiştinê=2026-07-30 |roja-arşîvê=2019-08-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne. Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê "parzemîna sereke" were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû. === Flora === [[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]] Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}</ref> Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}</ref> Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe |roja-gihiştinê=2026-07-31 |roja-arşîvê=2008-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya]]yê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe. === Fauna === [[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]] Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene. Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne. Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bryant |pêşnav=Simon |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Chris |paşnav3=Bale |pêşnav3=Jeffrey |tarîx=1997 |sernav=Nettle‐feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution |url=https://resjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |kovar=Ecological Entomology |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=390–398 |doi=10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |issn=0307-6946 }}</ref> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Europe.svg|thumb|çep|Li gorî endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an demokrasî ya li Ewropayê. Rengê şînê tarî welatên demokratîk in û rengê sora tarî jî welatên kêmdemokratîk in.]] Nexşeya siyasî ya Ewropayê bi giranî ji nû ve piştê şerên Napolyon di 1815an de hatiye amadekirin. Şêweya hikûmeta berbelav li Ewropayê demokrasiya parlemanî ye ku di pir rewşan de bi awayê komarê; di sala 1815an de, şêweya hikûmeta berbelav hê jî monarşî bû. Yanzdeh monarşiyên mayî yên Ewropayê jî destûrî ne. Entegrasyona ewropî pêvajoya entegrasyona siyasî, hiqûqî, aborî (û di hinek rewşan de civakî û çandî) ya dewletên ewropî ye ku wekê ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] vir ve ji aliyê hêzên ku sponsoriya Konseya Ewropayê dikin ve hatiye meşandin. [[Yekîtiya Ewropayê]] ji damezrandina xwe yê ji sala 1993an ve navenda entegrasyona aborî ya li parzemînê ye. Di demên dawî de, Yekîtiya aborî ya [[Ewrasya]]yê hatiye avakirin ku ji dewletên berê Sovyetê pêk hatine. 27 dewletên ewropî endamên Yekîtiya Ewropayê ya siyasî û aborî ye, 29 dewlet endamên herêma Schengen a bêsinor ev û 21 dewletên ewropî jî endamên yekîtiya pereyan a Eurozone ne. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê di sala 2025an de welatên herî kêm demokratîk ên Ewropayê [[Belarûs]], [[Rûsya]] û [[Tirkiye]] bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era? }}</ref> == Dewletên Ewropayê == === Dewletên Ewropayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Map of European countries by GDP (PPP) per capita.svg|thumb|GDP (PPP) ya serê nifûsa welatên ewropî {{legend|#00008a|>$60,000}} {{legend|#003c00|$50,000 – $60,000}} {{legend|#008f00|$40,000 – $50,000}} {{legend|#00f900|$30,000 – $40,000}} {{legend|#b3ff00|$20,000 – $30,000}} {{legend|#ffff00|$10,000 – $20,000}}]] Wekê parzemînekê, aboriya Ewropayê niha aboriya herî mezin ê Cîhanê ye û li gorî hebûnên di bin rêveberiyê de, parzemîn herêma herî dewlemend e ku li gorî daneyên sala 2008an mezinahiya aboriya parzemînê bi qasê 32,7 trilyon dolarê amerîkî hatiye pîvandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/news/world |sernav=World - Bloomberg Business |malper=Bloomberg.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ewropa di sala 2009an de jî wekê herêma herî dewlemend ê cîhanê hatiye destnîşankirin. Li gorî daneyên sala 2009an de bi 37,1 trilyon dolar ên hebûna di bin rêveberiya parzemînê de, wekê sêyeka dewlemendiya cîhanê hatiye destnîşankirin. Wekê parzemînên din, li Ewropayê jî di navbera welatan de cihêrengiyeke mezinê dewlemendiyê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |sernav=Global Wealth Stages a Strong Comeback, but Wealth Managers Still See Performance Declines and Challenges Ahead, Says Study by The Boston Consulting Group Assets Under Management Rebound by 11.5 Percent to $111.5 Trillion, Just Shy of 2007 Peak; the Number of Millionaire Households Jump by 14 Percent; but Wealth Managers Grapple With Falling Revenues and Shrinking Margins |malper=www.pr-inside.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 |roja-arşîvê=2011-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520174617/http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên dewlemend bi gelemperî li bakurê rojava û li rojavayê Ewropayê ne û piştre jî ev dewletên dewlemend li Ewropaya Navendî ne. Di heman demê de piraniya aboriyên Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat hê jî hewl didin ku ji bandora hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û hilweşîna Yugoslavyayê ku bandor li aboriya van welatan kiriye xilas bibin. Modela mûza şîn wekê nûnereke aborî û erdnîgarî ya hêza aborî ya herêman hatiye sêwirandin ku piştre veguherî mûza zêrîn an stêrka şîn. Bazirganiya di navbera rojhilat û rojava de û her wiha ber bi Asyayê ve ku ji ber her du şerên cîhanî, sinorên nû û şerê sar demek dirêj hatibû astengkirin, piştî sala 1989an bi tundî zêdetir bibû. Wekê din, ji înîsiyatîfa rê û kemberê ya Çînê ya ku di Kanala Suweyşê re ber bi Afrîka û Asyayê ve diçe, destkevtiyeke nû heye. Yekîtiya Ewropayê yekîneyeke siyasî ye ku ji 27 dewletên Ewropî pêk hatiye û mezintirîn qada aborî ya cîhanê pêk tîne. 21 welatên YE euroyê wekê diraveke hevpar bikar tînin (her wiha, 6 welatên ne-YE jî euro wekê diravê xwe bikar tînin). Çar welatên ewropî di nav deh welatên herî mezin ên aboriya neteweyî yên cîhanê de ne. Ev welat (li gorî rêza IMFê): Rûsya (4), Almanya (6), Fransa (9) û Keyaniya Yekbûyî (10) ye. Hinek welatên ewropî ji hinek welatên din pir dewlemendtir in. Ji aliyê GDPya nomînal ve welatê herî dewlemend Monako ye ku ji dahata giştî serê nifûsê 185.829 dolarê amerîkî (2018) dikeve û welatê herî xizan jî Ûkrayna ye ji dahata giştî serê nifûsê 3.659 dolarê amerîkî (2019) dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Bi tevahî li gorî nirxandineke fona dirava navneteweyî ya sala 2016an, GDP ya serê nifûsa Ewropayê 21.767 dolarê amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,672,914,946,612,137,614,546,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,836,918,558,748,138,618,196,624,278,522,692,622,694,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,644,576,819,936,172,961,132,813,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698&s=NGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=50&pr.y=13 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Demographics of Europe.svg|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê zêdebûna nifûsê li Ewropayê]] Li gorî texmînên Neteweyên Yekbûyî nifûsa Ewropayê di sala 2023an de nêzîkî 742 milyon hatiye texmin kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects |malper=population.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ev rêje hinek ji rêjeya yek ji nehê nifûsa cîhanê zêdetir e. Nifûsa Ewropayê (hejmara mirovan li gorî her deverê) piştî Asyayê di rêza duyem a herî bilind a hemî parzemînên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/ |sernav=[default] Population Division Data Portal |malper=Population Division Data Portal |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en |paşnav=Division |pêşnav=United Nations Population }}</ref> Ji ber ku rêjeya jidayikbûnê ji rêjeya mirinan kêmtir e, nifûsa Ewropayê niha hêdî hêdî kêm dibe ku salane bi qasê ji %0,2 kêm dibe. Ewropaya Başûr û Ewropaya Rojava herêmên cîhanê ne ku rêjeya navînî ya herî zêde ya mirovên kal û pîr lê hene. Di sala 2021ê de rêjeya kesên ji 65 salî mezintir li Ewropaya Rojava û Ewropaya Başûr ji %21 bû ku li gorî ji %19 li tevahiya Ewropayê û %10 li cîhanê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://interactives.prb.org/2021-wpds/ |sernav=PRB's 2021 World Population Data Sheet |malper=Population Reference Bureau |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> Pêşbînî nîşan didin ku heta sala 2050an ev rêje dê li Ewropayê bigihêje ji %30an ku ji salên 1970î vir ve nifûsa zarokan di bin asta şûngirtina nifûda heyî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators |sernav=Indicators |malper=www.eea.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku di navbera salên 2022 û 2050an de nifûsa Ewropayê dê bi rêjeya %7 kêm bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |sernav=World Population Prospects 2022, Summary of Results }}</ref> Li gorî pêşbîniyek nifûsê ya Daîreya Nifûsê ya Neteweyên Yekbûyî, dibe ku nifûsa Ewropayê heta sala 2050an dakeve navbera 680 û 720 milyon kesan be ku ev jî di wî demê de ji %7ê nifûsa cîhanê pêk tîne. Di vê çarçoveyê de, di navbera herêman de di warê rêjeyên zayînê de newekheviyên girîng hene. Hejmara navînî ya zarokan ji bo her jineke di temenê zarokbûnê de 1,52 ye ku ji rêjeya guherînê pir kêmtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelwizard.com/luxurycruise/ |sernav=Cruise Vacations, Cruise Lines, Luxury Cruises, River Cruises, Adventure Cruises, Sailing Cruise Ships and World Cruises |malper=www.travelwizard.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku li Ewropaya Navîn û li Ewropaya Rojhilat kêmbûna nifûsê ya berdewam ji ber koçberî û rêjeyên zayînê yên kêm be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html |sernav=UN predicts huge migration to rich countries }}</ref> === Komên nîjadî === Pan û Pfeil (2004) 87 "gelên cuda yên Ewropayê" dihejmêrin ku ji wan 33 kom an gel piraniya nifûsa herî kêm ên dewleteke serwer pêk tînin û di heman demê de 54ên mayî jî kêmneteweyên etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.living-diversity.eu/Introduction.html |sernav=Nothing found for Introduction |malper=www.living-diversity.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=de-DE }}</ref> Li gorî Komîsyona Ewropayê, romanî mezintirîn kêmneteweya etnîkî yê li Ewropayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu_en |sernav=Roma equality, inclusion and participation in the EU - European Commission |malper=commission.europa.eu |tarîx=2020-10-07 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> === Koçberî === Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, Ewropa di nav hemî herêmên cîhanê de li gorî daneyên sala 2020an bi qasê 87 milyon koçberan herêma herî zêdeye ku mirov koçberên parzemînê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Word migration report 2022. NEW YORK: International Organization for Migration (IOM). 2021. p. 87. ISBN 978-92-9268-078-7. }}</ref> Di sala 2005an de bi giştî 1,8 milyon kes ji koçberiyê li welatên Yekîtiya Ewropayê zêde bûne ku ev rêje nêzîkê ji %85ê mezinbûna giştî ya nifûsa Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402 |sernav=Migration Information Source - Europe: Population and Migration in 2005 |malper=www.migrationinformation.org |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de 827.000 kesan hemwelatîbûna dewleteke endamê Yekîtiya Ewropayê wergirtine ku ev li gorî sala 2020an bi qasê ji %14 zêdetir e.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics |sernav=<span class="mw-page-title-main">EU population diversity by citizenship and country of birth</span> |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021ê de 2,3 milyon koçber ji welatên derve derbasê welatên Yekîtiya Ewropayê bûne.<ref name=":4" /> Koçberiya serdema nûjen a destpêkê ji Ewropayê bi koçberên spanyayî û portûgalî di sedsala 16an de û koçberên fransî û îngilîzî di sedsala 17an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino |sernav=A pena do degredo nas Ordenações do Reino |malper=Jus.com.br |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=pt-BR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |sernav=Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2012-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310180429/http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lê belê ev hejmar heta pêlên koçberiya girseyî di sedsala 19an de, dema ku bi milyonan malbatên xizan ji Ewropayê derketine bi kêmasî be jî kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Nicholas J. |tarîx=2001-12-01 |sernav=Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914 |url=https://doi.org/10.1080/21533369.2001.9668313 |kovar=Journal for Maritime Research |cild=3 |hejmar=1 |rr=70–84 |doi=10.1080/21533369.2001.9668313 |issn=2153-3369 }}</ref> Îro li her parzemînên Cîhanê nifûsên mezin ên ku bi eslê xwe ewropî ne hene. Kesên ku bi eslê xwe ewropî ne li Amerîkaya Bakur û bi rêjeyek hindik jî li Amerîkaya Başûr serdest in (bi taybetî li Uruguay, Arjentîn, Şîlî û Brezîlê û di heman demê de piraniya welatên din ên Amerîkaya Latînî jî xwedî nifûseke girîng ê ku bi eslê xwe ewropî ne hene). Awistralya û Zelanda Nû xwedî nifûsên mezin ên bi eslê xwe ewropî ne. Li Afrîkayê welatên ku piraniya wan ji Ewropayê ne hene (an jî ji xeynî Pozikê Verdeyê û dibe ku São Tomé û Príncipe, li gorî rewşê) lê kêmneteweyên girîng hene ku ev nifûs ji mirovên spîyên Afrîkaya Başûr û mirovên spîyên Afrîkaya Başûr pêk tên. Li Asyayê, nifûsên ji Ewropayê, bi taybetî rûs, li bakurê Asyayê û li hinek deverên Bakurê Kazakistanê serdest in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-23 |sernav=Russians left behind in Central Asia |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her wiha li Asyayê ewropî bi taybetî spanî li Fîlîpînan nifûseke hindikahî ya bi bandor e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Reference Populations - Geno 2.0 Next Generation |url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/ |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Genographic Project |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Go |pêşnav=Matthew C. |paşnav2=Jones |pêşnav2=Ansley R. |paşnav3=Algee-Hewitt |pêşnav3=Bridget F. B. |paşnav4=Dudzik |pêşnav4=Beatrix |paşnav5=Hughes |pêşnav5=Cris E. |tarîx=2019-12-05 |sernav=Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1 |url=https://journals.upress.ufl.edu/fa/article/view/824 |kovar=Forensic Anthropology |ziman=en |cild=2 |hejmar=4 |rr=293–303 |doi=10.5744/fa.2019.1005 |issn=2573-5039 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Simplified Languages of Europe map.svg|thumb|Nexşeya zimanên ewropî]] Li Ewropayê nêzîkê 225 zimanên xwemalî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |sernav=European Day of Languages > Facts > Language Facts |malper=edl.ecml.at |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> ku piraniya wan di nav sê komên zimanên hind û ewropî de ne. Di nav van zimanan de zimanên wekê zimanên romayî ku ji latînî ya Împeratoriya Romayê hatine wergirtin, zimanên germanî ku zimanê bav û kalên wan ê ji başûrê Skandînavyayê hatiye û zimanên slavî heye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Zimanên slavî bi piranî li Ewropaya Başûr, Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat têne axaxtin. Zimanên romayî bi giranî li Ewropaya Rojava û li başûrê Ewropayê û her wiha li Swîsreyê li Ewropaya Navendî û li Romanya û Moldovayê li Ewropaya Rojhilat têne axavtin. Zimanên germanî li rojava, bakur û li Ewropaya Navendî û her wiha li Cîbraltar û li Maltayê li başûrê Ewropayê têne axavtin. Zimanên li deverên cîran wekêheviyeke girîng nîşan didin (wekê mînak di zimanê îngilîzî de).<ref name=":5" /> Zimanên din ên hind û ewropî yên li derveyî sê komên sereke koma Baltîk (letonî û lîtvanî), koma keltî (zimanê îrlendî, gaelîya skotî, manx, welşî, kornîşî û zimanê bretonî, yewnanî û albanî ne.<ref name=":5" /> Malbateke cuda ya zimanên ûralî (estonî, fînî, mecarî, erzyayî, komî, marî, mokşayî û ûdmurtî) bi piranî li Estonya, Fînlenda, Mecaristan û li hinek deverên Rûsyayê têne axavtin. Zimanên tirkî ji xeynî zimanên piçûktir ên li Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat (tirkîya gagauzî ya balkanan, başkirî, çuvaşî, tatarîya qirimî, karaçay-balkari, kumikî, nogayî û tatarî) pêk tên. Zimanên kartvelî (gurcî, mingrelî û svanî) bi piranî li Gurcistanê têne axavtin. Du malbatên zimanî yên din li Qefqasyaya Bakur dijîn (li deverê bakurê rojhilatê Qefqasyayê ku bi taybetî çeçenî, avarî û lezgînî di nav de ne; û li bakurê rojavayê Qefqasyaya ku bi taybetî adigeyî di nav de ne). Zimanê maltayî tenê zimanê semîtîk e ku di nav Yekîtiya Ewropayê de fermî ye, di heman demê de baskî tenê zimanê îzolekirî ya ewropî ye Pirzimanî û parastina zimanên herêmî û kêmneteweyan îro li Ewropayê armancên siyasî yên pejirandî ne. Peymana çarçove ya Konseya Ewropayê ji bo parastina Kêmneteweyên neteweyî û karta ewropî ya Konseya Ewropayê ji bo zimanên herêmî an kêmneteweyan çarçoveyeke qanûnî ji bo mafên zimanan li Ewropayê ava dikin. Di heman demê de zimanê romanî li seranserê Ewropayê ji aliyê kêmneteweya romanan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |sernav=IN EUROPE |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2021-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210809135131/https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Dîn === Dînê herî mezin ê li Ewropayê baweriya xiristiyanî ye ku ji %76,2ê ewropiyan xwe xiristiyan diyar kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-regions/ |sernav=Regional Distribution of Christians |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}</ref> ku di nav wan de katolîk, ortodoksên rojhilat û gelek mezhebên protestan hene. Di nav protestanan de baweriyên herî populer luterî, anglikanî û baweriya reformî ne. Mezhebên protestan ên biçûktir anabaptîst û her wiha mezhebên navendî yên wekê pentekostalîzm, metodîzm û evanjelîkalîzm li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene. Her çiqas xiristiyanî ji Rojhilata Navîn derketibe jî, di dema ku di dawiya sedsala 4an de bûye dînê fermî ya Împeratoriya Romayê, navenda girseyî xiristaniyê ber bi Ewropayê ve çûye. Di heman demê de xiristiyanî di pêşxistina çand û nasnameya ewropî de roleke giring lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Byrnes, Timothy A.; Katzenstein, Peter J. (2006). Religion in an Expanding Europe. Cambridge: Cambridge University Press. p. 110. ISBN 978-0-521-67651-9. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hewitson, Mark; D'Auria, Matthew (2012). Europe in Crisis: Intellectuals and the European Idea, 1917–1957. New York; Oxford: Berghahn Books. p. 243. ISBN 978-0-85745-727-1. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nikodemos Anagnostopoulos, Archimandrite (2017). Orthodoxy and Islam. Taylor & Francis. p. 16. ISBN 978-1-315-29792-7. Christianity has undoubtedly shaped European identity, culture, destiny, and history. }}</ref> Di roja îro de zêdetirî ji %25ê xiristiyanên cîhanê li Ewropayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/ |sernav=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World’s Christian Population |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Baweriya îslamê duyem dînê herî belavbûyî li Ewropayê ye ku zêdetirî 25 milyon, an jî bi qasê ji %5ê nifûsa li Ewropayê pêbend ên baweriya îslamê ne.<ref name="Hackett2017">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/ |sernav=5 facts about the Muslim population in Europe |malper=Pew Research Center |tarîx=2017-11-29 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Hackett |pêşnav=Conrad }}</ref> Li Albanya û Bosna û Herzegovînayê, du welatên li nîvgirava Balkanan li başûrê rojhilatê Ewropayê, li cihê xiristiyaniyê îslam dînê piranî ye. Ev yek li Tirkiyeyê, Kurdistan û li hinek deverên Rûsyayê, her wiha li Azerbaycanê û li Qezexistanê jî derbas dibe ku hemî li ser sinorê Asyayê ne.<ref name="Hackett2017" /> Gelek welatên Ewropayê malavaniya hindikahiyek giring ê misilmanam dikin û koçberiya ber bi Ewropayê ve di salên dawî de hejmara misilmanên li Ewropayê zêde kiriye. Hejmara cihûyan li Ewropayê di sala 2020an de nêzîkê 1,4 milyon (nêzîkî %0,2 ji nifûsê) kes bû.<ref name="Lipka2015">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2015/02/09/europes-jewish-population/ |sernav=The continuing decline of Europe’s Jewish population |malper=Pew Research Center |tarîx=2015-02-09 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Lipka |pêşnav=Michael }}</ref> Dîrokeke dirêj a jiyana cihûyan li Ewropayê heye ku ji demên kevnar ve dest pê dike. Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, piraniya cihûyên cîhanê di nav sinorên Împeratoriya Rûsyayê de dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pittsburgh Press, 25 October 1915, p. 11 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa Rûsyaya sala 1897an, di sala 1897an de, nifûsa giştî ya cihûyan li Rûsyayê bi qasê 5,1 milyon kes bû ku ji %4,13ê tevahiya nifûsê pêk dianî. Ji vê hejmarê, piraniya wan li herêmên niştecihbûna cihûyan dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grosfeld |pêşnav=Irena |paşnav2=Rodnyansky |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Zhuravskaya |pêşnav3=Ekaterina |tarîx=2013 |sernav=Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pol.5.3.189 |kovar=American Economic Journal: Economic Policy |ziman=en |cild=5 |hejmar=3 |rr=189–226 |doi=10.1257/pol.5.3.189 |issn=1945-7731 }}</ref> Di sala 1933an de, nêzîkê 9,5 milyon cihû li Ewropayê hebûn ku ev jî ji %1,7ê nifûsa Ewropayê pêk aniye lê piraniya wan di dema Holokostê de hatine kuştin û piraniya cihûyên mayî jî ji cih û warên xwe bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-population-of-europe-in-1933-population-data-by-country |sernav=Jewish Population of Europe in 1933: Population Data by Country |malper=Holocaust Encyclopedia |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |tarîx=2020-10-25 |sernav=Europe's Jewish population has dropped 60% in last 50 years |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/25/europes-jewish-population-has-dropped-60-in-last-50-years |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Lipka2015"/> Di sedsala 21ê de Fransa xwediyê nifûsa herî mezin a cihûyên li Ewropayê ye, piştî Fransayê Keyaniya Yekbûyî, Almanya û Rûsya tên.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2014/01/global-religion-full.pdf |sernav=Global religious landscape }}</ref> Ji xeynî Komara Kalmîkiya ya Rûsyayê, ku budîzma tibetî dînê piranîyê ye, dînên din ên ku li Ewropayê têne dîtin hindûîzm û budîzm in ku dînên hindikahî ne. Di heman demê de hêjmareke mezin û zêde ya mirovên li Ewropayê bêdîn, ateîst û agnostîk in. Hatiye texmînkirin ku rêjeya van kesan niha nêzîkê ji %18,3ê nifûsa Ewropayê pêk tînin.<ref name=":7" /> === Bajarên sereke û deverên bajarî === Sê bajarên herî mezin ên Ewropayê [[Mosko]]w, [[London]] û [[Parîs]] in ku li van bajaran zêdetirî 10 milyon mirov dijîn û wekê bajarên mezin ên Ewropayê hatine wesifandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496 |sernav=Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research - Latest News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2015-12-14 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf |sernav=The World's Cities in 2016 }}</ref> Her çiqas Stenbolê xwediyê nifûsa giştî ya herî zêde be jî, qismek ji bajêr li [[Asya]]yê ye ku bi qasê ji %64,9ê nifûsa bajêr li aliyê Ewropayê û bi qasê ji %35,1ê ji nifûsa bajêr jî li aliyê Asyayî dijîn. Li gorî nifûsê bajarên herî mezin [[Madrîd]], [[Saint Petersburg]], [[Mîlano]], [[Barselona]], [[Berlîn]] û [[Roma]] ne ku her yek ji wan zêdetirî sê milyon mirov dijîn.<ref name=":8" /> Dema ku kemerên rêwiyan an deverên metropolîtan ên li Ewropayê têne nirxandin (ku daneyên berawirdî ji bo wan hene), Moskow xwedî nifûsa herî mezin e û li pêy Moskowê bajarên wekê [[Stembol]], London, Parîs, Madrîd, Mîlano, [[Herêma Ruhr]], [[Saint Petersburg]], [[Rhein-Süd]], Barselona û Berlîn hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Ewropayê | header_align = left/right/center | image1 = Business Centre of Moscow 2.jpg | width1 = 200 | alt1 = Navenda Karsaziya Navneteweyî ya Moskowê | caption1 = [[Moskow]] | image2 = Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg | alt2 = Bajarê Londonê | width2 = 237 | caption2 = [[London]] | image3 = GrandeArche.jpg | alt3 = | width3 = 230 | caption3 = [[Parîs]] | image4 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | alt4 = Levent | width4 = 189 | caption4 = [[Stembol]]{{ref label|footnote_b|b}} }} == Binêre == * [[Welatên Rojavayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 1nug75xjvmwp5zs5th70rdcawx937sl 0 4788 2084006 2080286 2026-08-06T18:05:23Z Penaber49 39672 /* */ 2084006 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] b4ys99bs35leck9fc6m46qcx6vc2hcp 2084009 2084006 2026-08-06T18:08:27Z Penaber49 39672 2084009 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye. Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] jj1vj3udnjqggirb8ksr4bq7266z101 2084014 2084009 2026-08-06T18:11:23Z Penaber49 39672 2084014 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye. Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike. Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] qfztwkbk3aj6d9bqdb7s9p7ua5rlgbe 2084015 2084014 2026-08-06T18:13:51Z Penaber49 39672 2084015 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye. Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike. Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî dibêjin ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li Sardîsê bi navê hatiye binavkirin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] a0f0336d5kohi6m4fctkj8buhwa29vr 2084016 2084015 2026-08-06T18:15:02Z Penaber49 39672 2084016 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye. Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike. Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî dibêjin ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li Sardîsê bi navê hatiye binavkirin. Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 0yfqfywcvi33wovmhh65ddse48uykqa 2084017 2084016 2026-08-06T18:17:21Z Penaber49 39672 2084017 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye. Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike. Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî dibêjin ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li Sardîsê bi navê hatiye binavkirin. Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû. Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] mhfbktu8psyahxtaqq9gc7q7hbnls1n 2084018 2084017 2026-08-06T18:19:21Z Penaber49 39672 2084018 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye. Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike. Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî dibêjin ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li Sardîsê bi navê hatiye binavkirin. Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû. Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin. Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê, ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn. Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ef930pr79w26htrv2zscypxouxzg4e4 2084019 2084018 2026-08-06T18:21:17Z Penaber49 39672 /* Etîmolojî */ 2084019 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye. Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike. Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî dibêjin ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li Sardîsê bi navê hatiye binavkirin. Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû. Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin. Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê, ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn. Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] kwxn24nhmihgp7u8phu8q13kpnab9r0 2084020 2084019 2026-08-06T18:22:33Z Penaber49 39672 2084020 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye. Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike. Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li Sardîsê bi navê hatiye binavkirin. Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû. Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin. Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê, ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn. Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] rji332b7vzmx01kb4tf1qbrcj8ynzuo 2084021 2084020 2026-08-06T18:23:59Z Penaber49 39672 /* Etîmolojî */ 2084021 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946}}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike. Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li Sardîsê bi navê hatiye binavkirin. Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû. Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin. Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê, ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn. Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] m7q8cr82j33h5w6la11cgoh9t4g8vqy 2084022 2084021 2026-08-06T18:27:19Z Penaber49 39672 /* Etîmolojî */ 2084022 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946}}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Cite book |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian}}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li [[Sardîs|Sardîsê]] bi navê hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Book IV, Article 45.}}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Μ95, Π717.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Β461.}}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê, ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en}}</ref> == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8so71lvryay492clovjywnj5mwa407g 2084024 2084022 2026-08-06T18:30:45Z Penaber49 39672 2084024 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946}}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Cite book |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian}}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li [[Sardîs|Sardîsê]] bi navê hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Book IV, Article 45.}}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Μ95, Π717.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Β461.}}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê, ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en}}</ref> == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Kurdistan]] * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] rit2ydpuqux90361xx3k79iwpi4sp9t 2084025 2084024 2026-08-06T18:30:59Z Penaber49 39672 2084025 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946}}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Cite book |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian}}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li [[Sardîs|Sardîsê]] bi navê hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Book IV, Article 45.}}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Μ95, Π717.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Β461.}}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê, ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en}}</ref> == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 1up6ab87uya3lhoyhtaka4m8oz3cyc5 2084026 2084025 2026-08-06T18:31:15Z Penaber49 39672 2084026 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946}}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Cite book |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian}}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li [[Sardîs|Sardîsê]] bi navê hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Book IV, Article 45.}}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Μ95, Π717.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Β461.}}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê, ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en}}</ref> == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] tlqb376m7umkjn88o1g9jdnjdwlwhja 2084028 2084026 2026-08-06T18:33:23Z Penaber49 39672 /* Etîmolojî */ 2084028 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946}}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Cite book |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian}}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre eşîreke li [[Sardîs|Sardîsê]] bi navê hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Book IV, Article 45.}}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Μ95, Π717.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Β461.}}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en}}</ref> == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] avha4f2mfwws23o21mr914zrtre1b2u 2084029 2084028 2026-08-06T18:42:37Z Penaber49 39672 /* Etîmolojî */ 2084029 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946}}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Cite book |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian}}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs|Sardîsê]] bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Book IV, Article 45.}}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Μ95, Π717.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Β461.}}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en}}</ref> == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 32a35s4m4om1gmwubnqnnjqchw0yb5f 2084031 2084029 2026-08-06T19:12:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2084031 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 7r1e89auoyjpkmbjkcg8wg067bgwmml 2084075 2084031 2026-08-07T01:48:01Z Penaber49 39672 2084075 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye. Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin. Di serdema Helenîstîk de ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius, Strabo û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn. Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin. Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatin kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê. Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] cvfufh5z8k55nh8x235tdfp9bbhmi7x 2084076 2084075 2026-08-07T01:50:16Z Penaber49 39672 2084076 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye. Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin. Di serdema Helenîstîk de ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius, Strabo û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn. Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin. Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatin kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê. Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn. === Sînorê Asya û Afrîkayê === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8byrh7y2r8me7euakebvxlo744873eb 2084077 2084076 2026-08-07T01:53:18Z Penaber49 39672 2084077 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye. Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin. Di serdema Helenîstîk de ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius, Strabo û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn. Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin. Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatin kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê. Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn. === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e. Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ki7r8feq1iu7xripc4zjxa2pn9lmb2q 2084078 2084077 2026-08-07T01:54:37Z Penaber49 39672 2084078 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye. Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin. Di serdema Helenîstîk de ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius, Strabo û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn. Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin. Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatin kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê. Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn. === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e. Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 397abznn9kvssmdw8afoejdhwpg5bhx 2084079 2084078 2026-08-07T01:55:44Z Penaber49 39672 /* Sinorê Asya û Ewropayê */ 2084079 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|Sinorê Asya û Ewropayê]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye. Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin. Di serdema Helenîstîk de ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius, Strabo û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn. Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin. Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatin kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê. Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn. === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e. Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] t2kq6f02x7f7utt1pvkbaq2gnm83yqk 2084080 2084079 2026-08-07T01:58:05Z Penaber49 39672 2084080 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye. Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin. Di serdema Helenîstîk de ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius, Strabo û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn. Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin. Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatin kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê. Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn. === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e. Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] riyq0usdreaoxf801rct65h4qk54xfa 2084081 2084080 2026-08-07T01:58:27Z Penaber49 39672 2084081 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye. Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin. Di serdema Helenîstîk de ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius, Strabo û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn. Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin. Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatin kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê. Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn. === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e. Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] oxfm8ll9aigo14z7nt8m11rmpck6jlc 2084082 2084081 2026-08-07T02:00:11Z Penaber49 39672 2084082 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye. Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin. Di serdema Helenîstîk de ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius, Strabo û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn. Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin. Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê. Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn. === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e. Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 7yxsjnw7vpi0wczfu0qyj32anyccqds 2084083 2084082 2026-08-07T02:04:36Z Penaber49 39672 /* Sinorê Asya û Ewropayê */ 2084083 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Cite book |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828.}}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244.}}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57}}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Cite book |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.}}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738}}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ}}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin. Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê. Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn. === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e. Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5jh60520eu2pvh8vzgkxr2jg8co7pj1 2084084 2084083 2026-08-07T02:06:18Z Penaber49 39672 /* Sinorê Asya û Ewropayê */ 2084084 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Cite book |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828.}}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244.}}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57}}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Cite book |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.}}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738}}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ}}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal}}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28.}}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal}}</ref> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e. Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] p2s0vwjgw1wjuofiypg5rw4v414ngrw 2084085 2084084 2026-08-07T02:06:54Z Penaber49 39672 /* Sînorê Asya û Afrîkayê */ 2084085 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Cite book |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828.}}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244.}}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57}}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Cite book |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.}}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738}}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ}}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal}}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28.}}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal}}</ref> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7}}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ei4l4mzj69blpzaazs87hyj3pbf8aao 2084086 2084085 2026-08-07T02:12:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, --Valahiyên nehewce.) 2084086 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] tjzz2jpc192m9joak3wvcrtgt1jet0y 2084093 2084086 2026-08-07T06:06:51Z Penaber49 39672 2084093 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 44u9bs2cr9lkusmq13gun2q62rxv5tw 2084094 2084093 2026-08-07T06:10:25Z Penaber49 39672 2084094 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3e5kisc2pb3y1h9xbe9f8x6c2qc3flv 2084095 2084094 2026-08-07T06:18:25Z Penaber49 39672 2084095 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3bmmtwuk62ixx283uzwccxj247itobd 2084096 2084095 2026-08-07T06:19:12Z Penaber49 39672 2084096 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] bvu3bea75i8jnu0bzrfqkm2cvgh4upz 2084097 2084096 2026-08-07T06:21:33Z Penaber49 39672 /* Sinorê Asya û Okyanûsyayê */ 2084097 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] fxj6q48bcv4xzr75oaqttcic10wzxbp 2084098 2084097 2026-08-07T06:22:24Z Penaber49 39672 /* Sinorê Asya û Ewropayê */ 2084098 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] gu1fhlmdksofls6m1ig3qdvutppmscr 2084099 2084098 2026-08-07T06:23:37Z Penaber49 39672 2084099 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|200px|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8lnduw7pjiz56zscdcgrcm99em3sfbm 2084100 2084099 2026-08-07T06:25:19Z Penaber49 39672 2084100 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|200px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3kk7axpu7v3vzl354foh7mde8qvvb2l 2084101 2084100 2026-08-07T06:26:16Z Penaber49 39672 2084101 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] gu1fhlmdksofls6m1ig3qdvutppmscr 2084102 2084101 2026-08-07T06:30:30Z Penaber49 39672 2084102 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === Tengava Bering û Deryaya Bering erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera Rûsya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] gibrs2c61k8ywxkxwc5mp9g2fcpffjx 2084103 2084102 2026-08-07T06:34:26Z Penaber49 39672 2084103 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === Tengava Bering û Deryaya Bering erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera Rûsya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku di wê demê dikare bihêle ku Dewletên Yekbûyî wekê dewletek transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] bj4xsrvh4tesnyiwg646vc2lv7z8w1h 2084104 2084103 2026-08-07T06:35:46Z Penaber49 39672 2084104 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === Tengava Bering û Deryaya Bering erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera Rûsya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] pc48awqv1xe6h4ysly9jhba2gfs3y9b 2084105 2084104 2026-08-07T06:37:10Z Penaber49 39672 2084105 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === Tengava Bering û Deryaya Bering erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera Rûsya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 494528wbgqbboj9rnhb1cj1wul8x48w 2084106 2084105 2026-08-07T06:39:02Z Penaber49 39672 2084106 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === Tengava Bering û Deryaya Bering erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera Rûsya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan. Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] a0uba432g06u6md0a45xqkyyqwviqyn 2084107 2084106 2026-08-07T06:42:26Z Penaber49 39672 2084107 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Ravekirin û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === Tengava Bering û Deryaya Bering erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera Rûsya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan. Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê. Girava St. Lawrence ku li bakurê Deryaya Beringê ye girava eyaleta Alaska ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê Giravên Rat ên di zincîra Aleutian de, beşek ji Amerîkaya Bakur hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6sup8mri1ne3yae3bxgrbnsi1imzcwr 2084108 2084107 2026-08-07T06:43:37Z Penaber49 39672 2084108 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === Tengava Bering û Deryaya Bering erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera Rûsya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan. Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê. Girava St. Lawrence ku li bakurê Deryaya Beringê ye girava eyaleta Alaska ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê Giravên Rat ên di zincîra Aleutian de, beşek ji Amerîkaya Bakur hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 7tewjcfkasybq2yt758263jjm4yx922 2084109 2084108 2026-08-07T06:46:03Z Penaber49 39672 /* Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur */ 2084109 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] Tengava Bering û Deryaya Bering erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera Rûsya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan. Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê. Girava St. Lawrence ku li bakurê Deryaya Beringê ye girava eyaleta Alaska ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê Giravên Rat ên di zincîra Aleutian de, beşek ji Amerîkaya Bakur hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] sjjjrflclyralyx7cuhueauyqqp6xxr 2084110 2084109 2026-08-07T06:47:05Z Penaber49 39672 2084110 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye. Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe. Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin. Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye. Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin." === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] Tengava Bering û Deryaya Bering erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera Rûsya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan. Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê. Girava St. Lawrence ku li bakurê Deryaya Beringê ye girava eyaleta Alaska ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê Giravên Rat ên di zincîra Aleutian de, beşek ji Amerîkaya Bakur hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] dl63iqslyly5tjiawh54x9yglg3h49f 2084111 2084110 2026-08-07T06:56:50Z Penaber49 39672 /* Sinorê Asya û Okyanûsyayê */ 2084111 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya|Okyanûsyayê]] de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya|Îndonezyayê]], bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya|Awistralyayê]] de ye.<ref name=":1">{{Cite book |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523}}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions}}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id}}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173.}}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] Tengava Bering û Deryaya Bering erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera Rûsya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan. Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê. Girava St. Lawrence ku li bakurê Deryaya Beringê ye girava eyaleta Alaska ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê Giravên Rat ên di zincîra Aleutian de, beşek ji Amerîkaya Bakur hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] hu46qr5to531h7mpf9wnju8syuai6zn 2084112 2084111 2026-08-07T07:00:09Z Penaber49 39672 /* Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur */ 2084112 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya|Okyanûsyayê]] de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya|Îndonezyayê]], bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya|Awistralyayê]] de ye.<ref name=":1">{{Cite book |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523}}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions}}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id}}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173.}}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6}}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5}}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering|Deryaya Beringê]] ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 7ph4isva8mzgdp2wiim1lvh8cgnviej 2084113 2084112 2026-08-07T07:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2084113 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 02c1n5sccbb4lqc5asixrm754wrne4t 2084162 2084113 2026-08-07T11:20:16Z Penaber49 39672 2084162 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku bi Yewnanên Kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] tt2pdkzfaoef1tu13amsop26xaim2j8 2084163 2084162 2026-08-07T11:26:31Z Penaber49 39672 /* Pênaseya berdewam */ 2084163 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji Yewnanên Kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ip0igiuyw54f5zo4nvr3l40tj18ufif 2084165 2084163 2026-08-07T11:29:36Z Penaber49 39672 2084165 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji Yewnanên Kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayp pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser Plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi Plaqeya Erebî û Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ldc6cvg85x3r8ivo2fu0n3tdsa894zd 2084166 2084165 2026-08-07T11:31:46Z Penaber49 39672 /* Pênaseya berdewam */ 2084166 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji Yewnanên Kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayp pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser Plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi Plaqeya Erebî û Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 7nzjwgie8pn8smqseujpt9px39x68js 2084167 2084166 2026-08-07T11:32:21Z Penaber49 39672 2084167 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayp pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser Plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi Plaqeya Erebî û Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] qmf5dkzt43cs4wk24qrm2agt8ndo19h 2084169 2084167 2026-08-07T11:34:10Z Penaber49 39672 2084169 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser Plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi Plaqeya Erebî û Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] mplezauh01f1077mh82i9kh2yhy6n56 2084170 2084169 2026-08-07T11:35:04Z Penaber49 39672 2084170 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] hi7dnzhat19yjs2bw1y08v2acnt5yrb 2084171 2084170 2026-08-07T11:35:55Z Penaber49 39672 2084171 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6vx7rj1uo2e45mcnnxv0q2blxubjtk1 2084172 2084171 2026-08-07T11:41:20Z Penaber49 39672 2084172 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 4ayvr3zzu8m920tlxuigr9m35udhphj 2084173 2084172 2026-08-07T11:42:28Z Penaber49 39672 2084173 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnar bûn, hatibû dagirkirin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6497lo4s920dqq7xdv1d83fg163i5uq 2084174 2084173 2026-08-07T11:45:02Z Penaber49 39672 2084174 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] stnfodi2x5ktsowds2t9iq5davdr86a 2084176 2084174 2026-08-07T11:50:22Z Penaber49 39672 2084176 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilatê Kevnar ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne, li wir ew rastî nifûseke Sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekî Ewrasyayîyên Bakurê Kevnar tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne, ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên Paleosîbîryayî û hem jî xwecihiyên Amerîkî yên Kevnar. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ox4komy3pj0tteium3eaqq2fmtbkvih 0 4894 2083967 2083720 2026-08-06T13:55:32Z Nasni42 165425 2083967 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | dewlet = [[Tirkiye]] }} '''Stembol'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=7516 |sernav=Stembol û dengnasiya kurmancî |paşnav=MUHAMMED |pêşnav=HUSEIN |tarîx=2013-04-10 |malper=nefel.com |tarîxa-gihiştinê= |roja-arşîvê=2016-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160306152734/http://nefel.com/articles/article_detail.asp?articlenr=7516&rubricnr=2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Kurmancî (kovar)|Kurmancî: Rojameya taybetî ya Enstîtuya kurdî ya Parîsê li ser pirsên zaravê kurmancî]] |paşnav= |pêşnav= |weşanger=Parîs: Enstîtuya kurdî ya Parîsê |sal=1987 |rûpel=1:6 }}</ref><ref>{{Ferhenga Jaba, 1879|r=9|jêgirtin= استمبول, ''istamboul'' (Istembûl), Constantinople}}</ref><ref>{{Ferhenga Jaba, 1879|r=245|jêgirtin= سمول, ''samol'' (Semol), Constantinople}}</ref> yan jî '''Stenbol''' ({{bi-tr| '' İstanbul''}}; bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Κωνσταντινούπολις; latîn: ''Konstantînopolîs'') bajarê herî mezin ê Tirkiyeyê ye ku wekî navenda aborî, çandî û dîrokî ya Tirkiyê ye. Bajar li ser peravên [[Tengava Stembolê|Tengava Bosporusê]] hatiye avakirin ku beşek bajêr li hêla [[Ewropa]]yê ye û beşek din jî li hêla [[Asya]]yê ye. Tê texmînkirin ku li Tirkiyê nifûsa herî zêde ya [[kurd]]an li Stenbol e û nifûsa bajêr zêdetirî 15 milyon kes e ku ji %19 ji nifûsa [[Tirkiye]]yê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685 |sernav=TÜİK Kurumsal |malper=data.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 }}</ref> Stenbol bajarê herî qelebalix ê Ewropayê ye û 15em bajarê herî mezin ê cîhanê ye. Bajêr wekî Bîzans (bi yewnanî: Βυζάντιον, ''Bîzansyon'') di sedsala 7an ê {{bz}} de ji aliyê niştecîhên yewnanî yên ji [[Megara]] ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n2aYDwAAQBAJ |sernav=Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire |paşnav=Herrin |pêşnav=Judith |tarîx=2009-09-28 |weşanger=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14369-9 |ziman=en }}</ref> Di sala 330 {{pz}} de, împaratorê Romayê Konstantînê Mezin bajêr wek paytexta xwe ya împaratoriyê radigihîne û pêşî navê bajêr wekê Romaya Nû (bi yewnanî: Νέα Ῥώμη, Nea Rhomē; bi latînî: Nova Roma) binav dike û piştre jî bajêr wekê Konstantînopolîs binav dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Istanbul |sernav=Istanbul {{!}} History, Population, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 }}</ref> Di sala 1930an de navê bajêr bi fermî hatiye guherandin û bajêr wekê (bi tirkî) İstanbol hatiye binavkirin. Navê İstanbul ji navê ku xwemaliyên yewnanî bajêr ku li bajêr kirine ji navê εἰς τὴν Πόλιν bi romanî: eis tḕn Pólin; 'bajar' hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Bajêr ji aliyê kurdan ve wekî Stembol û hinek caran jî wekî Stenbol tê binavkirin. Bajêr nêzîkî 1600 salan wekî paytexta împeratoriyê xizmet kiriye ev împeratorî ne: di dema împeratoriyên Roma/Bîzansê (330-1204), Latînî (1204-1261), Bîzansiya Dereng (1261-1453) û Osmanî (1453-1922).<ref name="KURDOGLU1993">{{Jêder-kovar |paşnav=KURDOGLU |pêşnav=Çelik |tarîx=1993-01-01 |sernav=Les milieux d'affaires et l'aire turque |url=http://dx.doi.org/10.4000/cemoti.334 |kovar=CEMOTI |hejmar=15 |rr=243–252 |doi=10.4000/cemoti.334 |issn=0764-9878 }}</ref> Bajar bi mezinahî û bandora xwe mezin dibe û di dawiyê de dibe yek ji bajarên giringên li ser Rêya Îpekê û yek ji bajarên herî girîng ên dîrokê. Bajar berî veguhertina wê ji bo keleha îslamî piştî Hilweşîna Konstantînopolîsê di sala 1453an de bi taybetî piştî ku di sala 1517an de dibe cihê xîlafeta osmanî di dema Roma/Bîzansê de di pêşkevtina xirîstiyantiyê de rolek sereke dilîze û malavaniya çar ji heft encûmenên yekem ên ekomenîkî dike. Di sala 1923an de, piştî Şerê Serxwebûna Tirkiyê, Enqere li şûna wî Stenbol bûye paytexta Komara Tirkiyê ya nû avabûyî. == Dîrok == Bajêr di [[sedsala 7an berî zayînê]] bi navê ''Byzantion'' ji aliyê yewnanan ve hatiye ava kirin. Berhemên neolîtîk ên ku di destpêka sedsala 21ê de ji hêla arkeologan ve hatine kifş kirin, destnîşan dikin ku nîvgirava Stenbolê ji hezarsala 6em ê {{bz}} ve ji aliyê mirovan ve hatiye bi cih kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm |sernav=Istanbul's ancient past unearthed |tarîx=2009-01-10 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 }}</ref> Ev bi cih bûna destpêkê ku bi belavbûna [[Şoreşa Neolîtîk]] ve ji [[Rojhilata Nêzîk]] berbi [[Ewropa]]yê ve ku ji bo Ewropayê giring bû, berî ku ji hêla bilindbûna asta avê ve binav dibe nêzîkî hezar sal dewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bu-kesif-tarihi-degistirir-10027341 |sernav=Bu keşif tarihi değiştirir |tarîx=2008-10-03 |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 }}</ref> Yekemîn bicih bûna mirovan a li aliyê [[Asya]]yê, [[Girê Fikirtepeyê|Girê Fikirtepe]] ye ku ji [[Kalkolîtîk|Serdema Kalkolîtîk]] be ma ye ku berhemên cihwarê ji salên 5500 heta 3500 {{bz}} ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474 |sernav=REPUBLIC OF TURKEY MINISTRY OF CULTURE AND TOURISM |tarîx=2007-09-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 |tarîxa-arşîvê=2007-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070912131044/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li aliyê Ewropî, nêzîkî xala nîvgiravê (Sarayburnu), di destpêka hezarsala 1ê {{bz}} de cihwarek trakyayî heye. Nivîskarên nûjen cihwarê bi toponîma trakyayî Lîgos ve girê didin ku ji hêla Pliny Elder ve wekî navek berê ya cihê Bîzansê hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janin |pêşnav=Raymond |tarîx=1918 |sernav=L'exarchat bulgare |url=http://dx.doi.org/10.3406/rebyz.1918.4208 |kovar=Échos d'Orient |cild=18 |hejmar=114 |rr=266–271 |doi=10.3406/rebyz.1918.4208 |issn=1146-9447 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.masseiana.org/pliny.htm |sernav=PLINY |tarîx=2016-12-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 |tarîxa-arşîvê=2016-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161229101439/http://www.masseiana.org/pliny.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dîroka bajêr dema ku niştecîhên yewnanî ji Megara Bîzans li aliyê Ewropî yê Bosporus ava dikin, bi taybetî li dora 660 {{bz}} dest pê dike.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2009-01-01 |paşnavê-edîtor=Bloom |pêşnavê-edîtor=Jonathan M. |paşnavê-edîtor2=Blair |pêşnavê-edîtor2=Sheila S. |sernav=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780195309911.001.0001 |doi=10.1093/acref/9780195309911.001.0001 }}</ref> Niştecihan akropolek li tenişta Kevana Zêrîn li cîhê niştecihên destpêkê yên Trakyayê ava kirin û aboriya bajarê nû geş kirin.<ref name="KURDOGLU1993"/> Bajar di destpêka sedsala 5an {{bz}} de serdemek kurt a desthilatdariya farisan derbas dike lê yewnaniyan bajêr di dema [[Şerên Yewnanî û Persan]] de ji nû ve ji destê farisan derxist.<ref name="KURDOGLU1993"/> Berî ku bîzansiyan di sala 355 {{bz}} de serxwebûna xwe bi dest bixe, bajêr wekî beşek ji Yekitiya Atînayê û şûngirê wê û beşek ji Yekitiya Duyemîn a Atînayê bû. Bajêr demek dirêj bi romayiyan re hevalbend bû ku Bîzans di sala 73ê {{bz}} de bi fermî bûye beşek ji Împeratoriya Romayê. Biryara Bîzansê ya ku alîgirê Romî Pescennius Nîjer li dijî împerator Septimius Severus bû jê re dibe sedema zirarek mezin ku di dawiya sala 195an de teslîm dibe û di du salên dorpêçkirina bajêr de Stembol wêran dibe. Piştî pênc salan Severus dest bi ji nû ve avakirina Bîzansê kir û bajar ji nû ve bi dest xist û li gorî hinek hesaban di vî heyamê de bajêr ji aramiya xwe ya berê zêdetir aram dibe. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Navçeyên Stembolê == Bi berfirehbûna bajêr re Stembol li 39 navçeyan hatiye dabeşkirin. '''Li hêla Ewropayê''' {| | * [[Avcılar]] * [[Küçükçekmece]] * [[Bakirköy]] * [[Bahçelievler]] * [[Bağcilar]] * [[Güngören]] * [[Esenler]] * [[Bayrampaşa]] * [[Zeytinburnu]] * [[Fatih]] * [[Beyoğlu]] * [[Beşiktaş]] * [[Şişli]] | * [[Kağıthane]] * [[Sarıyer]] * [[Gaziosmanpaşa]] * [[Eyüp]] * [[Başakşehir]] * [[Beylikdüzü]] * [[Esenyurt]] * [[Arnavutköy]] * [[Sultangazi]] * [[Büyükçekmece]] * [[Çatalca]] * [[Silivri]] |} '''Li hêla Asyayê''' {| | * [[Üsküdar]] * [[Beykoz]] * [[Kadıköy]] * [[Kartal]] * [[Pendik]] * [[Tuzla]] * [[Ümraniye]] | * [[Adalar]] * [[Maltepe]] * [[Ataşehir]] * [[Çekmeköy]] * [[Şile, Stembol]] * [[Sancaktepe]] * [[Sultanbeyli]] |} == Navdarên bajêr == * [[Celadet Alî Bedirxan]] == Dîmenên ji bajêr == <gallery> Bosphorus Bridge (235499411).jpeg|Dîmenek ji Stenbolê û dîmenek ji yek ji pirên li ser Tengava Stembolê. View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg|Dîmenek ji taxa Leventê ku navenda bazirganiyê ya Stembolê ye. Istanbul asv2020-02 img53 Maiden's Tower.jpg|Dîmenek ji Birca Keçikê. Istanbul asv2020-02 img47 Galata Tower.jpg|Dîmenek ji Birca Galatayê. Dolmabahce.jpg|Dîmenek ji Qesra Dolmabahçeyê. Istanbul Taksim.png|Dîmenek ji [[Qada Teqsîmê]]. </gallery> == Binerê == * [[Konstantînopolîs]] * [[Kurdên Stembolê]] * [[Halkalı]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|İstanbul}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|41|00|36|Bk|28|57|37|Rh|type:city(12573836)|display=title}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Stembol| ]] 8lklsclj8asjlvn0ryei11377nj2hsn 0 16532 2084042 1944915 2026-08-06T21:06:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084042 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Snowdrop.penguin.600pix.jpg|thumb|rast|[[Pêngwîn]]eke [[albînos]]]] [[Wêne:Albino Family.jpg|thumb|Wêne ji sedsala 19em yê tê de malbateke albînos dixuye]] '''Albînîzm''' (ji peyva latînî ''albus'' bi wateya "spî" tê) tunebûneke [[melanîn]]ê ye ku di mirov, ajal an riwekan de tê dîtin ku di encamê de por, perr û çerm spî dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Albinism: Genetics |paşnav=Oetting |pêşnav=William S |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2018 |rr=1–8 |isbn=978-0-470-01590-2 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9780470015902.a0006081.pub3 |paşnav2=Adams |pêşnav2=David |doi=10.1002/9780470015902.a0006081.pub3 }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kovar |sernav=albinism |url=https://www.thefreedictionary.com/albinism |kovar=The Free Dictionary }}</ref> Ew nexweşiyeke zikmakî ye ku ji ber kêmbûna enzîma tîrosînazê çêdibe ku ev enzîm ji bo melanîna di çerm de ji bo hilberandina rengdêra melanînê pêwîst e. Kesên ku bi vê nexweşiyê hatinê dinyayê wekî [[albînos]] têne binavkirin. Albînîzm nexweşiyeke genetîkî ye ku bandorê li mirov û ajalan dike ku ji ber nebûn an jî kêmasiya pîgmenta melanînê ku rengdanê peyda dike, çêdibe.<ref name=":0" /> Ev dikare bandorê li çav, çerm, por û beşên din ên laşên mirov û ajalan bike. Her wiha di masiyên akvaryûmê de jî pir e. Cureyê albînîzmê ku bandorê li çerm û çavan dike wekî [[albînîzma okulokutanî]] (''Oculocutaneous albinism'', [[OCA]]) tê binavkirin.<ref name=":0" /> Bikaranîn û şîrovekirina cûrbecûr a têgehan tê vê wateyê ku piştrastkirina raporên nivîskî yên li ser ajalên albînos dibe ku dijwar be. Albînîzm dikare şiyana zindîmana ajaleke kêm bike; wek mînak, hatiye pêşniyar kirin ku [[alîgator]]ên albînos ji ber nebûna parastinê ji tîrêjên UV û nebûna kamuflajê ji bo dûrketina ji nêçîrvanan, bi navînî tenê 24 demjimêran dikarin bijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.georgiaaquarium.org/exploretheaquarium/albinoalligator.aspx |sernav=Albino Alligators at Georgia Aquarium |malper=www.georgiaaquarium.org |roja-gihiştinê=2025-07-05 |roja-arşîvê=2015-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150120232814/http://www.georgiaaquarium.org/exploretheaquarium/albinoalligator.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev têgihiştineke xelet a berbelav e ku hemî ajalên albînos çavên wan pembe an sor in (ji ber nebûna pigmentê di îrîsê de ku dihêle damarên xwînê yên retînayê xuya bibin); ev ji bo hinek formên albînîzmê ne wisa ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://albinism.org/information-bulletin-what-is-albinism/ |sernav=Information Bulletin – What is Albinism? - National Organization for Albinism and Hypopigmentation |tarîx=2018-01-27 |roja-gihiştinê=2025-07-05 |ziman=en-US }}</ref> Ajalên albînos yên nas celebên heywanên laboratîfê yên cotbûyî ([[mişk]] û [[kêvroşk]]) vedihewînin lê nifûsên heywanên albînos yên xwezayî di xwezayê de jî hene; wek mînak [[masiya tetra]] ya meksîkî ku yek ji ajalên albînos in. Bi gelemperî albînîzm rewşek genetîkî ye lêbelê albînîzm hinek caran dikare ji ber şert û mercên jiyanê, temen, nexweşî an birîndariyê jî derkeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McCardle |pêşnav=Hayley |tarîx=2012 |sernav=Albinism in Wild Vertebrates |url=https://hdl.handle.net/10877/4218 |kovar=Albinism in Wild Vertebrates |ziman=en }}</ref> Xwe bi xerabûna metabolîzmayê dide der. Ji tunebûna yan kêmbûna [[pîgment]]a ku rengê dide melanînê tê kivşekirin. Kesên bi vê nexweşiyê ketine, çerm û porên wan spî dibin. Dîtina çavan da xerabûn dibe. Ji ber ku çermên wan zirav û bêhêz in, zu dişewitin û ji kanserê re amade ne. Di çavan de nîstagmûs heye ango çavên wan dicirifin. Heger albînîzm di asteka pirr bilind de nîne, ziyaneke mezin nade jiyana rojane. == Bo terapiyê == * Cureyên berçavk an lînsan ku çav diparêzin * Dermanên ku sîstema parastinê bihêzdikin * Parastina çerm Nexweşî xwe li cem ajalan jî dide der. Ajalên ku bi vê nexweşiyê dikevin pirranî nikarin xwe di nava şirûştê de biparêzin. Nexweşên albînos di nava civakê de ji ber rengê xwe rastî gelek astengiyan tên. Di hin fîlman de wekî kesên nebaş tên pêşkêşkirin. Dîsa jî gelek di civakê de ciheke baş ji xwe re çêkirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albînîzm| ]] [[Kategorî:Nexweşiyên genetîk]] [[Kategorî:Nexweşî]] fpiunhxt0zmcj8qb9e4gks291n6w99k 0 20306 2084090 1988913 2026-08-07T05:39:36Z Ari Qasm 68203 2084090 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Baban Emirate-ku.png|thumb|Nexşa Mîrektiya Baban]] [[Wêne:OfficerPashaSulimanya1820.jpg|thumb|[[Omer Axa]], [[Mahmûd Paşa|Mehmûd Paşa]] zabitekî Babanî bû [[1820]].]] '''Baban''' ([[1649]]-[[1850]]) [[mîrgeh]]eke (îmareteke) kurdî bû, navê wê ji navê [[malbata Baban]] hatiye. Yekemîn serdarê mîrgeha Baban [[Ehmedê Feqî]] bû. Piştî wî [[Baba Silêman]] hat- mîrê [[Şehrezûr]]. Baba Silêman sînorên mîrnişîna xwe fereh kir û gihande [[Kerkûk]]ê. Piştî wî [[Silêman Paşa]] hat û sînor ferehtir kirin û gihande [[Koye|Koyê]], [[Xaneqîn]]ê, [[Hewlêr]]ê û [[Herîr]]ê, Altûn Koprî û [[Bedre Mendelî|Bedrê]] û heta çend navçeyên [[Rojhilata Kurdistanê]] (Kurdistana Îranê). Rêvebiriya Baban di wê demê de ji navçeya Qele Çiwalan dibû. Di [[1781]]'a de, bajarê [[Silêmanî|Silêmaniyê]] nû ava bûbû û paytext bi seroketiya Mihemed Paşa Baban çû wir. Baban gelek berberî kişand bi mîrnişînên kurdî yên dorûbera xwe re, weke bi [[Soran (mîrgeh)|Soran]] re, [[Erdelan (mîrgeh)|Erdelan]] re, [[Behdînan (mîrgeh)|Behdînan]] û [[Botan (mîrgeh)|Botan]] re û herweha berxwedan li dijî desthilatiya [[împeratoriya Osmanî]] kir. Baban li ser destê Osmaniyan roxiya di dema [[Ehmed Paşa]] de di şerê dawîn de nêzikî [[Koye|Koyê]] di sala [[1847]]'a. Di sala [[1850]]'ê de, Mîrê Baban ê dawîn [[Ebdullah Paşa]] dev ji Silêmaniyê berda û çû. == Serdarên Mîrgeha Baban == # [[Feqî Ehmed]], 1649-1670 # [[Baba Silêman]], 1670-1703 # [[Xana Muhemmed]] Paşa, 1721-1731 # [[Xalid Paşa]], 1732-1742 # [[Salim Paşa]], 1742-1754 # [[Silêman Paşa]], 1754-1765 # [[Muhemmed Paşa]], 1765-1775 # [[Ebdella Paşa]], 1775-1777 # [[Ehmed Paşa]], 1777-1780 # [[Mehmûd Paşa]], 1780-1782 # [[Ibrahîm Paşa]], 1782-1803 # [[Ebdurehman Paşayê Babanî|Abdurrehman Paşa]], 1803-1813 # [[Mehmûd Paşa]], 1813-1834 # [[Silêman Paşa]], 1834-1838 # [[Ehmed Paşayê Babanî|Ehmed Paşa]], 1838-1847 # [[Ebdella Paşa]], 1847-1850 == Malbat == * [[Malbata Babaniyan]] {{Mîrgehên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1850an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Mîrgehên kurdî|Baban]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] 1ts80ej4r9ssrjse8mh6onwlwyq2wav 0 20362 2084051 1716882 2026-08-06T21:59:35Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084051 wikitext text/x-wiki '''Dubarekirin''' ''Cloning'', dabeşbûna dirêjkî ya [[xane]]yê pêşîne ku xelkekî xaneyên zayend wekhev ([[klon]]) dide. {{Kontrola otorîteyê}} {{Biyolojî-şitil}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Dubarekirin| ]] [[Kategorî:Pirbûna nezayendî]] spl46qi2f93mhmn8l8cbc0wobassk9t 0 21592 2084037 2027905 2026-08-06T19:26:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2084037 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Maroko'''{{Efn| An jî wekî '''Merakeş''' û '''Meẍrib''' tê nasîn}} (bi [[erebî]]: المغرب ''al-Maghrib'') an jî bi navê xwe yê fermî '''Keyaniya Marokoyê''' (bi [[erebî]]: المملكة المغربية ''al-Mamlaka al-Maghribiyya'') welatekî li bakur-rojavayê [[Afrîka]]yê ye. Perava wê li ser [[Okyanûsa Atlantîk]] e û bi rêya Dertenga Çiyayê Tariq digehê [[Deryaya Spî]]. Hevsiyên Marokoyê; li rojhilatê [[Cezayir]], li bakur (bi rêya Dertenga Çiyayê Tariq) [[Spanya]] û li başûr [[Sahraya Rojava]] (navçeya xetxetî li ser nexşeyê) û [[Morîtanya]] ne. Ji hemî welatên Afrîkayê tenê, Maroko têne endama [[Yekîtiya Afrîkayê]] nîne. Ew ne endama Rêxistina Konferansa Îslamî ye jî. Paytext bajarê [[Rabat]] e. Rûniştvanên Marokoyê [[Amazîx (gel)|amazîx]] û [[ereb]] in û welatê Marokoyê bi zimanên [[Zimanê amazigh|amazixî]] û [[erebî]] fermî ne. Diravê wê Derhemê Mexribî ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{çepê paqij bike}} == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Morocco}} {{Herêmên Marokoyê}} {{Bajarên Marokoyê}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1956an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên Sehrayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1956an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku erebî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Afrîkayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Maroko| ]] nmvcdvusju85j299znqyl3gv0ize71j 0 23386 2084040 2027955 2026-08-06T20:10:36Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2084040 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Mecaristan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=33:1}}</ref> (bi [[Zimanê mecarî|mecarî]]: ''Magyarország'') an jî '''Komara Mecaristanê''' (bi mecarî: {{Audio|Hu-Magyar Köztársaság.ogg|''Magyar Köztársaság''}}) welatekî bejahiyê li [[Ewropaya Navendî]] ye ku 93.030 kîlomêtre çargoşe rûerd ji baskê [[Karpat]]ê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf |sernav=Malpera çavkaniyê |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-27 |tarîxa-arşîvê=2014-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140629205136/http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li aliyê bakur bi [[Slovakya]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Ûkrayna]], aliyê rojhilat û başûrê rojhilat bi Romanya, li başûr bi [[Serbistan]], li başûrê rojava jî bi [[Kroatya]] û [[Slovenya]] û bi [[Awistirya]] re sinorê xwe parvedike. Paytexta Mecaristanê bajarê [[Budapeşt]]ê ye û nifûsa Mecaristanê nêzî 10 milyon e ku piranî mecarên etnîkî û hindikahiyeke girîng jî ji romaniyan pêk tê. Mecarî zimanê fermî, zimanê Uralîk ê herî zêdeyê ku li cîhanê tê axaftin û di nav çend zimanên ne [[Zimanên hind û ewropî|hindûewropî]] de ye ku li [[Ewropa]]yê bi berfirehî tê axaftin. [[Budapeşt]] paytexta û bajarê herî mezin e û deverên din ên bajarî yên sereke [[Debrecen]], [[Szeged]], [[Miskolc]], [[Pécs]], û bajarê [[Győr]] e. Xaka Mecaristana îro bi sedsalan bûye xaçerêya gelên cihê ku di nav wan de wekî gelên [[kelt]]î, [[Romaya Kevnare|romayî]], [[German|eşîrên german]], [[Hûn (gel)|hûnî]], [[Slavên Rojavayî|slavên rojavayî]] û [[Avar (gel)|avarî]] hene.<ref> {{Jêder-malper |url=https://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf |sernav=Peoples group of today‘s Hungarian territory }}</ref> Bingeha dewleta Mecaristanê di dawiya sedsala 9an hatiye damezrandin.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=kNkTAQAAMAAJ&redir_esc=y |sernav=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |tarîx=1982 |weşanger=Akadémiai Kiadó |ziman=en }}</ref> [[Keyaniya Mecaristanê]] ya [[Serdema Navîn]] hêzek herêmî bû ku di sedsala 15an de gihîştiye asta xwe ya herî bilindê çandî û siyasî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195399301/obo-9780195399301-0145.xml |sernav=The Kingdom of Hungary |malper=obo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}</ref> Piştî [[Şerê Mohács]]ê ya di sala 1526an de beşek ji Mecaristanê ji hêla [[Împeratoriya Osmanî]] ve di navbera salên 1541 û 1699an hatiye dagir kirin. Mecaristan di destpêka sedsala 18an de ket bin serweriya [[Xanedana Habsbûrgan]] û paşê bi [[Awistirya]]ya îro re hikûmeta federal a [[Awistirya-Mecaristan]] damezrandibû ku di destpêka sedsala 20an de bibû hêzek mezinê li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Cîhan]]ê.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Austria-Hungary |sernav=Austria-Hungary {{!}} History, Definition, Map, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}</ref> Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Peymana Trianonê]] sinorên heyî yên Mecaristanê hatiye diyarkirin ku ev yek dibe sedema windakirina ji sêdî 71 ji axa welêt, sêdî 58 ji nifûs û ji windabûna ji sêdî 32 ji [[mecar]]ên etnîkî ku li herêmên derve ji sinorên berê dijîn.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=lVBB1a0rC70C&redir_esc=y |sernav=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture [3 Volumes] |paşnav=Frucht |pêşnav=Richard |tarîx=2005 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-800-6 |ziman=en }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/trianon-treaty |sernav=Trianon, Treaty of {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}</ref> Piştî dema şerê navberê yê dijwar, Mecaristan di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|şerê cîhanî yê duyem]] de beşdarî [[hêzên eksê]] bû û zirar û windahiyên girîng dît.<ref> {{Jêder-malper |url=https://leon.casino/collaborations-historicaltextarchive/?op=viewbook&bookid=7&pre=1 |sernav=Collaboration between Historical Text Archive and LEON |malper=leon.casino |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}</ref> Mecaristan piştî şer bû [[dewleteke satelît]]ê ya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], ku bû sedema damezrandina Komara Gel a Mecaristanê. Piştî [[Şoreşa Mecaristanê ya 1956an|şoreşa têkçûyî ya 1956an]], Mecaristan bû endamek ji [[bloka rojhilatê]] ku ji ber vê yekê azadtir bû, her çend hîn jî tê çewisandin. Rakirina dorpêça sînorê Mecaristanê bi Awistiryayê hilweşîna bloka rojhilat û di pey re Yekîtiya Sovyetê lez kir.<ref> {{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8036685.stm |sernav=Hungary's role in the 1989 revolutions |tarîx=2009-05-09 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}</ref> Di 23ê Cotmeha 1989an de Mecaristan dîsa bû komareke parlemenî ya demokratîk. Mecaristan di sala 2004an de tevlî [[Yekîtiya Ewropayê]] bû û ji sala 2007an ve beşek ji [[herêma Şengenê]] ye. Mecaristan di karûbarên navneteweyî de [[hêzêkî navîn]] e, bi piranî ji ber bandora xwe ya [[çand]]î û [[aborî]].<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Higgott |pêşnav=Richard A. |paşnav2=Cooper |pêşnav2=Andrew Fenton |tarîx=1990 |sernav=Middle Power Leadership and Coalition Building: Australia, the Cairns Group, and the Uruguay Round of Trade Negotiations |url=https://www.jstor.org/stable/2706854 |kovar=International Organization |cild=44 |hejmar=4 |rr=589–632 |issn=0020-8183 }}</ref> Welat bi lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî û perwerdehiya navîn a bê xwendinê aborîyek dahatek bilind e.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=OECD |tarîx=2016 |sernav=Social protection |url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en |ziman=en |cih=Paris }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 |tarîxa-arşîvê=2013-11-06 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20131106181321/http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Mecaristan di warê [[huner]]î, [[muzîk]], [[wêje]], [[werziş]], [[zanist]] û [[teknolojî]] de xwedî dîrokek dirêj e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018 |sernav=Hungary's Nobel Prize Winners |tarîx=2016-02-17 |malper=MTA.hu |ziman=hu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time |sernav=Olympic Medals per Capita |malper=medalspercapita.com |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 |tarîxa-arşîvê=2022-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220814003211/https://medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/art/Hungarian-literature |sernav=Hungarian literature {{!}} History, Authors, Novels, & Poetry {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}</ref> Welat jî li [[Ewropa]]yê cîhek [[geştyarî]] ya mevşûr e, ku di sala 2019an de 24.5 mîlyon geştar navneteweyî dikişîne.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_ogt004c.html |sernav=STADAT – 4.5.3. The number of inbound trips to Hungary and the related expenditures by motivation (2009–) |malper=www.ksh.hu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}</ref> Ev endamê gelek rêxistinên navneteweyî ye, di nav de [[Konseya Ewropayê]], [[NATO]], [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]], [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[Banka Cîhanî]], [[Banka Veberhênana Binesaziya Asyayê]], û [[Koma Visegrad]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=/kum/en/bal/foreign_policy/un_sc/international_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true |sernav=International organisations in Hungary |tarîx=2016-03-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 |tarîxa-arşîvê=2016-03-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160313115736/http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=/kum/en/bal/foreign_policy/un_sc/international_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di van demên dawî de, Mecaristanê bi dewletên [[Rojhilata Navîn|rojhilata navîn]] re têkiliyên [[jeopolîtîk]] baştir kiriye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://dailynewshungary.com/government-our-policy-of-opening-to-the-east-is-working/ |sernav=Government: Our policy of opening to the East is working |paşnav=Hungary |pêşnav=Daily News |tarîx=2023-07-01 |malper=Daily News Hungary |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Mecar]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Hungary}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 895an]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên xiristîyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 890î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1000an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Mecaristan| ]] [[Kategorî:Welatên di nav bejayiyê de]] qdv6s0uvjxga62r92p2iez1kpze8o5c 0 29540 2084128 1764635 2026-08-07T08:41:37Z Avestaboy 34898 2084128 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Nûbihara biçûkan''''', pirtûkeke kurmancî ye ku ji bo zarokên kurmancan di derdorê sala 1683an de ji aliye [[Ehmedê Xanî]] ve hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.idefix.com/yazar/ehmede-xani-ahmed-i-hani/s=47529 |sernav=Ehmede Xani (Ahmed-i Hani) Eserleri {{!}} idefix |malper=www.idefix.com |tarîxa-gihiştinê=2021-05-30 |tarîxa-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602213242/https://www.idefix.com/yazar/ehmede-xani-ahmed-i-hani/s=47529 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''Nûbihara Biçûkan'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''.]] Ehmedê Xanî vê pirtûkê bi taybetî ji bo zarokên kurmancan nivîsandiye, Xanî nîvê pirtûkê jî kiriye ferhenga [[kurdî]]-[[erebî]]. Ev pirtûk di [[Dîroka Kurd û Kurdistanê|dîroka kurdan]] de ferhenga herî pêşîn e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.avestakitap.com/urun_218_Avesta_Ehmed%C3%AA%20Xan%C3%AE%20K%C3%BClliyat%C4%B1%201-%20N%C3%BBbehara%20Bi%C3%A7%C3%BBkan.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2019-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190916070329/http://www.avestakitap.com/urun_218_Avesta_Ehmed%C3%AA%20Xan%C3%AE%20K%C3%BClliyat%C4%B1%201-%20N%C3%BBbehara%20Bi%C3%A7%C3%BBkan.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xanî Nûbihara Biçûkan ji bo ''Biçûkêt Kurmancan'' bi şiklê mesnewiyê nivîsiye. Ew berhem ferhengek menzûm e û Ehmedê Xanî ji bo ku xwendekar û feqiyên li medresê [[Quran]]ê xilas dikin xwe li Erebiyê aşîna bikin, ev ferheng nivîsiye. == Dêstpêka Nûbihara biçûkan == Pirtûk serî de weha dest pêdike: ''Bismillahirrahmanirrehîm'' <br> Mebdeê her ‘ilmekî navê ‘Elîm Hemd û sena û şukranî <br> Ji bo wî Xaliqê Rehmanî Ku fesahet û beyan daye lîsanî <br> Lîsan daye însanî Hindî selewatan hemî <br> Li resûlê me yê ummî Ku bûne peyrewê di wî <br> ‘Ereb û ‘Ecem û Kurmanc û Rûmî Ji paş hemd û selewatan <br> Ev çend kelîmene ji luxatan Vêk êxistin Ehmedê Xanî <br> Navê <Nûbehara Biçûkan> lê danî Ne ji bo sahib rewacan <br> Belkî ji bo biçûkên Kurmancan Wekî ji Quranê xelas bin <br> Lazim e li siwadê çav nas bin Da bi van çend reş belekan <br> Li wan tebî’et melekan Derê zihnê vebîtin <br> Her çî bixwînin zehmet nebînin Ûmîda me ji tifalan <br> Ku me ‘emel betalan Di weqtê dewr û dersan <br> Bikin in’am û ihsan Bi du’an me bîr bînin <br> Fatîha ji mera bixwînin <br> (1) <br> Heta tu dewr û dersan nekî tekrar û mesrûf <br> Di dunyayê tu nabî ne meşhûr û ne me’rûf (2) <br> Perde ku rabitin ji ber ‘aridî dilistan e xweş <br> Dil ji xeman ku bête der bulbulê gulistan e xweş (3) <br> ‘Arifê ku b’qenciyê me’rûfî bit <br> Dê helîm û sabir û mewqûfê bit (4) <br> Ger di te meqsûdek hebî, lazim divê li pê bilez <br> Xesmate me’bûdek hebî daim di emrê wî bibez (5) <br> Her çi bi ‘ilmê cehl kir mubeddel <br> Sifrê xwe wî kir bi zêr mukellel (6) <br> Ey ku te kibir daim kirye ji bo xwe merkeb <br> Ewwel tobê bike yî paşî bigêre merkeb (7) <br> Şêx û sofîtî keramet ‘ilmî xwendin hem ‘emel <br> Xilwet e hucre terîqa te şerî’et bê xelel (8) <br> Ger te divêtin bibê mîr û ser û mu’teber <br> Kizb û xilafê mebêj ger te bikin ker bi ker (9) <br> Her çî ku ji dunyayê berdaşte damen bû <br> Bê şubhe di nêv ‘amê evraşte gerden bû (10) <br> Ger divêtin ku beraber nebîtin kes bi te ra <br> ‘Ilm bixwîn hem ‘emelê tu bike sin’et ji xwe ra (11) <br> Her çi kesê ‘ilmekî qenc xwendiye <br> Dewlet e ger wî bi esil zanîye (12) Di fesla nûbeharê da di gel dîlber biçin geştê <br> Ji ew xweştir ‘umir nabit li min ewhal qewî xweştê (13) Mu’ellim bila dil wekî ber bitin <br> Divêtin ku şakir di dîlber bitin == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Ehmedê Xanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ehmedê Xanî]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] qbptzi68dpm2ixl7gswkfxg6nsusuno 2084149 2084128 2026-08-07T10:37:32Z Avestaboy 34898 2084149 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Nûbihara biçûkan''''', pirtûkeke kurmancî ye ku ji bo zarokên kurmancan di derdorê sala 1683an de ji aliye [[Ehmedê Xanî]] ve hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.idefix.com/yazar/ehmede-xani-ahmed-i-hani/s=47529 |sernav=Ehmede Xani (Ahmed-i Hani) Eserleri {{!}} idefix |malper=www.idefix.com |tarîxa-gihiştinê=2021-05-30 |tarîxa-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602213242/https://www.idefix.com/yazar/ehmede-xani-ahmed-i-hani/s=47529 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''Nûbihara Biçûkan'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''.]] Ehmedê Xanî vê pirtûkê bi taybetî ji bo zarokên kurmancan nivîsandiye, Xanî nîvê pirtûkê jî kiriye ferhenga [[kurdî]]-[[erebî]]. Ev pirtûk di [[Dîroka Kurd û Kurdistanê|dîroka kurdan]] de ferhenga herî pêşîn e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.avestakitap.com/urun_218_Avesta_Ehmed%C3%AA%20Xan%C3%AE%20K%C3%BClliyat%C4%B1%201-%20N%C3%BBbehara%20Bi%C3%A7%C3%BBkan.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2019-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190916070329/http://www.avestakitap.com/urun_218_Avesta_Ehmed%C3%AA%20Xan%C3%AE%20K%C3%BClliyat%C4%B1%201-%20N%C3%BBbehara%20Bi%C3%A7%C3%BBkan.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xanî Nûbihara Biçûkan ji bo ''Biçûkêt Kurmancan'' bi şiklê mesnewiyê nivîsiye. Ew berhem ferhengek menzûm e û Ehmedê Xanî ji bo ku xwendekar û feqiyên li medresê [[Quran]]ê xilas dikin xwe li Erebiyê aşîna bikin, ev ferheng nivîsiye. == Dêstpêka Nûbihara biçûkan == Pirtûk serî de weha dest pêdike: ''Bismillahirrahmanirrehîm'' <br> Mebdeê her ‘ilmekî navê ‘Elîm Hemd û sena û şukranî <br> Ji bo wî Xaliqê Rehmanî Ku fesahet û beyan daye lîsanî <br> Lîsan daye însanî Hindî selewatan hemî <br> Li resûlê me yê ummî Ku bûne peyrewê di wî <br> ‘Ereb û ‘Ecem û Kurmanc û Rûmî Ji paş hemd û selewatan <br> Ev çend kelîmene ji luxatan Vêk êxistin Ehmedê Xanî <br> Navê <Nûbehara Biçûkan> lê danî Ne ji bo sahib rewacan <br> Belkî ji bo biçûkên Kurmancan Wekî ji Quranê xelas bin <br> Lazim e li siwadê çav nas bin Da bi van çend reş belekan <br> Li wan tebî’et melekan Derê zihnê vebîtin <br> Her çî bixwînin zehmet nebînin Ûmîda me ji tifalan <br> Ku me ‘emel betalan Di weqtê dewr û dersan <br> Bikin in’am û ihsan Bi du’an me bîr bînin <br> Fatîha ji mera bixwînin <br> (1) <br> Heta tu dewr û dersan nekî tekrar û mesrûf <br> Di dunyayê tu nabî ne meşhûr û ne me’rûf (2) <br> Perde ku rabitin ji ber ‘aridî dilistan e xweş <br> Dil ji xeman ku bête der bulbulê gulistan e xweş (3) <br> ‘Arifê ku b’qenciyê me’rûfî bit <br> Dê helîm û sabir û mewqûfê bit (4) <br> Ger di te meqsûdek hebî, lazim divê li pê bilez <br> Xesmate me’bûdek hebî daim di emrê wî bibez (5) <br> Her çi bi ‘ilmê cehl kir mubeddel <br> Sifrê xwe wî kir bi zêr mukellel (6) <br> Ey ku te kibir daim kirye ji bo xwe merkeb <br> Ewwel tobê bike yî paşî bigêre merkeb (7) <br> Şêx û sofîtî keramet ‘ilmî xwendin hem ‘emel <br> Xilwet e hucre terîqa te şerî’et bê xelel (8) <br> Ger te divêtin bibê mîr û ser û mu’teber <br> Kizb û xilafê mebêj ger te bikin ker bi ker (9) <br> Her çî ku ji dunyayê berdaşte damen bû <br> Bê şubhe di nêv ‘amê evraşte gerden bû (10) <br> Ger divêtin ku beraber nebîtin kes bi te ra <br> ‘Ilm bixwîn hem ‘emelê tu bike sin’et ji xwe ra (11) <br> Her çi kesê ‘ilmekî qenc xwendiye <br> Dewlet e ger wî bi esil zanîye (12) Di fesla nûbeharê da di gel dîlber biçin geştê <br> Ji ew xweştir ‘umir nabit li min ewhal qewî xweştê (13) Mu’ellim bila dil wekî ber bitin <br> Divêtin ku şakir di dîlber bitin == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Ehmedê Xanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî: Berhemên Ehmedê Xanî]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] gjvbd3niau9dc7k0uzuv7jailt2d0k1 2084164 2084149 2026-08-07T11:27:30Z Avestaboy 34898 /* */ Navê pirtûkxaneyê bi kurdî wisa ye . 2084164 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Nûbihara biçûkan''''', pirtûkeke kurmancî ye ku ji bo zarokên kurmancan di derdorê sala 1683an de ji aliye [[Ehmedê Xanî]] ve hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.idefix.com/yazar/ehmede-xani-ahmed-i-hani/s=47529 |sernav=Ehmede Xani (Ahmed-i Hani) Eserleri {{!}} idefix |malper=www.idefix.com |tarîxa-gihiştinê=2021-05-30 |tarîxa-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602213242/https://www.idefix.com/yazar/ehmede-xani-ahmed-i-hani/s=47529 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''Nûbihara Biçûkan'' li [[Pirtûkxaneya Brîtanyayê]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''.]] Ehmedê Xanî vê pirtûkê bi taybetî ji bo zarokên kurmancan nivîsandiye, Xanî nîvê pirtûkê jî kiriye ferhenga [[kurdî]]-[[erebî]]. Ev pirtûk di [[Dîroka Kurd û Kurdistanê|dîroka kurdan]] de ferhenga herî pêşîn e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.avestakitap.com/urun_218_Avesta_Ehmed%C3%AA%20Xan%C3%AE%20K%C3%BClliyat%C4%B1%201-%20N%C3%BBbehara%20Bi%C3%A7%C3%BBkan.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2019-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190916070329/http://www.avestakitap.com/urun_218_Avesta_Ehmed%C3%AA%20Xan%C3%AE%20K%C3%BClliyat%C4%B1%201-%20N%C3%BBbehara%20Bi%C3%A7%C3%BBkan.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xanî Nûbihara Biçûkan ji bo ''Biçûkêt Kurmancan'' bi şiklê mesnewiyê nivîsiye. Ew berhem ferhengek menzûm e û Ehmedê Xanî ji bo ku xwendekar û feqiyên li medresê [[Quran]]ê xilas dikin xwe li Erebiyê aşîna bikin, ev ferheng nivîsiye. == Dêstpêka Nûbihara biçûkan == Pirtûk serî de weha dest pêdike: ''Bismillahirrahmanirrehîm'' <br> Mebdeê her ‘ilmekî navê ‘Elîm Hemd û sena û şukranî <br> Ji bo wî Xaliqê Rehmanî Ku fesahet û beyan daye lîsanî <br> Lîsan daye însanî Hindî selewatan hemî <br> Li resûlê me yê ummî Ku bûne peyrewê di wî <br> ‘Ereb û ‘Ecem û Kurmanc û Rûmî Ji paş hemd û selewatan <br> Ev çend kelîmene ji luxatan Vêk êxistin Ehmedê Xanî <br> Navê <Nûbehara Biçûkan> lê danî Ne ji bo sahib rewacan <br> Belkî ji bo biçûkên Kurmancan Wekî ji Quranê xelas bin <br> Lazim e li siwadê çav nas bin Da bi van çend reş belekan <br> Li wan tebî’et melekan Derê zihnê vebîtin <br> Her çî bixwînin zehmet nebînin Ûmîda me ji tifalan <br> Ku me ‘emel betalan Di weqtê dewr û dersan <br> Bikin in’am û ihsan Bi du’an me bîr bînin <br> Fatîha ji mera bixwînin <br> (1) <br> Heta tu dewr û dersan nekî tekrar û mesrûf <br> Di dunyayê tu nabî ne meşhûr û ne me’rûf (2) <br> Perde ku rabitin ji ber ‘aridî dilistan e xweş <br> Dil ji xeman ku bête der bulbulê gulistan e xweş (3) <br> ‘Arifê ku b’qenciyê me’rûfî bit <br> Dê helîm û sabir û mewqûfê bit (4) <br> Ger di te meqsûdek hebî, lazim divê li pê bilez <br> Xesmate me’bûdek hebî daim di emrê wî bibez (5) <br> Her çi bi ‘ilmê cehl kir mubeddel <br> Sifrê xwe wî kir bi zêr mukellel (6) <br> Ey ku te kibir daim kirye ji bo xwe merkeb <br> Ewwel tobê bike yî paşî bigêre merkeb (7) <br> Şêx û sofîtî keramet ‘ilmî xwendin hem ‘emel <br> Xilwet e hucre terîqa te şerî’et bê xelel (8) <br> Ger te divêtin bibê mîr û ser û mu’teber <br> Kizb û xilafê mebêj ger te bikin ker bi ker (9) <br> Her çî ku ji dunyayê berdaşte damen bû <br> Bê şubhe di nêv ‘amê evraşte gerden bû (10) <br> Ger divêtin ku beraber nebîtin kes bi te ra <br> ‘Ilm bixwîn hem ‘emelê tu bike sin’et ji xwe ra (11) <br> Her çi kesê ‘ilmekî qenc xwendiye <br> Dewlet e ger wî bi esil zanîye (12) Di fesla nûbeharê da di gel dîlber biçin geştê <br> Ji ew xweştir ‘umir nabit li min ewhal qewî xweştê (13) Mu’ellim bila dil wekî ber bitin <br> Divêtin ku şakir di dîlber bitin == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Ehmedê Xanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî: Berhemên Ehmedê Xanî]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] mxz6iu78ib0jcel6bnfs6nzgnbb0e2n 0 29541 2084150 2069573 2026-08-07T10:38:01Z Avestaboy 34898 2084150 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Eqîda îmanê | wêne = | binwêne = | nivîskar = [[Ehmedê Xanî]] | pêşgotin = | şêwe = [[Berhem]] | cih = [[Bakûrê Kurdistan]] | sernivîser = | ziman = [[Kurdî]] / ([[Kurmancî]]) | dîroka_weşanê = Sersala 17'an | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Eqîda Îmanê''''', berhemek ji wan berhemên [[Ehmedê Xanî]] ê ku wî nivîsandîya. Ev berhemea wî, li ser Îmanê û aqil bi hev re disekinê. Rêya biaqil, di îmanê re dide nîşandin li pêşîya mirov.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.timeturk.com/tr/2009/07/31/islam-alimi-hani-kurt-acilimina-kopru-oldu.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-11-15 |tarîxa-arşîvê=2016-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160601163405/http://www.timeturk.com/tr/2009/07/31/islam-alimi-hani-kurt-acilimina-kopru-oldu.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Berhem == Li bate muheqqeq bitin ev cewab <br> Diho gote min hatifê bê hîcab Sa [[Ehmedê Xanî|Ehmed]] senake bi qewlê sehîh <br> Li tewhîda Barî bi lefzê fesîh Xwedê yêke bê hevrê û bê heval <br> Ne me’zulîye ne mirin ne zewal Ne esl û ne fesl û ne da û ne bab <br> Heyîn wî heyîna wî nabit hîsab Ji bo wî çunîn e, cîhat û mekan <br> Ne ma nend û misl û ne hemta nîşan Li wîra nebûrîne weqt û zeman <br> Ne sal û ne mah û ne hîn û ne an Ebed dê hebitin ezel her heye <br> Di dunya û ‘uqba Xwedayê me ye Ewî afirandin em û cumle xelq <br> Nihin xeyrê wî qet çu xaliq bi heq Resûlê di wî cumle heqqin temam <br> Xusûsen Mûhemmed ‘eleyhisselam Ku ser defterê cumle ‘alem ew e <br> Nubuwwet xwe mektûb e xatem ew e Xwedê afirandin ji bo wî felek <br> Ji bo xidmeta wî şihandin melek Ku quran ji ‘erşan di gel wan hinar <br> Ji bo wî hebîbê xweyî bextiyar Ji bal xwe bûraqek ji bo ra şihand <br> Lê zînek muresse’ ewî rûnihand Bûraqê di gel refrefê dest bi dest <br> Bi emrê Xwedê ew birin pêşê dest Di heft asîmanan ewî êwerand <br> Biqasî du qewsan vibal xwe gihand Hilanî Xwedê perde rakir nîqab <br> Cemala Xwedê dît ewî bê hîcab Du caran bi çehvan cemala wî dît <br> Li derrê melayên dibêjin nedît Mebe bê sebeb munkerê “Qed rea” <br> Ji xelqê “Temarûn ‘ela ma yûra” Eger tu bêjê li kû dî Xweda <br> Xwedê go linik “sidretul munteha” Mûheqqeq bizan wî Xwedê dîtiye <br> We lêkin nizanit heqîqet çiye Ji bo wî çunîn e nezîr û şebîh <br> Kesê wesfê kit dê çi bêjit bedîh Sîfatê di seb’e ji bo Zul-Celal <br> Bizan heft in, ey ‘arifê pir kemal Xweşî şîn û zanîn û vîn û kelam <br> Bihîstin digel dîtinê bûn temam Qedîmin wekî zatî cumle sîfat <br> Ne ‘eynî di zatîne ne xeyrî zat Xwedê nîn e cewher ne cizm û ‘ered <br> Ne kule ne be’d e, bizan bê xered Eger bê guneh me mu’ezzeb bikit <br> Ji wîra heye me mueddeb dikit Rewa ye bikit ew li xelqê meşaq <br> Bi qehra xwu teklîfa “ma la-yûtaq” Erê key bi zulmê tekelluf dikit <br> Di mulkê xwe de ew teserruf dikit Li me ferz e herçî ji bo wî bikêr <br> Ne ferz e li wî ya ji bom e bi xêr Îrade diket ew bixeyr û şeran <br> Rida nîn e emma bi fê’la şeran Bizan bende muxtarê fê’la xwe ye <br> Ne xaliq ne mecbûrê fê’la xwe ye Muwafiq nebit qewl û niyet ‘emel <br> Li ba me dibêtin di îman xelel Mirovê bi îman di dojê muqîm <br> Bizane ku namînitin ey hekîm Musulman bi qetl û zinayê çunar <br> Ne kafir dibe ne muxeled dinar Ji me’siyyetan lazime tewbe zû <br> Guneh nîn e tewbe nebêtin li dû Ne me’ezûr e cahil ku ‘aqil bitin <br> Ji xaliq bi cehla xwe xafil bitin Mirovê nezan bêt û nadan û sist <br> Dibêtin bi teqlîdê îman dirust Di weqtê ‘ezabê Xwedê kit nizûl <br> Li ser kafiran nîn e îman qebûl Ji ‘ezl û gunahan Nebî bûn berî <br> Ji bo qismê jin nîn e pêxemberî Welîyyan keramet dikin jê zihûr <br> Dikin xerqê-‘adet gelek jê sidûr Xwedê dê bibînin musulman bi çav <br> Wekî sahî bêtin heyîva tevav Jibîr dê bikin nî’meta cennetê <br> Wekî dest bidin dewleta ruyetê Betal e tenasux, muhal e hulûl <br> Meke ittîhada du tiştan qebûl Eger tiştikî purr mucezza bikî <br> Qebûl nakit êdî mucezza bikî Heyûla çunîn e, ’edîm e, ’edîm <br> Dinê kafire, ê dibêjit qedîm Meke lec di Luqman û Iskenderî <br> Ji bo wan ne me’lûm e pêxemberî Melaik şeyatîn û cinnan wucûd <br> Heye da nekê bûyînawan cuhûd Wekî yêkin ev herdû bê şek temam <br> Dirizqiyyetêda helal û heram Bibêjim te fedla sehabê resûl <br> Bican bike bawer bidil ke qebûl Ebû bekrê Siddîqê yarê şefîq <br> Ew e saniyesneyn di xarê refîq Ji ewwel di fedlê ser-amed ew e <br> Kerîm e û sahib keramet ew e Li pêy wî bi heq ‘Umerê dîn-penah <br> Bi fethê diwî şa ne xwendkar û şah Xîlafet kemer bû mecala wî best <br> Ji hukmê wî puşta mixalif şikest Li pêy wîye ‘Usman bi heqqê hekîm <br> Di ‘ilmê ‘elîm û di hilmê helîm Ji Kerrarî efdeltir e bê guman <br> Ev e î’tîqada me der heqqê wan Di pêy wan ‘Elî sahibê zulfîqar <br> Suwarê li dildul şehê namîdar Tefewwuq li ser yên di mayî heye <br> Bi me’na birayê resûlê me ye Şefa’et dikin enbiya ewliya <br> Bi izna Xwedê bo kesê eşqiya Di xeyb û hudûrê du’ayan eser <br> Dibêtin ji bora eya baxeber Bi fê’lê diqenc da nekê minnetê <br> Bi fedla Xwedê di biçê cennetêv Bihişt û cehennem hene vê demê <br> Fena nabin û naçine ‘edemê Yeqîn dê bibêtin di yewma-qiyam <br> Hîsaba helalê ‘ezaba heram Ji bo ehlê xêran necat û rîda <br> Ji bo ehlê şerran ‘îqab û ceza Di qebrê dibêtin ji xelqê mirî <br> Sûala Nekîrî digel Munkerî Di heşrê terazî û mîzan heye <br> Xerabî û qencî û kêşan heye Sîrat ew pura purr bi xewf û xeter <br> Cemî’ê xelaiq dikin lê guzer Cehennem dibinda û cennet li pêş <br> Li ser wê îlahî tu destêm bikêş Weger ne, ezî mucrimê bed’emel <br> Dizanim ku dê bê te pêy min zelel Bi zenb û qusûrê di min tu nekî <br> Di gel min bi ihsan û lutfa xwekê Min û cumleyê ummeta Mustefa <br> Bibê cennetê tabi’ê Mustefa == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Ehmedê Xanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî: Berhemên Ehmedê Xanî]] [[Kategorî:Helbestên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] 2woe1hjuz7psnnctbm8dju9zoehe609 0 29636 2084114 2081654 2026-08-07T07:25:34Z ~2026-43368-66 174182 /* Çavkanî */ 2084114 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''(Horamarî)ئورەماری(Oramarî)''' [[eşîr]]eke Mezine kurd e Konfederasyona Aşîreta Oramarî ji her du aşîretên bi navê Mefî û Lemdînî pêk tê û aşîreta Lemdînî jî kabileya Sevî Pêk te. Eşira Oramari li herêma [[Oremar]], li derdorê devêra [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakûrê Kûrdistânê Li Başûrê kûrdîstanê Li Rojhêlâtâ Kûrdistânê eşîrâ Oramari Li bêrîyâ sâlên 1915 tâ 2026 eşîra Oramarî ji 170 gûnd û gundikan pêkhâtibû '''Oramariyen li Bakurê Kurdistanê''' Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. '''Oramariyen li Başûrê Kurdistanê''' Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} '''Oramariyen li Rojhilata Kurdistanê''' Oramarî li bajarê '''Urmiyeyê''' û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] di navbera 15-25 hezar Oramarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == gunden eşira Oramariyân== 1-Oramar2- Akar3-Avasan4-Beğendik5- Awitxêr6- Demirli7- Çeman8- Gökağaç9- Firavînk10-Navgund11-Çemparîzan12-Sivrice13-Zîrî14-Nahra15-Mata-marzaya16-Ummud17-Be bukra18-Ori19-Zer20-Bu bawa21-Samsiki22-Mata-Oryaye23-Argeb24-Betsalam25-Matataxaita26-Orwantis27-Qûjija28-Shwutnaye29-Nisra30-Nardis31-Bebadi32-Mataqasra33-Muşpula34-Gama35-Arwants36-Mahaye37-Be selim38-Argabaye39-Kojijnaye40-Jilo41-Baz42-Talane43-Midi44-Mede45-Mata46-Mite47-Zarane48-Spilke49-Seva xrab50-Seva sitoy51-Nerwa sitoy52-Günde jori53-Günde jeri54-Gunde navende55-Briye56-Benarinke57-Sate58-Barkavi59-Mala yasin60-Razuk61-juri62-tutm63-Betute64-Zere65-Bibava66-Shtazn67-Serpel68-Bazi69-Elemun70-Deshtan71-Xrvate72-Çeme ezo73-Shahe74-Hesi75-Çame76-Çaman77-Çameb kazan78-ÇameJi79-Çamparizan80-Arnde81-Brixan82-Xyarte83-Xazaid84-Nerik85-Ware sershkel86-Kampa Oramariya87-Alakan88-Gaza89-Keriye90-Tauke91-Shuika92-Derave93-Mergez94-Xupane95-Bncane96-Msperan97-Avaşin98-Erebishat99-Alsan100-Zereni101-Rashkar102-Reshku103-Taxe kendali104-Balks105-Qadiyan106-Zere107-Bashtazn108-Serangel109-Mamkava110-Sisin111-Zewa112-Biyahule113-Kula114-Tuye115-Tuye jeri117-Zerik118-Çame xalu119-Xaldawa120-Manunan121-Çameci122-Xazaid123-Biyahule124-Bgerti125-Bravi126-Melebi127-Huzana128-Çam yurs129-Nahile130-Tale131-Tinare132-Banavi133-Haciyan134-Evranis135-Karinç136-Eremyan137-Xirabe138-Hisane139-Hausha deri140-Mle amanje141-Bkandalava142-Bin djerta143-Bi hnava144-Mari maou145-Bi mamaga146-Meyterava147-Bin djana148-Shatouins149-Chame tuyan150-Bire151-Chey152-Artis153-Shex mama154-kenyansh155-xopane156-günde jer157-günde jor158-şahe159-pişar160-soryan161-derave162-çame arzna163-msprran164-keriye165-tawke166-çemeb kazan167-çame hulane168-paçuyan169-erebişat170-çale == Dabeşkirina eşîrê == # Eşira [[Mefî]] # Eşira [[Lemdînî]] # Eşîra '''Lemdînî''' ji qebîleyekê pêk tê, ew jî qebîla '''Sêvî''' ye. Ev qebîle di sala 1994an de ji ber şer gundên xwe vala kirin û çûn; hinek ji wan li Colemêrgê (Yüksekova), Çelê (Çukurca) û Wanê( Van )Xwe cih bûn. Yên din jî li Herêma Kurdistanê li bajarên Şêladizê, Duhokeê, Şêxan, Bardareş û Diyanayê Xwe cih bûn. Navên du gundên qebîla Sêvî bi Tirkî û bi Kurdî ev in # Kardeşler , Seva Sitoy # Eskikardeşler , Seva Xrab == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] 5auq88rl0te0d84n9h6hxi4ezfggepi 2084117 2084114 2026-08-07T07:54:50Z ~2026-43368-66 174182 /* Dabeşkirina eşîrê */ 2084117 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''(Horamarî)ئورەماری(Oramarî)''' [[eşîr]]eke Mezine kurd e Konfederasyona Aşîreta Oramarî ji her du aşîretên bi navê Mefî û Lemdînî pêk tê û aşîreta Lemdînî jî kabileya Sevî Pêk te. Eşira Oramari li herêma [[Oremar]], li derdorê devêra [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakûrê Kûrdistânê Li Başûrê kûrdîstanê Li Rojhêlâtâ Kûrdistânê eşîrâ Oramari Li bêrîyâ sâlên 1915 tâ 2026 eşîra Oramarî ji 170 gûnd û gundikan pêkhâtibû '''Oramariyen li Bakurê Kurdistanê''' Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. '''Oramariyen li Başûrê Kurdistanê''' Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} '''Oramariyen li Rojhilata Kurdistanê''' Oramarî li bajarê '''Urmiyeyê''' û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] di navbera 15-25 hezar Oramarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == gunden eşira Oramariyân== 1-Oramar2- Akar3-Avasan4-Beğendik5- Awitxêr6- Demirli7- Çeman8- Gökağaç9- Firavînk10-Navgund11-Çemparîzan12-Sivrice13-Zîrî14-Nahra15-Mata-marzaya16-Ummud17-Be bukra18-Ori19-Zer20-Bu bawa21-Samsiki22-Mata-Oryaye23-Argeb24-Betsalam25-Matataxaita26-Orwantis27-Qûjija28-Shwutnaye29-Nisra30-Nardis31-Bebadi32-Mataqasra33-Muşpula34-Gama35-Arwants36-Mahaye37-Be selim38-Argabaye39-Kojijnaye40-Jilo41-Baz42-Talane43-Midi44-Mede45-Mata46-Mite47-Zarane48-Spilke49-Seva xrab50-Seva sitoy51-Nerwa sitoy52-Günde jori53-Günde jeri54-Gunde navende55-Briye56-Benarinke57-Sate58-Barkavi59-Mala yasin60-Razuk61-juri62-tutm63-Betute64-Zere65-Bibava66-Shtazn67-Serpel68-Bazi69-Elemun70-Deshtan71-Xrvate72-Çeme ezo73-Shahe74-Hesi75-Çame76-Çaman77-Çameb kazan78-ÇameJi79-Çamparizan80-Arnde81-Brixan82-Xyarte83-Xazaid84-Nerik85-Ware sershkel86-Kampa Oramariya87-Alakan88-Gaza89-Keriye90-Tauke91-Shuika92-Derave93-Mergez94-Xupane95-Bncane96-Msperan97-Avaşin98-Erebishat99-Alsan100-Zereni101-Rashkar102-Reshku103-Taxe kendali104-Balks105-Qadiyan106-Zere107-Bashtazn108-Serangel109-Mamkava110-Sisin111-Zewa112-Biyahule113-Kula114-Tuye115-Tuye jeri117-Zerik118-Çame xalu119-Xaldawa120-Manunan121-Çameci122-Xazaid123-Biyahule124-Bgerti125-Bravi126-Melebi127-Huzana128-Çam yurs129-Nahile130-Tale131-Tinare132-Banavi133-Haciyan134-Evranis135-Karinç136-Eremyan137-Xirabe138-Hisane139-Hausha deri140-Mle amanje141-Bkandalava142-Bin djerta143-Bi hnava144-Mari maou145-Bi mamaga146-Meyterava147-Bin djana148-Shatouins149-Chame tuyan150-Bire151-Chey152-Artis153-Shex mama154-kenyansh155-xopane156-günde jer157-günde jor158-şahe159-pişar160-soryan161-derave162-çame arzna163-msprran164-keriye165-tawke166-çemeb kazan167-çame hulane168-paçuyan169-erebişat170-çale == Dabeşkirina eşîrê == # Eşira [[Mefî]] • Mala Şaqûlî • Mala Meyterî • Mala Kemalî • Mala Qerexanî • Mala Mîrxanî • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] • Mala Mîre • Mala Mijdînî • Mala Mengelanî • Mala Baranî • Mala Melayî • Mala Mam Axayî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] 2aw1qw77zmv0jdcore8c492ml1vf9ko 2084118 2084117 2026-08-07T07:56:01Z Penaber49 39672 2084118 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''(Horamarî)ئورەماری(Oramarî)''' [[eşîr]]eke Mezine kurd e Konfederasyona Aşîreta Oramarî ji her du aşîretên bi navê Mefî û Lemdînî pêk tê û aşîreta Lemdînî jî kabileya Sevî Pêk te. Eşira Oramari li herêma [[Oremar]], li derdorê devêra [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakûrê Kûrdistânê Li Başûrê kûrdîstanê Li Rojhêlâtâ Kûrdistânê eşîrâ Oramari Li bêrîyâ sâlên 1915 tâ 2026 eşîra Oramarî ji 170 gûnd û gundikan pêkhâtibû '''Oramariyen li Bakurê Kurdistanê''' Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. '''Oramariyen li Başûrê Kurdistanê''' Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} '''Oramariyen li Rojhilata Kurdistanê''' Oramarî li bajarê '''Urmiyeyê''' û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] di navbera 15-25 hezar Oramarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina eşîrê == # Eşira [[Mefî]] • Mala Şaqûlî • Mala Meyterî • Mala Kemalî • Mala Qerexanî • Mala Mîrxanî • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] • Mala Mîre • Mala Mijdînî • Mala Mengelanî • Mala Baranî • Mala Melayî • Mala Mam Axayî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] cejqohkao1jeulh6q99r8do4fpgaj5k 2084119 2084118 2026-08-07T07:56:35Z ~2026-43368-66 174182 /* Dabeşkirina eşîrê */ 2084119 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''(Horamarî)ئورەماری(Oramarî)''' [[eşîr]]eke Mezine kurd e Konfederasyona Aşîreta Oramarî ji her du aşîretên bi navê Mefî û Lemdînî pêk tê û aşîreta Lemdînî jî kabileya Sevî Pêk te. Eşira Oramari li herêma [[Oremar]], li derdorê devêra [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakûrê Kûrdistânê Li Başûrê kûrdîstanê Li Rojhêlâtâ Kûrdistânê eşîrâ Oramari Li bêrîyâ sâlên 1915 tâ 2026 eşîra Oramarî ji 170 gûnd û gundikan pêkhâtibû '''Oramariyen li Bakurê Kurdistanê''' Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. '''Oramariyen li Başûrê Kurdistanê''' Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} '''Oramariyen li Rojhilata Kurdistanê''' Oramarî li bajarê '''Urmiyeyê''' û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] di navbera 15-25 hezar Oramarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina eşîrê == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] 2h0pcz9b1wj4ep3jyq18x094np5il1k 2084120 2084119 2026-08-07T07:56:36Z Penaber49 39672 /* */ 2084120 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''(Horamarî)ئورەماری(Oramarî)''' [[eşîr]]eke Mezine kurd e Konfederasyona Aşîreta Oramarî ji her du aşîretên bi navê Mefî û Lemdînî pêk tê û aşîreta Lemdînî jî kabileya Sevî Pêk te. Eşira Oramari li herêma [[Oremar]], li derdorê devêra [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakûrê Kûrdistânê Li Başûrê kûrdîstanê Li Rojhêlâtâ Kûrdistânê eşîrâ Oramari Li bêrîyâ sâlên 1915 tâ 2026 eşîra Oramarî ji 170 gund û gundikan pêkhâtibû '''Oramariyen li Bakurê Kurdistanê''' Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. '''Oramariyen li Başûrê Kurdistanê''' Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} '''Oramariyen li Rojhilata Kurdistanê''' Oramarî li bajarê '''Urmiyeyê''' û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] di navbera 15-25 hezar Oramarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina eşîrê == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] d7ej5wboa8riilnytzm3ao34g3aq6uq 2084121 2084120 2026-08-07T07:57:02Z Penaber49 39672 /* */ 2084121 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''(Horamarî)ئورەماری(Oramarî)''' [[eşîr]]eke Mezine kurd e konfederasyona eşîreta oramarî ji her du eşîretên bi navê Mefî û Lemdînî pêk tê û aşîreta Lemdînî jî kabileya Sevî Pêk te. Eşira Oramari li herêma [[Oremar]], li derdorê devêra [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakûrê Kûrdistânê Li Başûrê kûrdîstanê Li Rojhêlâtâ Kûrdistânê eşîrâ Oramari Li bêrîyâ sâlên 1915 tâ 2026 eşîra Oramarî ji 170 gund û gundikan pêkhâtibû '''Oramariyen li Bakurê Kurdistanê''' Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. '''Oramariyen li Başûrê Kurdistanê''' Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} '''Oramariyen li Rojhilata Kurdistanê''' Oramarî li bajarê '''Urmiyeyê''' û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] di navbera 15-25 hezar Oramarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina eşîrê == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] d3et61ljfkym7w9kwada7y2loem0c6j 2084130 2084121 2026-08-07T08:53:25Z ~2026-43368-66 174182 /* */ 2084130 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''(Horamarî)ئورەماری(Oramarî)''' [[eşîr]]eke Mezine kurd e konfederasyona eşîreta oramarî ji her du eşîretên bi navê Mefî û Lemdînî pêk tê û aşîreta Lemdînî jî kabileya Sevî Pêk te. Eşira Oramari li herêma [[Oremar]], li derdorê devêra [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakûrê Kûrdistânê Li Başûrê kûrdîstanê Li Rojhêlâtâ Kûrdistânê eşîrâ Oramari Li bêrîyâ sâlên 1915 tâ 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhâtibû '''Oramariyen li Bakurê Kurdistanê''' Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. '''Oramariyen li Başûrê Kurdistanê''' Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} '''Oramariyen li Rojhilata Kurdistanê''' Oramarî li bajarê '''Urmiyeyê''' û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] di navbera 15-25 hezar Oramarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina eşîrê == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] 2n6yukgtbmj03e3ybms1or3vu2xszcl 2084131 2084130 2026-08-07T09:08:03Z ~2026-43319-10 174197 /* */ 2084131 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''(Horamarî)ئورەماری(Oramarî)''' [[eşîr]]eke Mezine kurd e konfederasyona eşîreta Oramarî ji eşîren Mefî û Lemdînî Pêk tê û ji 12 qûbîlan pêk tê . Eşira Oramari li herêma [[Oremar]], li derdorê devêra [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakûrê Kûrdistânê Li Başûrê kûrdîstanê Li Rojhêlâtâ Kûrdistânê eşîrâ Oramari Li bêrîyâ sâlên 1915 tâ 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhâtibû '''Oramariyen li Bakurê Kurdistanê''' Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. '''Oramariyen li Başûrê Kurdistanê''' Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} '''Oramariyen li Rojhilata Kurdistanê''' Oramarî li bajarê '''Urmiyeyê''' û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] di navbera 15-25 hezar Oramarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina eşîrê == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] 3qy6vxzxwxdlfuz6b0hs3k1cd2ph8lu 2084132 2084131 2026-08-07T09:11:58Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina eşîrê */ 2084132 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''(Horamarî)ئورەماری(Oramarî)''' [[eşîr]]eke Mezine kurd e konfederasyona eşîreta Oramarî ji eşîren Mefî û Lemdînî Pêk tê û ji 12 qûbîlan pêk tê . Eşira Oramari li herêma [[Oremar]], li derdorê devêra [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakûrê Kûrdistânê Li Başûrê kûrdîstanê Li Rojhêlâtâ Kûrdistânê eşîrâ Oramari Li bêrîyâ sâlên 1915 tâ 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhâtibû '''Oramariyen li Bakurê Kurdistanê''' Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. '''Oramariyen li Başûrê Kurdistanê''' Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} '''Oramariyen li Rojhilata Kurdistanê''' Oramarî li bajarê '''Urmiyeyê''' û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] di navbera 15-25 hezar Oramarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina Konfederasyona Eîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] rdabgsby4waf0emwiueyms24uhr6h9q 2084133 2084132 2026-08-07T09:12:24Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina Konfederasyona Eîra Oramarî */ 2084133 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''(Horamarî)ئورەماری(Oramarî)''' [[eşîr]]eke Mezine kurd e konfederasyona eşîreta Oramarî ji eşîren Mefî û Lemdînî Pêk tê û ji 12 qûbîlan pêk tê . Eşira Oramari li herêma [[Oremar]], li derdorê devêra [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakûrê Kûrdistânê Li Başûrê kûrdîstanê Li Rojhêlâtâ Kûrdistânê eşîrâ Oramari Li bêrîyâ sâlên 1915 tâ 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhâtibû '''Oramariyen li Bakurê Kurdistanê''' Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. '''Oramariyen li Başûrê Kurdistanê''' Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} '''Oramariyen li Rojhilata Kurdistanê''' Oramarî li bajarê '''Urmiyeyê''' û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] di navbera 15-25 hezar Oramarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina Konfederasyona Eşîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] qjvfictiptpcueqqndj52adwr00i5yi 2084159 2084133 2026-08-07T11:17:15Z MikaelF 935 2084159 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''Oremarî''' yan '''horemarî''' [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên mefî û lemdînî û deh qûbîlên din pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li bêriya sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû == Oremarî li Kurdistanê == === Oramariyên li Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên li Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên li Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oremarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] 70moqsi3ofiobq3ngl5ohbqlppsgen2 2084160 2084159 2026-08-07T11:17:55Z MikaelF 935 /* Oremarî li Kurdistanê */ 2084160 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''Oremarî''' yan '''horemarî''' [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên mefî û lemdînî û deh qûbîlên din pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li bêriya sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû == Oremarî li Kurdistanê == === Oremariyên li Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oremariyên li Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oremarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oremariyên li Rojhilata Kurdistanê === Oremarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oremarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] mx5tnainbnh0fmeim770s0s835b8dhp 2084161 2084160 2026-08-07T11:18:38Z MikaelF 935 /* Oremarî li Kurdistanê */ 2084161 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} '''Oremarî''' yan '''horemarî''' [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên mefî û lemdînî û deh qûbîlên din pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li bêriya sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû == Oremarî li Kurdistanê == === Oremariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oremariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oremarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oremariyên Rojhilata Kurdistanê === Oremarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oremarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] iscpupb5u1xc468sblrpykz89782s07 0 31638 2084054 1930789 2026-08-06T22:26:47Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084054 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} Rojnameya '''''Günlük''''' (bi kurdî: ''Rojane'') rojnameyeke kurdan ya rojane bi [[zimanê tirkî]] ku di navbera 2009 û 2011an de derket. Rojnameya Günlükê [[19ê kanûna paşîn]] a 2009a dest bi weşana xwe kir. Rojname di bin rêvebertiya [[Ayhan Bîlgen]] û [[Fîlîz Koçalî]] de bi 16 rûpelan hate weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.gunlukgazetesi.com/ Malpera rojnameya Günlükê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421082250/http://www.gunlukgazetesi.com/ |date=2009-04-21 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2009an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî]] [[Kategorî:Rojnameyên tirkî]] eqjqladeouhqqakzendytrpk2ml41hb 0 34904 2084175 1842703 2026-08-07T11:49:31Z Makenzis 35367 /* Çavkanî */ 2084175 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} '''Yaneya Futbolê ya Rangers''' an jî '''Glasgow Rangers''' (bi [[îngilîzî]]: ''Rangers Football Club'') ya [[Skotlenda|skotlendî]] li [[Glasgow]] [[futbol]]ê, ku di pêşbaziya Scottish Premiership de, pêşî yê yekem ya Komîteya Futbolê ya Skotîkayê. Li erdê wan, [[Stadyuma Ibrox]], li başûrê rojavayê bajêr e. Rangers ji seranserê cîhanê, ji lîsteya league 55 caran destnîşan kir, rêzikên Skatek 33 caran û 27 caran di lîsteya [[Lîzbon]]ê ya 27-ê de, û her sê sêyan di çarçoveya heman dem de heft sê caran. Rênêrên yekem klûbê Brîtanyayê bûn ku ji bo yekem tûrnameya [[UEFA bi serkeftina Cupê Ewropayê]], di sala 1961 û 1967 de du caran dimeşîne. Li ser Ewropa di 2008an de li [[UEFA Europa League|Cupê UEFA]] di sala Alîgirên 200,000 piştgirî bûne. Rengdarên ku bi [[Celtic F.C.|Celtic]]-a-dirêj ve girêdayî ye, klûbên Glasgow du hevpeymanan wekî [[Old Firm]] tê zanîn. Li gorî hin hinek yek ji lîstikên futbolê yên herî cîhanê têne zanîn. Di adar a 1872ê de, Rênêrên yek ji 11 endamên endamên Futbolê yên Futbolê bûn û di encamên herî bilind de heya ku ji bo şandina Rênerên Fîlmên PLC ê di dawiya 2011-2011 de dimîne. Bi nasnameya karsaziyek nû, klûb di çarçoveya paşerojê de di çarçoveya çaremîn a Scottish leagueê de tête kirin, û sê caran di çar salan de ji bo vegeriya balafirînê sê caran bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [ Malpera fermî ya Rangers FC] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1872an li Skotlendayê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] o0ex4vi61ceoecb6wh09v88zzvuar98 2084177 2084175 2026-08-07T11:50:54Z Makenzis 35367 /* Girêdanên derve */ 2084177 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} '''Yaneya Futbolê ya Rangers''' an jî '''Glasgow Rangers''' (bi [[îngilîzî]]: ''Rangers Football Club'') ya [[Skotlenda|skotlendî]] li [[Glasgow]] [[futbol]]ê, ku di pêşbaziya Scottish Premiership de, pêşî yê yekem ya Komîteya Futbolê ya Skotîkayê. Li erdê wan, [[Stadyuma Ibrox]], li başûrê rojavayê bajêr e. Rangers ji seranserê cîhanê, ji lîsteya league 55 caran destnîşan kir, rêzikên Skatek 33 caran û 27 caran di lîsteya [[Lîzbon]]ê ya 27-ê de, û her sê sêyan di çarçoveya heman dem de heft sê caran. Rênêrên yekem klûbê Brîtanyayê bûn ku ji bo yekem tûrnameya [[UEFA bi serkeftina Cupê Ewropayê]], di sala 1961 û 1967 de du caran dimeşîne. Li ser Ewropa di 2008an de li [[UEFA Europa League|Cupê UEFA]] di sala Alîgirên 200,000 piştgirî bûne. Rengdarên ku bi [[Celtic F.C.|Celtic]]-a-dirêj ve girêdayî ye, klûbên Glasgow du hevpeymanan wekî [[Old Firm]] tê zanîn. Li gorî hin hinek yek ji lîstikên futbolê yên herî cîhanê têne zanîn. Di adar a 1872ê de, Rênêrên yek ji 11 endamên endamên Futbolê yên Futbolê bûn û di encamên herî bilind de heya ku ji bo şandina Rênerên Fîlmên PLC ê di dawiya 2011-2011 de dimîne. Bi nasnameya karsaziyek nû, klûb di çarçoveya paşerojê de di çarçoveya çaremîn a Scottish leagueê de tête kirin, û sê caran di çar salan de ji bo vegeriya balafirînê sê caran bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.rangers.co.uk Malpera fermî ya Rangers FC] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1872an li Skotlendayê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] 3t39alc5llp1nafc4a9b0s9eoy405ze 2084178 2084177 2026-08-07T11:51:47Z Makenzis 35367 /* Girêdanên derve */ 2084178 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} '''Yaneya Futbolê ya Rangers''' an jî '''Glasgow Rangers''' (bi [[îngilîzî]]: ''Rangers Football Club'') ya [[Skotlenda|skotlendî]] li [[Glasgow]] [[futbol]]ê, ku di pêşbaziya Scottish Premiership de, pêşî yê yekem ya Komîteya Futbolê ya Skotîkayê. Li erdê wan, [[Stadyuma Ibrox]], li başûrê rojavayê bajêr e. Rangers ji seranserê cîhanê, ji lîsteya league 55 caran destnîşan kir, rêzikên Skatek 33 caran û 27 caran di lîsteya [[Lîzbon]]ê ya 27-ê de, û her sê sêyan di çarçoveya heman dem de heft sê caran. Rênêrên yekem klûbê Brîtanyayê bûn ku ji bo yekem tûrnameya [[UEFA bi serkeftina Cupê Ewropayê]], di sala 1961 û 1967 de du caran dimeşîne. Li ser Ewropa di 2008an de li [[UEFA Europa League|Cupê UEFA]] di sala Alîgirên 200,000 piştgirî bûne. Rengdarên ku bi [[Celtic F.C.|Celtic]]-a-dirêj ve girêdayî ye, klûbên Glasgow du hevpeymanan wekî [[Old Firm]] tê zanîn. Li gorî hin hinek yek ji lîstikên futbolê yên herî cîhanê têne zanîn. Di adar a 1872ê de, Rênêrên yek ji 11 endamên endamên Futbolê yên Futbolê bûn û di encamên herî bilind de heya ku ji bo şandina Rênerên Fîlmên PLC ê di dawiya 2011-2011 de dimîne. Bi nasnameya karsaziyek nû, klûb di çarçoveya paşerojê de di çarçoveya çaremîn a Scottish leagueê de tête kirin, û sê caran di çar salan de ji bo vegeriya balafirînê sê caran bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.rangers.co.uk Malpera fermî ya Rangers FC] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/rangers-fc/859/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1872an li Skotlendayê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] e7daxosj7mk5ixisna75a9ke4j92ckl 2084179 2084178 2026-08-07T11:54:21Z Makenzis 35367 /* Girêdanên derve */ 2084179 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} '''Yaneya Futbolê ya Rangers''' an jî '''Glasgow Rangers''' (bi [[îngilîzî]]: ''Rangers Football Club'') ya [[Skotlenda|skotlendî]] li [[Glasgow]] [[futbol]]ê, ku di pêşbaziya Scottish Premiership de, pêşî yê yekem ya Komîteya Futbolê ya Skotîkayê. Li erdê wan, [[Stadyuma Ibrox]], li başûrê rojavayê bajêr e. Rangers ji seranserê cîhanê, ji lîsteya league 55 caran destnîşan kir, rêzikên Skatek 33 caran û 27 caran di lîsteya [[Lîzbon]]ê ya 27-ê de, û her sê sêyan di çarçoveya heman dem de heft sê caran. Rênêrên yekem klûbê Brîtanyayê bûn ku ji bo yekem tûrnameya [[UEFA bi serkeftina Cupê Ewropayê]], di sala 1961 û 1967 de du caran dimeşîne. Li ser Ewropa di 2008an de li [[UEFA Europa League|Cupê UEFA]] di sala Alîgirên 200,000 piştgirî bûne. Rengdarên ku bi [[Celtic F.C.|Celtic]]-a-dirêj ve girêdayî ye, klûbên Glasgow du hevpeymanan wekî [[Old Firm]] tê zanîn. Li gorî hin hinek yek ji lîstikên futbolê yên herî cîhanê têne zanîn. Di adar a 1872ê de, Rênêrên yek ji 11 endamên endamên Futbolê yên Futbolê bûn û di encamên herî bilind de heya ku ji bo şandina Rênerên Fîlmên PLC ê di dawiya 2011-2011 de dimîne. Bi nasnameya karsaziyek nû, klûb di çarçoveya paşerojê de di çarçoveya çaremîn a Scottish leagueê de tête kirin, û sê caran di çar salan de ji bo vegeriya balafirînê sê caran bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.rangers.co.uk Malpera fermî ya Rangers FC] * [https://www.transfermarkt.com/glasgow-rangers/startseite/verein/124 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/rangers-fc/859/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1872an li Skotlendayê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] 6rayykonor9ciwy2sivv6lyxow4rj83 2084180 2084179 2026-08-07T11:54:37Z Makenzis 35367 /* Girêdanên derve */ 2084180 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} '''Yaneya Futbolê ya Rangers''' an jî '''Glasgow Rangers''' (bi [[îngilîzî]]: ''Rangers Football Club'') ya [[Skotlenda|skotlendî]] li [[Glasgow]] [[futbol]]ê, ku di pêşbaziya Scottish Premiership de, pêşî yê yekem ya Komîteya Futbolê ya Skotîkayê. Li erdê wan, [[Stadyuma Ibrox]], li başûrê rojavayê bajêr e. Rangers ji seranserê cîhanê, ji lîsteya league 55 caran destnîşan kir, rêzikên Skatek 33 caran û 27 caran di lîsteya [[Lîzbon]]ê ya 27-ê de, û her sê sêyan di çarçoveya heman dem de heft sê caran. Rênêrên yekem klûbê Brîtanyayê bûn ku ji bo yekem tûrnameya [[UEFA bi serkeftina Cupê Ewropayê]], di sala 1961 û 1967 de du caran dimeşîne. Li ser Ewropa di 2008an de li [[UEFA Europa League|Cupê UEFA]] di sala Alîgirên 200,000 piştgirî bûne. Rengdarên ku bi [[Celtic F.C.|Celtic]]-a-dirêj ve girêdayî ye, klûbên Glasgow du hevpeymanan wekî [[Old Firm]] tê zanîn. Li gorî hin hinek yek ji lîstikên futbolê yên herî cîhanê têne zanîn. Di adar a 1872ê de, Rênêrên yek ji 11 endamên endamên Futbolê yên Futbolê bûn û di encamên herî bilind de heya ku ji bo şandina Rênerên Fîlmên PLC ê di dawiya 2011-2011 de dimîne. Bi nasnameya karsaziyek nû, klûb di çarçoveya paşerojê de di çarçoveya çaremîn a Scottish leagueê de tête kirin, û sê caran di çar salan de ji bo vegeriya balafirînê sê caran bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.rangers.co.uk Malpera fermî ya Rangers FC] * [https://www.flashscore.com/team/rangers/8vAWQXNS/ FLASHSCORE] * [https://www.transfermarkt.com/glasgow-rangers/startseite/verein/124 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/rangers-fc/859/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1872an li Skotlendayê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] 5fhclbyaxqcb8jzttdeaw2eo22vgbgh 2084181 2084180 2026-08-07T11:56:17Z Makenzis 35367 /* Girêdanên derve */ 2084181 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} '''Yaneya Futbolê ya Rangers''' an jî '''Glasgow Rangers''' (bi [[îngilîzî]]: ''Rangers Football Club'') ya [[Skotlenda|skotlendî]] li [[Glasgow]] [[futbol]]ê, ku di pêşbaziya Scottish Premiership de, pêşî yê yekem ya Komîteya Futbolê ya Skotîkayê. Li erdê wan, [[Stadyuma Ibrox]], li başûrê rojavayê bajêr e. Rangers ji seranserê cîhanê, ji lîsteya league 55 caran destnîşan kir, rêzikên Skatek 33 caran û 27 caran di lîsteya [[Lîzbon]]ê ya 27-ê de, û her sê sêyan di çarçoveya heman dem de heft sê caran. Rênêrên yekem klûbê Brîtanyayê bûn ku ji bo yekem tûrnameya [[UEFA bi serkeftina Cupê Ewropayê]], di sala 1961 û 1967 de du caran dimeşîne. Li ser Ewropa di 2008an de li [[UEFA Europa League|Cupê UEFA]] di sala Alîgirên 200,000 piştgirî bûne. Rengdarên ku bi [[Celtic F.C.|Celtic]]-a-dirêj ve girêdayî ye, klûbên Glasgow du hevpeymanan wekî [[Old Firm]] tê zanîn. Li gorî hin hinek yek ji lîstikên futbolê yên herî cîhanê têne zanîn. Di adar a 1872ê de, Rênêrên yek ji 11 endamên endamên Futbolê yên Futbolê bûn û di encamên herî bilind de heya ku ji bo şandina Rênerên Fîlmên PLC ê di dawiya 2011-2011 de dimîne. Bi nasnameya karsaziyek nû, klûb di çarçoveya paşerojê de di çarçoveya çaremîn a Scottish leagueê de tête kirin, û sê caran di çar salan de ji bo vegeriya balafirînê sê caran bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.rangers.co.uk Malpera fermî ya Rangers FC] * [https://www.soccerway.com/team/rangers/8vAWQXNS/ SOCCERWAY] * [https://www.flashscore.com/team/rangers/8vAWQXNS/ FLASHSCORE] * [https://www.transfermarkt.com/glasgow-rangers/startseite/verein/124 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/rangers-fc/859/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1872an li Skotlendayê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] azgclsp8qa5ckrxfn0m9rul1h2di4av 4 43672 2084092 2083195 2026-08-07T06:01:22Z Balyozbot 42414 Bot: 1 gotûbêj ji 90 rojan kevntir li [[Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv 6]] hat arşîvkirin 2084092 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 6 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Newroz û cejna we pîroz be == Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC) :Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC) :Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]] pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC) :::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&oldid=30424286 --> == Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê == {{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}} {{r|MikaelF}} Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]]. lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&diff=prev&oldid=1586907&diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} 23:52, 25 gulan 2026 (UTC) == Cejna we pîroz be == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC) == Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî == Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî "kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya "Problems in Zazaki nomenclature" de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide. Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse. :Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC) rjkrcoht3ktqiri2lxeheurhysy6bqt 0 44988 2084125 1859397 2026-08-07T08:22:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084125 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{Hlist|Bajarên paytext}} | navê_din = ⴰⵕⴱⴰⵟ }} '''Rebat''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الرباط, ''ar-Ribāṭ'', bi [[berberî]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ, ''Aṛṛbaṭ'', bi fransî: ''Rabat'') paytexta [[Maroko]]yê ye û heftemîn bajarê herî mezin ê welat e ku li gorî daneyên sala 2014an nifûsa bajarî bi qasî 580.000 kes û nifûsa metropolê jî zêdetirî 1,2 milyon kes e. Di heman demê de bajêr paytexta herêma îdarî ya Rabat-Salé-Kénitrayê ye. Rebat li ser peravê [[Okyanûsa Atlantîk]] û li ser peravê çemê [[Bouregreg]] (Ebû Reqraq) hatiye avakirin. Rebat di sedsala 12an de ji aliyê damezrînerên bajêr ji aliyê [[muwehîd]]an (almohadan) ve hatiye avakirin. Bajar di destpêkê de mezin bû lê piştî hilweşîna muwehîdan re ket nav heyamek paşveçûnek dirêj û di sedsala 17an de, Rebat dibe [[penageh]]ek ji korsanên berberî. Dema ku fransiyan di sala 1912an de li [[Maroko]]yê parêzgehek ava kirin, Rebat dikin navenda îdarî ya xwe. Dema ku Maroko di sala 1955an de serxwebûna xwe bi dest xist Rebat dibe paytexta welatê. Rebat, bi [[Temara]] û [[Salé]] re zêdetirî cihwarek bajarî ye ku 1,8 milyon kes lê jiyan dikin. Pirsgirêkên siltê rola Rebatê wekî benderê kêm kiriye lê Rebat û Salé hêj jî pîşesaziyên girîng ên tekstîlê, hilberîna xwarinê û hilberîna pîşesaziya avahîsaziyê diparêzin. Wekî din, turîzm û hebûna hemî [[balyozxane]]yên biyanî li Marokoyê, Rebat dike yek ji bajarên herî girîng ê welat. Paytexta Marokoyê ji hêla [[CNN]]ê ve di rêza duyem ê rêza "cihê herî populerê gerr a sala 2013an" de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/travel/article/top-destinations-2013/index.html |sernav=Top travel destinations for 2013 |paşnav=Brunt |pêşnav=Lara |tarîx=2013-01-01 |malper=CNN |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-14 }}</ref> Bajar yek ji [[çar bajarên împeratorî yên Marokoyê]] ye û [[medîna]]ya Rebatê wekî [[Mîrateya Cîhanê]] tê navnîş kirin. Rebat bi trênê, bi pergala [[ONCF]] û bi balafirê bi rêya balafirgeha Rebat-Salé ya nêzîk ve tê gihîştin. == Dîmenên ji bajêr == <gallery> Cathédrale Saint-Pierre de Rabat.JPG|Katedrala Saint-Pierre. Hassan Tower.jpg|Birca Hassan, Rebat. Morocco - Rabat (31387809034).jpg|Sûrên bajêr, tevî Bab el-Had (li aliyê çepê). Avenue Mohammed V Rabat.JPG|Avenue Mohammed V, Rebat. Pietri Square.jpg|Qada Pietri, Rebat. Riad District.jpg|Navçeya Riad, Rebat. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Rabat}} {{Paytextên Afrîkayê}} {{Herêmên Marokoyê}} {{Bajarên Marokoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|34|01|31|N|06|50|10|W|type:city(627932)|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 3an b.z.]] [[Kategorî:Bajarên Marokoyê]] [[Kategorî:Paytextên Afrîkayê]] k0e09j2j8a4zv1r9snau0xosy4sx25h 14 48147 2084122 416273 2026-08-07T08:09:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2084122 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} {{Gotara bingehîn|Ehmedê Xanî}}[[Kategorî:Helbestvanên kurd]] 0fu356995a9pl19f9ne3i11x53po1qr 2084136 2084122 2026-08-07T09:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir.) 2084136 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Ehmedê Xanî}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] rm8c038b4ivj6dfk23zi305yj1v891q 0 54279 2084134 2064914 2026-08-07T09:31:11Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084134 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = rojnamevan | wêne = İbrahim Halil Baran.jpg | sernavê_wêne = Îbrahîm Xelîl Baran, sal 2017 }} '''İbrahim Halil Baran''', berniyas bi ''Îbram Xelîl Baran'', nivîskar û lêkolînerekî kurd ê bi zimanê tirkî ye. Di 1981ê de li bajarê Kurdistana Bakur Rihayê (Urfa) li gundekî navçeya [[Pirsûs]]ê (Suruç) ji dayik bu. Pistî dibistana xwe ya serî di sala 2003an de li Zaningeha Dicle ya Amedê beşa Mamostetîya Zimanê Tirkî xelas kir. Dû re salekê li ser Weje û Zimanê Tirkî li Zaningeha Bîlkent xwend.<ref>[http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 Danasîna Îbram Xelîl Baran li ser malpera Şiir Akademisi (Akademiya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810161046/http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 |date=2012-08-10 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> Îbram Xelîl Baran, gava deh salî bû dest bi nivisandinê kir û digel vê yekê nivis, helbest û gotûbêjên wî di kovaran de hatin weşandin. Pê re di kovara Yom Sanat de editorî kir. Di weşanxanê de li ser pêşnumayê xebitî û bû derhênerê hunerî. Di sala 2004an de Weşanxana Yom ava kir û li ser wêjeyê pirtûk derxistin. Di îlona 2004an de di Antolojiya Mezin ya Wiyo’yê de hate hilbijartin û kete nav helbestvanên hilbijartî. == Pirtûkên wî == Îbram Xelîl baran di sala 2002an de yekemîn pirtûka wî ya bi navê ''Esmer Tenli Irmak Düşleri'' (Xeyalên Rubarên Esmer) ji Weşanxana Sî derket. Di sala 2005an de jî pirtûka wî ya duyemin nav bi ''Sular Divanı'' (Dîwana Avan) derket. Gellek helbestên wî hatine vergerandin û bi çend zimana anîne weşandin.<ref>[http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm Şiir Penceresi (Pencereya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411174014/http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm |date=2012-04-11 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == [http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ Malpera şexsî ya Îbram Xelîl Baran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118080645/http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ |date=2018-11-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1981]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] 14g19fkwvoj6l5aeibp8yzf2cvbr2vj 2084135 2084134 2026-08-07T09:32:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084135 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = rojnamevan | wêne = İbrahim Halil Baran.jpg | sernavê_wêne = Îbrahîm Xelîl Baran, sal 2017 }} '''İbrahim Halil Baran''' (jdb. 7ê îlona 1981ê, li [[Sirûc]]) berniyas bi ''Îbram Xelîl Baran'', nivîskar û lêkolînerekî kurd ê bi zimanê tirkî ye. Di 1981ê de li bajarê Kurdistana Bakur Rihayê (Urfa) li gundekî navçeya [[Pirsûs]]ê (Suruç) ji dayik bu. Pistî dibistana xwe ya serî di sala 2003an de li Zaningeha Dicle ya Amedê beşa Mamostetîya Zimanê Tirkî xelas kir. Dû re salekê li ser Weje û Zimanê Tirkî li Zaningeha Bîlkent xwend.<ref>[http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 Danasîna Îbram Xelîl Baran li ser malpera Şiir Akademisi (Akademiya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810161046/http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 |date=2012-08-10 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> Îbram Xelîl Baran, gava deh salî bû dest bi nivisandinê kir û digel vê yekê nivis, helbest û gotûbêjên wî di kovaran de hatin weşandin. Pê re di kovara Yom Sanat de editorî kir. Di weşanxanê de li ser pêşnumayê xebitî û bû derhênerê hunerî. Di sala 2004an de Weşanxana Yom ava kir û li ser wêjeyê pirtûk derxistin. Di îlona 2004an de di Antolojiya Mezin ya Wiyo’yê de hate hilbijartin û kete nav helbestvanên hilbijartî. == Pirtûkên wî == Îbram Xelîl baran di sala 2002an de yekemîn pirtûka wî ya bi navê ''Esmer Tenli Irmak Düşleri'' (Xeyalên Rubarên Esmer) ji Weşanxana Sî derket. Di sala 2005an de jî pirtûka wî ya duyemin nav bi ''Sular Divanı'' (Dîwana Avan) derket. Gellek helbestên wî hatine vergerandin û bi çend zimana anîne weşandin.<ref>[http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm Şiir Penceresi (Pencereya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411174014/http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm |date=2012-04-11 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == [http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ Malpera şexsî ya Îbram Xelîl Baran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118080645/http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ |date=2018-11-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1981]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] g2h8p99tpisn7tdzdj557z1yh58u0kr 2084138 2084135 2026-08-07T09:32:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084138 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = rojnamevan | wêne = İbrahim Halil Baran.jpg | sernavê_wêne = Îbrahîm Xelîl Baran, sal 2017 }} '''İbrahim Halil Baran''' (jdb. 7ê îlona 1981ê, li [[Sirûc]]) berniyas bi '''Îbram Xelîl Baran''', nivîskar û lêkolînerekî kurd ê bi zimanê tirkî ye. Di 1981ê de li bajarê Kurdistana Bakur Rihayê (Urfa) li gundekî navçeya [[Pirsûs]]ê (Suruç) ji dayik bu. Pistî dibistana xwe ya serî di sala 2003an de li Zaningeha Dicle ya Amedê beşa Mamostetîya Zimanê Tirkî xelas kir. Dû re salekê li ser Weje û Zimanê Tirkî li Zaningeha Bîlkent xwend.<ref>[http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 Danasîna Îbram Xelîl Baran li ser malpera Şiir Akademisi (Akademiya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810161046/http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 |date=2012-08-10 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> Îbram Xelîl Baran, gava deh salî bû dest bi nivisandinê kir û digel vê yekê nivis, helbest û gotûbêjên wî di kovaran de hatin weşandin. Pê re di kovara Yom Sanat de editorî kir. Di weşanxanê de li ser pêşnumayê xebitî û bû derhênerê hunerî. Di sala 2004an de Weşanxana Yom ava kir û li ser wêjeyê pirtûk derxistin. Di îlona 2004an de di Antolojiya Mezin ya Wiyo’yê de hate hilbijartin û kete nav helbestvanên hilbijartî. == Pirtûkên wî == Îbram Xelîl baran di sala 2002an de yekemîn pirtûka wî ya bi navê ''Esmer Tenli Irmak Düşleri'' (Xeyalên Rubarên Esmer) ji Weşanxana Sî derket. Di sala 2005an de jî pirtûka wî ya duyemin nav bi ''Sular Divanı'' (Dîwana Avan) derket. Gellek helbestên wî hatine vergerandin û bi çend zimana anîne weşandin.<ref>[http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm Şiir Penceresi (Pencereya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411174014/http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm |date=2012-04-11 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == [http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ Malpera şexsî ya Îbram Xelîl Baran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118080645/http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ |date=2018-11-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1981]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] apb1qxwa26hnntwpc5ww3dew81p3yvd 2084140 2084138 2026-08-07T09:33:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084140 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = rojnamevan | wêne = İbrahim Halil Baran.jpg | sernavê_wêne = Îbrahîm Xelîl Baran, sal 2017 }} '''İbrahim Halil Baran''' (jdb. 7ê îlona 1981ê, li [[Sirûc]]) berniyas bi '''Îbram Xelîl Baran''', nivîskar û lêkolînerekî kurd ê bi zimanê tirkî ye. Di 1981ê de li bajarê Kurdistana Bakur Rihayê li gundekî navçeya [[Sirûc|Sirûcê]] jidayikbû. Pistî dibistana xwe ya serî di sala 2003an de li Zaningeha Dicle ya Amedê beşa Mamostetîya Zimanê Tirkî xelas kir. Dû re salekê li ser Weje û Zimanê Tirkî li Zaningeha Bîlkent xwend.<ref>[http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 Danasîna Îbram Xelîl Baran li ser malpera Şiir Akademisi (Akademiya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810161046/http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 |date=2012-08-10 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> Îbram Xelîl Baran, gava deh salî bû dest bi nivisandinê kir û digel vê yekê nivis, helbest û gotûbêjên wî di kovaran de hatin weşandin. Pê re di kovara Yom Sanat de editorî kir. Di weşanxanê de li ser pêşnumayê xebitî û bû derhênerê hunerî. Di sala 2004an de Weşanxana Yom ava kir û li ser wêjeyê pirtûk derxistin. Di îlona 2004an de di Antolojiya Mezin ya Wiyo’yê de hate hilbijartin û kete nav helbestvanên hilbijartî. == Pirtûkên wî == Îbram Xelîl baran di sala 2002an de yekemîn pirtûka wî ya bi navê ''Esmer Tenli Irmak Düşleri'' (Xeyalên Rubarên Esmer) ji Weşanxana Sî derket. Di sala 2005an de jî pirtûka wî ya duyemin nav bi ''Sular Divanı'' (Dîwana Avan) derket. Gellek helbestên wî hatine vergerandin û bi çend zimana anîne weşandin.<ref>[http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm Şiir Penceresi (Pencereya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411174014/http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm |date=2012-04-11 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == [http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ Malpera şexsî ya Îbram Xelîl Baran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118080645/http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ |date=2018-11-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1981]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] 6ylrqsh4x49owyai5nw4x9x7uurp13q 2084141 2084140 2026-08-07T09:34:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084141 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = rojnamevan | wêne = İbrahim Halil Baran.jpg | sernavê_wêne = Îbrahîm Xelîl Baran, sal 2017 }} '''İbrahim Halil Baran''' (jdb. 7ê îlona 1981ê, li [[Sirûc]]) berniyas bi '''Îbram Xelîl Baran''', nivîskar û lêkolînerekî kurd ê bi zimanê tirkî ye. Di 1981ê de li bajarê Kurdistana Bakur Rihayê li gundekî navçeya [[Sirûc|Sirûcê]] jidayikbû. Pistî dibistana xwe ya serî di sala 2003an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] beşa mamostatiya [[zimanê tirkî]] temam kir. Dû re salekê li ser wêje û zimanê tirkî li [[Zaningeha Bîlkent|Zaningeha Bîlkentê]] xwend.<ref>[http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 Danasîna Îbram Xelîl Baran li ser malpera Şiir Akademisi (Akademiya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810161046/http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 |date=2012-08-10 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> Îbram Xelîl Baran, gava deh salî bû dest bi nivisandinê kir û digel vê yekê nivis, helbest û gotûbêjên wî di kovaran de hatin weşandin. Pê re di kovara Yom Sanat de editorî kir. Di weşanxanê de li ser pêşnumayê xebitî û bû derhênerê hunerî. Di sala 2004an de Weşanxana Yom ava kir û li ser wêjeyê pirtûk derxistin. Di îlona 2004an de di Antolojiya Mezin ya Wiyo’yê de hate hilbijartin û kete nav helbestvanên hilbijartî. == Pirtûkên wî == Îbram Xelîl baran di sala 2002an de yekemîn pirtûka wî ya bi navê ''Esmer Tenli Irmak Düşleri'' (Xeyalên Rubarên Esmer) ji Weşanxana Sî derket. Di sala 2005an de jî pirtûka wî ya duyemin nav bi ''Sular Divanı'' (Dîwana Avan) derket. Gellek helbestên wî hatine vergerandin û bi çend zimana anîne weşandin.<ref>[http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm Şiir Penceresi (Pencereya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411174014/http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm |date=2012-04-11 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == [http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ Malpera şexsî ya Îbram Xelîl Baran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118080645/http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ |date=2018-11-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1981]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] kzp8jolna8hujdhggmbalbfvkgpbca8 2084142 2084141 2026-08-07T09:34:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084142 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = rojnamevan | wêne = İbrahim Halil Baran.jpg | sernavê_wêne = Îbrahîm Xelîl Baran, sal 2017 }} '''İbrahim Halil Baran''' (jdb. 7ê îlona 1981ê, li [[Sirûc]]) berniyas bi '''Îbram Xelîl Baran''', nivîskar û lêkolînerekî kurd ê bi zimanê tirkî ye. Di 1981ê de li [[Riha (parêzgeh)|parêzgeha Rihayê]] li gundekî navçeya [[Sirûc|Sirûcê]] jidayikbû. Pistî dibistana xwe ya serî di sala 2003an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] beşa mamostatiya [[zimanê tirkî]] temam kir. Dû re salekê li ser wêje û zimanê tirkî li [[Zaningeha Bîlkent|Zaningeha Bîlkentê]] xwend.<ref>[http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 Danasîna Îbram Xelîl Baran li ser malpera Şiir Akademisi (Akademiya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810161046/http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 |date=2012-08-10 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> Îbram Xelîl Baran, gava deh salî bû dest bi nivisandinê kir û digel vê yekê nivis, helbest û gotûbêjên wî di kovaran de hatin weşandin. Pê re di kovara Yom Sanat de editorî kir. Di weşanxanê de li ser pêşnumayê xebitî û bû derhênerê hunerî. Di sala 2004an de Weşanxana Yom ava kir û li ser wêjeyê pirtûk derxistin. Di îlona 2004an de di Antolojiya Mezin ya Wiyo’yê de hate hilbijartin û kete nav helbestvanên hilbijartî. == Pirtûkên wî == Îbram Xelîl baran di sala 2002an de yekemîn pirtûka wî ya bi navê ''Esmer Tenli Irmak Düşleri'' (Xeyalên Rubarên Esmer) ji Weşanxana Sî derket. Di sala 2005an de jî pirtûka wî ya duyemin nav bi ''Sular Divanı'' (Dîwana Avan) derket. Gellek helbestên wî hatine vergerandin û bi çend zimana anîne weşandin.<ref>[http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm Şiir Penceresi (Pencereya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411174014/http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm |date=2012-04-11 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == [http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ Malpera şexsî ya Îbram Xelîl Baran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118080645/http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ |date=2018-11-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1981]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] 4r38xii6cmudf0q6eec1zj50cj10ahw 2084143 2084142 2026-08-07T09:34:50Z Kurê Acemî 105128 2084143 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = rojnamevan | wêne = İbrahim Halil Baran.jpg | sernavê_wêne = Îbrahîm Xelîl Baran, sal 2017 }} '''İbrahim Halil Baran''' (jdb. 7ê îlona 1981ê, li [[Sirûc]]) berniyas bi '''Îbram Xelîl Baran''', nivîskar û lêkolînerekî kurd ê bi zimanê tirkî ye. Di 1981ê de li [[Riha (parêzgeh)|parêzgeha Rihayê]] li gundekî navçeya [[Sirûc|Sirûcê]] jidayikbû. Pistî dibistana xwe ya serî di sala 2003an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] beşa mamostatiya [[zimanê tirkî]] temam kir. Dû re salekê li ser wêje û zimanê tirkî li [[Zaningeha Bîlkent|Zaningeha Bîlkentê]] xwend.<ref>[http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 Danasîna Îbram Xelîl Baran li ser malpera Şiir Akademisi (Akademiya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810161046/http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 |date=2012-08-10 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> Îbram Xelîl Baran, gava deh salî bû dest bi nivisandinê kir û digel vê yekê nivis, helbest û gotûbêjên wî di kovaran de hatin weşandin. Pê re di kovara Yom Sanat de editorî kir. Di weşanxanê de li ser pêşnumayê xebitî û bû derhênerê hunerî. Di sala 2004an de Weşanxana Yom ava kir û li ser wêjeyê pirtûk derxistin. Di îlona 2004an de di Antolojiya Mezin ya Wiyo’yê de hate hilbijartin û kete nav helbestvanên hilbijartî. == Pirtûkên wî == Îbram Xelîl baran di sala 2002an de yekemîn pirtûka wî ya bi navê ''Esmer Tenli Irmak Düşleri'' (Xeyalên Rubarên Esmer) ji Weşanxana Sî derket. Di sala 2005an de jî pirtûka wî ya duyemin nav bi ''Sular Divanı'' (Dîwana Avan) derket. Gellek helbestên wî hatine vergerandin û bi çend zimana anîne weşandin.<ref>[http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm Şiir Penceresi (Pencereya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411174014/http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm |date=2012-04-11 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ Malpera şexsî ya Îbram Xelîl Baran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118080645/http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ |date=2018-11-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1981]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] 9om5nkppf7cybert8ih37undialwfdx 2084144 2084143 2026-08-07T09:35:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084144 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = rojnamevan | wêne = İbrahim Halil Baran.jpg | sernavê_wêne = Îbrahîm Xelîl Baran, sal 2017 }} '''İbrahim Halil Baran''' (jdb. 7ê îlona 1981ê, li [[Sirûc]]) berniyas bi '''Îbram Xelîl Baran''', nivîskar û lêkolînerekî kurd ê bi zimanê tirkî ye. Di sala 1981ê de li [[Riha (parêzgeh)|parêzgeha Rihayê]] li gundekî navçeya [[Sirûc|Sirûcê]] jidayikbû. Pistî dibistana xwe ya serî di sala 2003an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] beşa mamostatiya [[zimanê tirkî]] temam kir. Dû re salekê li ser wêje û zimanê tirkî li [[Zaningeha Bîlkent|Zaningeha Bîlkentê]] xwend.<ref>[http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 Danasîna Îbram Xelîl Baran li ser malpera Şiir Akademisi (Akademiya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810161046/http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 |date=2012-08-10 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> Îbram Xelîl Baran, gava deh salî bû dest bi nivisandinê kir û digel vê yekê nivis, helbest û gotûbêjên wî di kovaran de hatin weşandin. Pê re di kovara Yom Sanat de editorî kir. Di weşanxanê de li ser pêşnumayê xebitî û bû derhênerê hunerî. Di sala 2004an de Weşanxana Yom ava kir û li ser wêjeyê pirtûk derxistin. Di îlona 2004an de di Antolojiya Mezin ya Wiyo’yê de hate hilbijartin û kete nav helbestvanên hilbijartî. == Pirtûkên wî == Îbram Xelîl baran di sala 2002an de yekemîn pirtûka wî ya bi navê ''Esmer Tenli Irmak Düşleri'' (Xeyalên Rubarên Esmer) ji Weşanxana Sî derket. Di sala 2005an de jî pirtûka wî ya duyemin nav bi ''Sular Divanı'' (Dîwana Avan) derket. Gellek helbestên wî hatine vergerandin û bi çend zimana anîne weşandin.<ref>[http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm Şiir Penceresi (Pencereya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411174014/http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm |date=2012-04-11 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ Malpera şexsî ya Îbram Xelîl Baran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118080645/http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ |date=2018-11-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1981]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] nkyxggdlhgeamnmcntvdie9xf2cepl6 2084145 2084144 2026-08-07T10:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2084145 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = rojnamevan | wêne = İbrahim Halil Baran.jpg | sernavê_wêne = Îbrahîm Xelîl Baran, sal 2017 }} '''İbrahim Halil Baran''' (jdb. 7ê îlona 1981ê, li [[Sirûc]]) berniyas bi '''Îbram Xelîl Baran''', nivîskar û lêkolînerekî kurd ê bi zimanê tirkî ye. Di sala 1981ê de li [[Riha (parêzgeh)|parêzgeha Rihayê]] li gundekî navçeya [[Sirûc]]ê jidayikbû. Pistî dibistana xwe ya serî di sala 2003an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] beşa mamostatiya [[zimanê tirkî]] temam kir. Dû re salekê li ser wêje û zimanê tirkî li [[Zaningeha Bîlkent]]ê xwend.<ref>[http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 Danasîna Îbram Xelîl Baran li ser malpera Şiir Akademisi (Akademiya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810161046/http://www.siirakademisi.com/index.php?/site/sair_hayat/388 |date=2012-08-10 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> Îbram Xelîl Baran, gava deh salî bû dest bi nivisandinê kir û digel vê yekê nivis, helbest û gotûbêjên wî di kovaran de hatin weşandin. Pê re di kovara Yom Sanat de editorî kir. Di weşanxanê de li ser pêşnumayê xebitî û bû derhênerê hunerî. Di sala 2004an de Weşanxana Yom ava kir û li ser wêjeyê pirtûk derxistin. Di îlona 2004an de di Antolojiya Mezin ya Wiyo’yê de hate hilbijartin û kete nav helbestvanên hilbijartî. == Pirtûkên wî == Îbram Xelîl baran di sala 2002an de yekemîn pirtûka wî ya bi navê ''Esmer Tenli Irmak Düşleri'' (Xeyalên Rubarên Esmer) ji Weşanxana Sî derket. Di sala 2005an de jî pirtûka wî ya duyemin nav bi ''Sular Divanı'' (Dîwana Avan) derket. Gellek helbestên wî hatine vergerandin û bi çend zimana anîne weşandin.<ref>[http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm Şiir Penceresi (Pencereya Helbestan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411174014/http://www.siirpenceresi.com/sairsiir/ibrahim_halil_baran.htm |date=2012-04-11 }}, dîtin: 22'ê tebax 2012.</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ Malpera şexsî ya Îbram Xelîl Baran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118080645/http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ |date=2018-11-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1981]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] sym2jltmwfpqmzoyi7kvjpf0z8dcxbm 0 58545 2084043 2069551 2026-08-06T21:08:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084043 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = AMED <small>erdnîgarî, dîrok, çand</small> | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Amed Tîgrîs]]<br /> [[Yildiz Ҫakar]] | pêşgotin = | şêwe = [[Ensîklopedî]] | cih = [[Amed]] | sernivîser = | ziman = [[Kurdî]] | dîroka_weşanê = [[2013]] | weşanxane = Weşanxaneya Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Amed, erdnîgarî, dîrok, çand''''' pirtûkeke ji aliyê [[Amed Tîgrîs]] û [[Yildiz Çakar]] ve hatiye nivîsandin. Pirtûk ji aliyê weşanxaneya Şaredariya Bajarê Mezin ê Amedê ve hatiye çapkirin û îhaleya ҫapê jî [[Weşanxaneya Lîs]]ê girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://e-weje.com/amed-erdnigari-dirok-cand-derket-2/ |sernav=AMED, erdnîgarî, dîrok, çand, derket |tarîxa-gihiştinê=2013-02-28 |tarîxa-arşîvê=2013-08-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130821194236/http://e-weje.com/amed-erdnigari-dirok-cand-derket-2/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pirtûk ji du beşan pêk tê: beşa yekem navenda bajêr û gundên wê û beşa duyem jî hemû bajarok û gundên wê ne. Pirtûk 652 rûpel e û bi tevayî rengîn e. Di pirtûkê de agahiyên dîrokî, erdnîgarî, ҫandî, aborî, civakî, demografî, etnografi, mîtolojî, perestgeh, ziyaretgeh û biyografî hene. Di pirtûkê de bajarok bi bajarok, tax bi tax, gund bi gund , gom (mezre) bi gom hemû bi taybetiyên xwe ve bi kurtî hatine nivîsîn. Parlamenter, şaredar, nivîskar, hunermend, navdar û dengbêjên amedî ji kîjan bajerok an jî gundî ne kurtejiyana wan hatine nivîsîn û navên berhemên wan hatine destnîşankirin. Herweha navên gund û mezreyan bi [[kurdî]] û [[tirkî]] ne. Û kîjan gund li ku ye, ҫend km ji bajêr an ji bajarokê dûr e, rewşa aborî û civakiya gundiyan ҫawa ye, ҫend kes li gund an li gomê dijin, ji kîjan neteweyî ne, ziman an zaravayên wan ҫi ne, cihên dîrokî, turîstîk, ҫem, ҫiya, deşt, zozan û ziyaretgeh hatine nivîsandin. Çeko Amed Jiyan di sala 2013an de Pirtûka Amed, erdnîgarî, dîrok,çand ji kurdî wergerandiye tirkî. Tirkiya wê weha ye: Amed cografya,tarih ve kültür. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] naaflg3432ui1lsywyf2r8t7tgphkbq 0 59708 2083995 1922059 2026-08-06T17:50:06Z Avestaboy 34898 Agahîdank 2083995 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Xurrem Xasekî Siltan''' (bi [[osmanî]]: خرم سلطان, ''Khurrem Sultan''; tirkî: ''Hürrem Haseki Sultan''), '''Roksolana''' yan jî '''Aleksandra Lisowska''' (jdb.? [[1500]] li [[Rohatyn]], [[Keyaniya Polonyayê]] - m. [[15'ê avrêlê|15'ê avrêla]] 1558) xanima [[Siltan Silêmanê Qanûnî|Siltan Silêman I]] û dayîka [[Şehzade Mehmed]], [[Mihrimah Sultan]], [[Selîm|Selîm II]], [[Şehzade Beyazid]] û [[Şehzade Cîhangîr]] bû.<ref>[https://web.archive.org/web/20060615093437/http://www.4dw.net/royalark/Turkey/turkey4.htm The Imperial House of Osman] GENEALOGY</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Osmanî-şitil}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1500]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1504]] [[Kategorî:Mirin 1558]] sswsdjvyoeht3rp47k8t0y7015ktfs2 2083999 2083995 2026-08-06T17:55:32Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2083999 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Xurrem Xasekî Siltan''' (bi [[osmanî]]: خرم سلطان, ''Khurrem Sultan''; tirkî: ''Hürrem Haseki Sultan''), '''Roksolana''' yan jî '''Aleksandra Lisowska''' (jdb.? [[1500]] li [[Rohatyn]], [[Keyaniya Polonyayê]] - m. [[15'ê avrêlê|15'ê avrêla]] 1558) xanima [[Siltan Silêmanê Qanûnî|Siltan Silêman I]] û dayîka [[Şehzade Mehmed]], [[Mihrimah Siltan]], [[Selîm|Selîm II]], [[Şehzade Beyazid]] û [[Şehzade Cîhangîr]] bû.<ref>[https://web.archive.org/web/20060615093437/http://www.4dw.net/royalark/Turkey/turkey4.htm The Imperial House of Osman] GENEALOGY</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Osmanî-şitil}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1500]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1504]] [[Kategorî:Mirin 1558]] pr6h3dlfbsm4lapo28ovt3cng3arklm 2084001 2083999 2026-08-06T17:58:36Z Avestaboy 34898 2084001 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Xurrem Xasekî Siltan''' (bi [[osmanî]]: خرم سلطان, ''Khurrem Sultan''; tirkî: ''Hürrem Haseki Sultan''), '''Roksolana''' yan jî '''Aleksandra Lisowska''' (jdb.? [[1500]] li [[Rohatyn]], [[Keyaniya Polonyayê]] - m. [[15'ê avrêlê|15'ê avrêla]] 1558) xanima [[Siltan Silêmanê Qanûnî|Siltan Silêman I]] û dayîka [[Şehzade Mehmed]], [[Mihrimah Siltan]], [[Selîm|Selîm II]], [[Şehzade Beyazid]] û [[Şehzade Cîhangîr]] bû.<ref>[https://web.archive.org/web/20060615093437/http://www.4dw.net/royalark/Turkey/turkey4.htm The Imperial House of Osman] GENEALOGY</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Osmanî-şitil}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dayikên siltanên osmanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1500]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1504]] [[Kategorî:Mirin 1558]] excxaqhwgm2cua1uzny7xti38o51e2e 0 61128 2084074 1824857 2026-08-07T01:19:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084074 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Zikpê | image = Cypraea chinensis with partially extended mantle.jpg | image_width = 240px | image_caption = ''Cypraea chinensis'' | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Mollusca]] | classis = '''Gastropoda''' | classis_authority = [[Georges Cuvier|Cuvier]], 1797 | subdivision_ranks = Bineçîn | subdivision = Eogastropoda (true limpets and relatives)<br> Orthogastropoda }} '''Zikpê''' an '''gastropoda''', navên ku gelek giştî an gelemperin ku li [[qepûşk]] û [[şeytanok]]an dikevin. Zikpê çînek e mezin ji pol an [[filûm]]a [[molûsk]]an an nermikan (Mollusca) e. Ji vê çînê [[qepûşkên derya]] û şeytanokên axê bi hezar cure hene. == Anatomî == [[Wêne:Prosobranchia male.svg|thumb|200px|çep|The anatomy of an aquatic snail with a gill, a male [[prosobranch]] gastropod. Note that much of this anatomy does not apply to gastropods in other [[clades]].<br>Light yellow - body<br>Brown - [[Gastropod shell|shell]] and [[Operculum (gastropod)|operculum]]<br>Green - digestive system<br>Light purple - [[gills]]<br>Yellow - [[osphradium]]<br>Red - heart<br>Pink - <br>Dark violet - <br> 1. foot<br> 2. cerebral ganglion<br> 3. [[pneumostome]]<br> 4. upper [[commissure]]<br> 5. [[osphradium]]<br> 6. [[gills]]<br> 7. pleural ganglion<br> 8. atrium of heart<br> 9. visceral ganglion<br> 10. ventricle<br> 11. foot<br> 12. [[Operculum (gastropod)|operculum]]<br> 13. brain<br> 14. mouth<br> 15. tentacle (chemosensory, 2 or 4)<br> 16. eye<br> 17. [[Reproductive system of gastropods|penis]] (everted, normally internal)<br> 18. esophageal nerve ring<br> 19. pedal ganglion<br> 20. lower commissura<br> 21. [[vas deferens]]<br> 22. pallial cavity / [[Mantle (mollusc)|mantle]] cavity / respiratory cavity<br> 23. parietal ganglion<br> 24. anus<br> 25. [[hepatopancreas]]<br> 26. [[gonad]]<br> 27. [[rectum]]<br> 28. [[nephridium]]]] {{Paqij|left}} == Reftar == [[Wêne:CornishLimpets.JPG|thumb|250px|çep]] {{Paqij|left}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Gastropoda}} {{Wîkîcure-b|Gastropoda}} * [http://www.scholarpedia.org/article/Gastropod_reproductive_behavior Gastropod reproductive behavior] * [http://www.emilydamstra.com/portfolio.php?subcat=14 Reconstructions of fossil gastropods] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314071335/http://www.emilydamstra.com/portfolio.php?subcat=14 |date=2009-03-14 }} * [http://www.manandmollusc.net/advanced_introduction/gastropod_taxonomy_1.html 2004 Linnean taxonomy of gastropods] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220609091459/http://www.manandmollusc.net/advanced_introduction/gastropod_taxonomy_1.html |date=2022-06-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Molûskan]] 7owbu8zfiib3vqcxvcuxdb82kqdc1l3 0 66500 2084062 1842329 2026-08-07T00:51:50Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084062 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = [[Wêne:Wikipedia-favicon.png|16px|Favicon of Wikipedia]] Wîkîpediya tirkî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-tr.svg]] | screenshot = [[Wêne:Turkish Wikipedia - September 18, 2022.png|250px]] | binnivîs = Wîkîpediya tirkî | ziman = [[Tirkî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Wikimedia Foundation]] | destpêkirin = çiriya paşîn 2002 | hejmara_karkeran = 782.533 | cure = Ensîklopediya internetê | malper = http://tr.wikipedia.org/ | endam = | statû = Aktîv | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya tirkî''' yan jî '''Wîkîpediya bi zimanê tirkî''' ({{bi-tr|''Türkçe Vikipedi''}}), versiyona [[Zimanê tirkî|tirkî]] ya [[Wîkîpediya]]yê ye ku di çiriya paşîn a sala 2002an de hatiye destpêkirin. Ji gotara yekem a bi navê [[Cengîz Xan|Cengiz Han]] ku di adara 2003an de hatiye nivîsandin, heta {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}} {{NUMBEROF|ARTICLES|tr|N}} gotar hatiye nivîsandin. Li gorî hêjmara gotaran wîkîpediya tirkî, wîkîpediya 28em a herî mezin e. Ji {{NUMBEROF|USERS|tr|N}} bikarhênerên tomarkirî, {{formatnum:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|tr|R}}}} kes çalak e. {{NUMBEROF|ADMINS|tr|R}} rêveber, 5 burokrat, 3 kontrolkara wî heye. Ji roja ku hatiye vekirin ve car beşdarî hatiye kirin.  Di çiriya paşîn a 2006an de ji xelatên Webê ya [[Altın Örümcek]] re di şaxa fenê de berendam hatiye nîşan dayîn. Di kanûna paşîn a 2007an de di vê pêşbaziye de xelata "En İyi İçerik" (Naveroka Herî Baş) stend. Xelat di 25ê kanûna paşîn 2007an da li [[Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê]] hate dayîn.<span class="cx-segment" data-segmentid="89"></span> == Girêdanên derve == [[:tr:Ana Sayfa|Wîkîpediya Tirkî]] {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] [[Kategorî:Zimanê tirkî]] tew9v0xah1b9dcq7y3anm6ozmtspdia 0 66501 2084057 1834325 2026-08-06T22:42:42Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084057 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = English Wikipedia | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-en.svg]] | screenshot = [[Wêne:English Wikipedia screenshot.png|border|250px|alt=Serûpela Wîkîpediya îngilîzî]] | binnivîs = Logoyê Wîkîpediya Inglîzî | ziman = [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]] [[2001]]an | avaker = | gerû = | xwedî = [[Wikimedia Foundation]] | destpêkirin = | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [http://en.wikipedia.org en.wikipedia.org] | endam = {{NUMBEROF|USERS|en|N}} | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya îngilîzî''' yan jî '''Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî''' ([[Înglîzî]]: ''English Wikipedia''),  versiyona [[Wîkîpediya]]ya [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]] ye. Di 15a kanûna paşîn sala 2001ê de wekî yekem versiyona Wîkîpediyayê hate destpêkirin. Vêga herî zêde gotar di Wîkîpediya îngilîzî de heye. Ji versiyona Wîkîpediya almanî ko ji aliyê hejmarê ve duyem e, se qat mezintir e. <span>Niha {{NUMBEROF|ARTICLES|en|N}} gotar, {{NUMBEROF|USERS|en|N}} bikarîner û {{NUMBEROF|ADMINS|en|N}} rêveberên wê hene.</span> == Bikarhêner û rêvebir == Ji bo ku Wîkîpediya îngilîzî versiyona herî mezin e û ji bo ku inglîzî li cîhanê pir tê bi kar anîn, bikarhênerên ku zimanên wan ê dayîkî ne inglîzî bê jî pir bi kar tînin. Hinêk bikarhêner di cihê ko wîkîpediyayê di zimanên xwe bi kar bînin, wîkîpediyayê inglîzî diemilînin. Ji ber ku naveroka Wîkîpediya inglîzî pir berfireh û pêşketî ye. == Herwiha Binêre == * [[Wîkîpediya:Ziman]] {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Wikimedia-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2001ê li DYAyê]] [[Kategorî:Çanda cîhanî]] [[Kategorî:Weqfa Wikimedia]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] 3zuim2dtra806eytutquqhwdlmlc2y7 0 66578 2084152 1836081 2026-08-07T10:39:44Z Avestaboy 34898 2084152 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Fî Beyanî Erkanî Îslam''''', berhemeke [[Ehmedê Xanî]] ye. Xanî tê de temelên [[îslam]]ê nivîsandiye.<ref>http://www.yuksekovahaber.com/haber/xaninin-kitaplari-geliyor-37782.htm</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Ehmedê Xanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-kurdî-şitil}} [[Kategorî: Berhemên Ehmedê Xanî]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] tg5qz467r7q26ewobcaxk21vsnhn7j4 0 66586 2084151 1833932 2026-08-07T10:38:54Z Avestaboy 34898 2084151 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Şi'rên Fîlozofî''' tê gotin ku berhema [[Ehmedê Xanî]] ye û tê de li ser [[felsefe]]yê helbest nivîsandiye. Ji navê pirtûkê jî mirov tê derdixe ku ev pirtûk bi [[zimanê kurdî]] hatibûye nivîsandin. Lê pirtûk wendabûyî ye û di derbarê pirtûkê de agahî jî pir kêm e.<ref>http://ararat-welat.blogspot.com.tr/2010/07/ahmede-xani.html?m=1</ref> Li gorî hin texmînan peyva "''Şêr''" wek Şiîr ([[Helbest]]) an ''Şiirîn Fîlozofî'' hatiye bikarhanîn. == Çavkanî == {{çavkanî}} İzzeddin Mustafa Resûl, Ehmedê Xanî şa'iren we mufekkiren feylesufen we mutasawifen. Bexda 1979. {{Ehmedê Xanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-kurdî-şitil}} [[Kategorî:Berhemên Ehmedê Xanî]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] 2ccwts9xhecl56q784czvf0280hzobv 4 70679 2084126 2083917 2026-08-07T08:39:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2084126 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111926 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88734 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 86163 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81323 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57943 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16455 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 13549 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12206 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3704 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Makenzis}} | 737 |- | 57 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 423 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Sakura emad}} | 409 |- | 89 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 90 | {{b|Pill}} | 407 |- | 91 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} ehb3gz9e29p10mamk2tzr0xnhu4y54e 0 73894 2084041 1919981 2026-08-06T21:03:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084041 wikitext text/x-wiki {{Bi kirmaşanî|Hewajil}} '''Aerogel''', siviktirîn madeya ku li cîhanê hatiye dîtin. Ji [[dioksîda sîlîkon]] çêbûye û 99% hewa ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aerogel| ]] g2tznrlcx5xnkj0pbfzuscxchc8bixz 0 75361 2084045 2068914 2026-08-06T21:23:36Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2084045 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bawernis | navê_din = | navê_fermî = Ortaç | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | navçe = [[Gever]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Hekarî#Tirkiye | koordînat = {{Koord|37.6774589|N|44.0462092|E|display=inline, title}} }} '''Bawernis''' ({{bi-tr|Ortaç}}), gundekî ku bi navçeya [[Gever]]a [[Hekarî|Hekariyê]] ve girêdayî ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Geverê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Hekariyê]] 8pmow0el6qr4k6u0aqlcksrydkazrdm 0 77264 2083950 2062198 2026-08-06T12:30:03Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083950 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = John Doe | Wêne = | Binwêne = | Cure = [[Drama]]<br />[[Nehênî]], [[Polisye]] | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = * [[Dominic Purcell]]: John Doe * [[Jayne Brook]]: Jamie Avery * [[John Marshall Jones]]: Frank Hayes * [[William Forsythe (lîstikvan)|William Forsythe]]: Digger * [[Sprague Grayden]]: Karen Kawalski | Jûrî = | Dublaj = | Dublajkirina kurdî = Tune ye | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = {{ala|DYA}} | Zimanê orjînal = [[Îngilîzî]] | Ziman = | Hejmara sezonan = 1 | Hejmara beşan = 21 beş | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = Brandon Camp<br />[[Mimi Leder]]<br />Mike Thompson | Hilberîner = Brandon Camp Mike Thompson | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 44 hûrdem | Şirket = Camp-Thompson Productions<br>[[Regency Television]]<br>[[Fox 21 Television Studios|Fox Television Studios]] | Belavker = | Kanal = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = Xelas | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''John Doe''' [[rêzefîlm]]ekî [[amerîkan]] ji sala 2002an e. == Naverok == Mêrekî ciwan tazî û bi bîrwindakrineke tam li ser giravek hişyar dibe. Ew dibîne ku ew rengkor ê û li ser singê wî jî nîşaneke ecêb he ye. Her wiha ew zanîna tam ya cîhanê li xwe tomarkirî ye . Di beşan de ew zanîna xwe bikar tîne ji bo alîkariya polisan bike û dozên tawanî çareser bike. Armanca wê naskirina nasnameya xwe ye. == Motîva bingehî == Rêzefîlm li ser kok an jî nasnamê mêrê ku tazî li ser giravek hişiyar bû ye û lê çima bîrwindakrineke tam he ye xwe John Doe binavdike . Ji Theresa, kesek ku ew bi rengî dibîne, û ku ew wisa dixuye ku ji paşeroja xwe dizanin, jê re Tommy tê gotin.Theresa jî her wiha xuya dike ku mirovek bi karînên taybetî ye. Koma Phoenixê li seranserê vê yekê tiştek digerin. Di vê lêgerînê de, koma Phoenix di nav wan de jî teknolojiya xêvjimêrê ya bilind bikar tîne. Di dawiya dawîn de, ew temaşevanên dûr in ku John Doe dixin binê dara veşartinê ya Koma Phoenix. === Rengkorî === John Doe bîranîna xwe ya yekem rengkor e. Ji demên din, lêbelê, ew dibe ku tiştên din an mirov bi reng bibînin e. Wan tiştan / mirovan dixuye ku wateyek taybetî heye û agahiyên derbarê pêşeroja wî didin. Di rêzeyê de sedemek nayête diyar kirin ku çima John Doe tenê dikare hin mirovên bi reng bibîne.Beriya her tiştî, tiştê balkêş ev e ku mirovên ku ew di derbasa rêzefîlmê de bi reng dibîne eşkere ye ku têkiliya wan bi hevûdu re tune. Yek ji wan wêneyan keçek revandî ye ku wî alîkar dike ku bibîne, duyemîn wêneya hevalê şervan ê ji Digger e û wêneyê sêyemîn yê Theresa ye. Taybetmendiyek taybet a Koma Phoenix ev e ku endamên vê komê tenê bi [[zimanê nîşankirinê]] agahdar dikin . === Phoenix === Di vê komê de di nîvê duyemîn a rêzefîlmê de tê gotin. Ev kom çi dike, kîjan armancê dikeve mebestê an jî armanca wî çi ye, bi piranî ne diyar e. Taybetmendiyek taybet a Koma Phoenix ev e ku endamên vê komê tenê bi zimanê nîşankirinê agahdar dikin . == Çavkanî == {{werger çavkanî|de|Der Fall John Doe!}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî yên amerîkî yên 2000î]] 366xwttp2f7xqlh1hmm6afn71nd2rkj 0 82188 2083952 2062188 2026-08-06T12:30:51Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083952 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Roswelll | Wêne = Roswell logo.jpg | Binwêne = | Cure = [[Drama]], [[Aşop]], [[Honaka zanistî]] | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Jûrî = | Dublaj = | Dublajkirina kurdî = Tune | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = [[Dido (stranbêj)|Dido]] – Here with me | Muzîka dawî = | Bestekar = * [[Joseph Williams (muzîkvan)|Joseph Williams]] * Will Edwards *Jon Ernst | Welat = {{ala|DYA}} | Zimanê orjînal = [[Îngilîzî]] | Ziman = | Hejmara sezonan = 3 | Hejmara beşan = 61 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 42 hûrdem | Şirket = | Belavker = | Kanal = [[The WB]] | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = 6 kewçera 1999 | Weşana dawiyê = | Rewşe = Xelas | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = ''[[Roswell, New Mexico ( rêzefîlm)|Roswell, New Mexico]]'' }} '''Roswell''' [[rêzefîlm]]ekî [[honaka zanistî]] ya amerîkî ji hêla [[Jason Katims]] ve ye. Fîlmê pîlotî li ser bingeha pirtûkê "Roswell High" e, ku ji hêla Laura J. Burns û Melinda Metz ve hatî nivîsandin û ji hêla Pocket Books (DYA) ve hat çapandin. Li Keyaniya Yekbûyî, pêşandan hem wek Roswell High û hem jî wek Roswell hat weşandin. Rêzefîlm yekem car ji sala 1999an heta 2002an li televîzyonê hate weşandin. Ew li ser xwendekarên dibistana bilind Max û Isabel Evans û Michael Guerin, ku ne mirov lê candarên derasayî ne ku li Roswell, New Mexico di 1947an de bi keştiyek esmanî li ser erdê hilweşandin. Rojek Max jiyana hevdibistaniya xwe Liz Parker difilîtîne, ew balê li ser rayedaran dikişîne - û jiyana bêdeng ku rê li sê ciwanên li Roswell girtiye, xwedan dawiya nişkek e. == Çîroka çarçoveyî == Zan, Vilandra, Rath û Ava (piştre di rêzefîlmê de wekî "çarên keyaniyê" tên zanîn) carekê endamên malbata keyî ya rojgera Antarê bûn. Antar parçeyek pergala rojgerî ye ku ji pênc rojgerên ku ji hêla hestên hişmend ve hatine vebirin ku di destpêkê de bi hev re di nav aşitiyê de bûn. Serwerê dijmin Kivar rojekê êrişî rojgerên cîranê xwe kir û kontrola Antar girt. Zan, ku wê demê de keyê Antar bû, jina wî Ava û xwişka wî Vilandra, û her wiha cîgirê Zan, Rath, bûne qurban. Piştî mirina wan, DNAyê wan û DNA yê mirovanî ji bo afirandina du komên durehên biyanî-mirov an klonên çarên keyî hatin bikaranîn.Di rêzefílmê de, ev Max (Zan) û Isabel Evans (Vilandra), Michael Guerin (Rath) û Tess Harding (Ava) ne. Ew klon hatin şandin ku ew ji Kivar biparêzin. Ew ê rojekê vegerin û aşitiya Antar vegerînin. Keştiya esmanî bi Max, Isabel, Michael û Tess (û komek din a klonan û çar parêzkar wan re) di sala 1947an de li Roswell, New Mexico hat hilweşandin. Artêşa Dewletên Yekbûyî kapsûlên enkubê yên deresayî û du Antariyan sax dîtin, û ji bo vekolîna xwe avêtin bingehek leşkerî. Bi alîkariya balafirvanekî hewayî ya ciwan, candarên deresayî dikar bûn bi kapsûlê birevin. Nasedo (yek ji wan du parêzkarên sax) li ser çolê New Mexico di komek keviran de veşartiya.Zêdeyî 40 sal şûnda, Max, Isabel û Michael bi temenê şeş-salî de kapsulên xwe hiştin. Klona çaremîn, Tess, ku di kapsûla xwe de ma bû, paşê ji hêla Nasedo ve hat dîtin û mezin kirin. Max û Isabel digel dêûbavên xwe yên birêz Philip û Diane Evans xaniyek dilovanî û aram dîtin. Ji aliyekî ve, Michael, di lênêrîna bavê manewî ku bi kotekî ye û her wiha alkolîk e. Di destpêka rêzefîlmê de, Max, Isabel û Michael niha 16 salî ne û xwendekarên li Dibistana Bilind a Roswell in. Ew gelek baldar in ku balê nedin û her gav li cem hevdû bimînin. Ew dizanin ku ewna candarên deresayî ne, lê ne ku ew ji ku derê tên û çima ew li ser Erdê ne. <br /> == Şêwaza vegotinê == Her çend ku naverok di rêzefîlm de li ser çarenûsa Max, Isabel û Michael e, lê Liz Parker bi giranî rola vebêjerê digire.Hema hema her beş bi kêmanî sehneyek heye ku Liz nîşan dide dema ku ew di rojnivîska xwe de dinivîse. <br /> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên honaka zanistî]] [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî yên amerîkî yên 2000î]] huftm30yqbqyty285uiqjstzgkl5zxl 0 83279 2083989 1792017 2026-08-06T16:46:58Z Avestaboy 34898 /* */ Logo 2083989 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank fîlm|You | nav = You | derhêner = Sera Gamble û Greg Berlanti | lîstikvan = Penn Badgley, Ambyr Childers, Victoria Pedretti | ziman = îngilîzî | nivîskar = Caroline Kepnes | senaryo = Penn Badgley û Elizabeth Lail | welat = [[DYA]] | çêker = [[Netflix]] | imdb_rating = 7.8 | wêne = You (tv logo).svg }} '''You''' (bi kurdî: ''Tu'') rêzefîlmekî [[dêrûnî-rageşî]] ye ku ji hêla [[Greg Berlanti]] û [[Sera Gamble]] ve hatiye derhênandin. == Sezona yekem, 2018 == Sezona yekem a rêzefîlmê li ser romana [[Caroline Kepnes]]ê ya bi heman navî hatiye vegirtin. Rêzefîlm qala [[Joe Goldberg]]î dike ku ew pirtûkfiroş û rêzekujerekî [[New York]]ê ye. Piştî ku dilê Joe dikeve mişteriyekî bi navê [[Guinevere Beck]], ji nişka ve ev evîndarî Joe dixe nav obsesyînekê tund, jehrayî û xapandinî. Sezona yekem a rêzefîlmê ji aliyê [[Lifetime]]ê li ser [[Netflix]]ê 9ê [[îlon]]a 2018an de hatiye weşandin. == Sezona duyem, 2019 == Sezona duyem jî di 26ê [[kanûna pêşîn]] a 2019an de dîsa li ser [[Netflix]]ê hatiye weşandin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Rêzefîlm]] [[Kategorî:Rêzefîlmên Netflixê]] loxlyyovxaw46duyf6b647ibkzm7du7 2083990 2083989 2026-08-06T16:52:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2083990 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank fîlm | You | nav = You | derhêner = Sera Gamble û Greg Berlanti | lîstikvan = Penn Badgley, Ambyr Childers, Victoria Pedretti | ziman = îngilîzî | nivîskar = Caroline Kepnes | senaryo = Penn Badgley û Elizabeth Lail | welat = [[DYA]] | çêker = [[Netflix]] | imdb_rating = 7.8 | wêne = You (tv logo).svg }} '''You''' (bi kurdî: ''Tu'') rêzefîlmekî [[dêrûnî-rageşî]] ye ku ji hêla [[Greg Berlanti]] û [[Sera Gamble]] ve hatiye derhênandin. == Sezona yekem, 2018 == Sezona yekem a rêzefîlmê li ser romana [[Caroline Kepnes]]ê ya bi heman navî hatiye vegirtin. Rêzefîlm qala [[Joe Goldberg]]î dike ku ew pirtûkfiroş û rêzekujerekî [[New York]]ê ye. Piştî ku dilê Joe dikeve mişteriyekî bi navê [[Guinevere Beck]], ji nişka ve ev evîndarî Joe dixe nav obsesyînekê tund, jehrayî û xapandinî. Sezona yekem a rêzefîlmê ji aliyê [[Lifetime]]ê li ser [[Netflix]]ê 9ê [[îlon]]a 2018an de hatiye weşandin. == Sezona duyem, 2019 == Sezona duyem jî di 26ê [[kanûna pêşîn]] a 2019an de dîsa li ser [[Netflix]]ê hatiye weşandin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] [[Kategorî:Rêzefîlmên Netflixê]] qx2q50v0qly3o6c97lj95aoav0noqpy 0 85136 2083951 2064068 2026-08-06T12:30:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083951 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Kyle XY | Wêne = Kyle XY.png | Binwêne = | Cure = [[Honaka zanistî]] | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Jûrî = | Dublaj = | Kurdî dublaj = Tune | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = [[Michael Suby]] | Welat = {{ala|DYA}} | Zimanê orjînal = | Ziman = [[Îngilîzî]] | Hejmara sezonan = 3 | Hejmara beşan = 43 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = [[Julie Plec]]<br />Charlie Gogolak<br />Curtis Kheel<br />Richard Heus<br />Chad Fiveash<br />S. Lily Hui<br />James Patrick Stoteraux | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 41 hûrdem | Şirket = | Belavker = | Kanal = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = 2006 | Weşana dawiyê = 2009 | Rewşe = Xelas | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Kyle XY''' sernavê rêzefîlmê [[Honaka zanistî|honaka zanistiyê]] ye ku ji 2006an heta 2009an hat çêkirin, ku ew her wiha elementên rêzefîlmên [[The X Files]] û [[John Doe (rêzefîlm)|John Doe]] jî tê de ne. == Naverok == Lawekî dora 16 salî tazî li daristaneke li nêzî [[Seattle]] li eyaleta [[Washington (District of Columbia)|Washingtonê]] hişyar dibe . Ew nikare ji tiştek ji bîr bike û ew nikare biaxive. Ji ber ku tazîbûna wî di nav rûniştevanên Seattle de dibe sedema bêhn û nerazîbûnê, kurik ji navendek binçavkirinê ya ciwanan re tê şandin.Derûnnas Nicole Trager, ku tê de tê de, xort digire û li mala xwe de debarê wî dike. Ji ber ku navê wî bidinê, jê re dibêjin Kyle, wek birayê çavdêrê navenda binçavkirinê ya ciwanan. Destpêkê, zarokên Trageran, Lori û Josh, ji ramana pejirandina hevokerek paşvekirî hişmendî hez nakin, lê Kyle dizane ku çawa fêr dibe ku meriv fêr bibe ku meriv di malbatê de yek bibe û bi demê re hevaltî bike. Lê Nicole Trager hîn jî ji paşeroja Kyle re eleqedar e; nemaze ji ber ku kurik jêhatîyên ecêb pêşkeftî ye û pir hişmend e. Her wiha Kyle tenê şaşiya fîzîkî ya ku ne xwediyê nuwaze ye, ya ku nezîkbûna bav û kalên wî yê laşî zêde dike. Tenê di demê de ew ê dizî eşkere bike, ya ku dê di dawiya sezona yekem de ji bo temaşevanan re eşkere be. Wekî ku ew diyar dibe, Kyle ji ezmûnek derket holê ku di nav de, mirov divê bi hêla ducaniyek dirêjtir ve werin pêşve xistin. Ev jî di encamê de keçeke bi navê Jessie XX bû. == Paşxan == Pêşandan di 26ê hezîranê, 2006an de, li kanala kabloya ABC Family hate pêşandan. Di heman demê de sezonên pêşîn jî li ser torê ABC de weşan hat weşandin, lê tenê ji bo beşek ji sezona duyem, piştî ku ew tenê li ser ABC Family xuya bû. Piştî sezona pêşîn a 10-serpêhatî li ser ABC Family di havîna 2006 de, nûçe ragihand ku ji bo sezona duyemîn, ku di 11ê hezîrana 2007an de, di 11ê hezîrana 2007an de dest pê kir, digel nûvekirina weşanên ABC-yê, di 15ê hezîrana 2007-an de, dest pê kir ku ji bo 23 dabeşên nû. sezona 13emîn, "Leap of Faith", weşanê Duşemî, 3 îlon, 2007; 10 mayî di 12ê kanûna paşîn a 2008an de dest bi hewayê kirin. Guhertoya almanî hate weşandin 8ê kanûna pêşîn a 2007. Pêşandan sezona duyem li Brîtanya ji Duşem, 3 îlon, 2007 dest pê kir û di 5ê nîsanê de, yekem sezona li ser M6 li Fransayê hate weşandin. 5ê cotmehî, 2007, Rêbernameya TV ragihand ku malbata ABC ji bo sezona sêyem a ji 10 beşan, ku di 12ê kanûna paşîn de dest bi weşanê kir, Kyle XY nû kir. Di 31 kanûna paşîn a, 2009, ABC Family ragihand ku Kyle XY dê ji bo sezona çarem venegere. Pêşandana fînalê ya werzîşê roja Duşemiyê, 16ê adarê, 2009, di saet 9 / 8c li ser ABC Family, ku çend çîçikên dramatîk ên nehatî çareser kirin, vedide. Li dû serpêhatiya paşîn, nivîskarê Julie Plec eşkere kir ku ji bo sezonên din plan kiribû. Wê her weha bala xwe kir ku sezona sê DVD-ê ji bo series "taybetmendiyek mini-lêdanê" vedigire. "Kevir" tê gotin "Kyle XY: Future Revealed", digel ku nivîskar û aktor planên xwe yên ji bo beşên pêşerojê rave dikin û tiştê ku ew ê di dawiya rêzeçoyê de çêbibûya çi bû. == Lîstikvan û rol == === Lîstikvanên serekî === * [[Matt Dallas]] wek [[List of Kyle XY characters|Kyle Trager]] * [[Marguerite MacIntyre]] wek [[List of Kyle XY characters|Nicole Trager]] * [[Bruce Thomas]] wek [[List of Kyle XY characters|Stephen Trager]] * [[April Matson]] wek [[List of Kyle XY characters|Lori Trager]] * [[Jean-Luc Bilodeau]] wek [[List of Kyle XY characters|Josh Trager]] * [[Chris Olivero]] wek [[List of Kyle XY characters|Declan McDonough]] * [[Kirsten Prout]] wek [[List of Kyle XY characters|Amanda Bloom]] * [[Jaimie Alexander]] wek [[List of Kyle XY characters|Jessi Hollander]] (sezonên 2–3) === Rolên dubare === * [[Chelan Simmons]] wek [[Hillary (Kyle XY)|Hillary]] * [[Nicholas Lea]] wek [[List of Kyle XY characters|Tom Foss]] * [[Teryl Rothery]] wek [[List of Kyle XY characters|Carol Bloom]] * [[Cory Monteith]] wek [[List of Kyle XY characters|Charlie Tanner]] (sezonên 1–2) * [[J. Eddie Peck]] wek [[List of Kyle XY characters|Adam Baylin]] (sezonên 1–2) * [[Sarah-Jane Redmond]] wek Rebecca Thatcher (sezonên 1–2) * [[Andrew Jackson (actor)|Andrew Jackson]] wek Cyrus Reynolds (sezonên 1–2) * [[Bill Dow]] wek Profesor William Kern (sezonên 1–2) * Kurt Max Runte wek Detective Jason Breen (sezona 1) * [[Magda Apanowicz]] wek Andy Jensen (sezonên 2–3) * [[Martin Cummins]] wek Brian Taylor (sezon 2) * [[Ally Sheedy]] wek Sarah Emerson (sezonên 2–3) * [[Leah Cairns]] wek Emily Hollander (sezona 2) * [[Conrad Coates]] wek Julian Ballantine (sezon 2) * [[Josh Zuckerman (actor)|Josh Zuckerman]] wek Mark (sezonên 2–3) * [[Jesse Hutch]] wek Nate Harrison (sezona 3) * [[Hal Ozsan]] wek Michael Cassidy (sezona 3) == Medyayên din == === Roman === Heya niha du romanên ku bingeha wan rêzan hene, hem ji nivîskarê S. G. Wilkins re. Romana yekem, Kyle XY: ''Nowhere to Hide'' , li ser Haloweena yekem-a-ya Kyle-yê ye , romana duyem, Kyle XY: Under Radar, ji hilbijartina serokatiyê ya dibistanê re behs dike, bi Kyle re jî wekî berendam. {| class="wikitable" !Roman # !Sernav !Rûpel !Weşandin |- |Roman #1 |''Kyle XY: Nowhere to Hide'' |192 |30' ê tebaxê 2007 |- |Rolan <nowiki>#</nowiki>2 |''Kyle XY: Under the Radar'' |189 |1ê kanûna paşîn 2008 |} === Soundtrack û muzîk === {| class="wikitable" ! colspan="2" |Kyle XY: The Soundtrack |- ! colspan="2" |Soundtrack albûm ji Various artists |- !Derketin |22 ê gulan 2007 |- !Jenr |Alternative rock, Pop, pop rock |- !Label |MySpace |} <br />Di 22ê gulana 2007ê de soundtrackek ji bo Kyle XY hat derxistin. Ew serbestberdana sezona yekem di heman rojê de derket. Lîsteya trackê wiha ye # "Hide Another Mistake" – [[The 88]] # "Nevermind the Phonecalls" – [[Earlimart]] # "Surround" – [[In-Flight Safety]] # "I'll Write the Song, You Sing For Me" – [[Irving]] # "Wonderful Day" – [[O.A.R.]] # "Bug Bear" – Climber # "Honestly" – [[Cary Brothers]] # "So Many Ways" – [[Mates of State]] # "Middle Of the Night" – [[Sherwood]] # "Alibis" – [[Marianas Trench]] # "It’s Only Life" – [[Kate Voegele]] # "3 A.M." – [[Sean Hayes]] # "Born On the Cusp" – [[American Analog Set]] # "Will You Remember Me (Lori's Song)" – [[April Matson]] # "Alley Cat (Demo)" – [[Sherwood]] (iTunes Bonus Track) Supervisorê muzîkê ji bo pêşandanê [[Chris Mollere]] e. Michael Suby mijara vekirinê nivîsand, û piraniya deng û nîşanên. Ne mijar û ne jî xalên li ser CDya dengbêjan xuya dike. ; Muzîk ji Kyle XY {| class="wikitable" !Sezona yekem ! |- | colspan="2" | # "Hide Another Mistake" – The 88 # "So Many Ways" – Mates of State # "Honestly" – Cary Brothers # "Bug Bear" – Climber # "Wonderful Day" – O.A.R. # "I'll Write the Song, You Sing For Me" – Irving # "Surround" – In-Flight Safety # "Nevermind the Phonecalls" – Earlimart # "Welcome to the Family" – Michael Suby (Main Theme) |} {| class="wikitable" !Sezona duyem ! |- | colspan="2" | # "Will You Remember Me (Lori's Song)" – April Matson # "Born on the Cusp" – American Analog Set # "3 A.M." – Sean Hayes # "It's Only Life" – Kate Voegele # "Alibis" – Marianas Trench # "Middle of the Night" – Sherwood # "She Could Be You" – Shawn Hlookoff # "Alley Cat (Demo)" – Sherwood # "Frozen" – The Good Luck Joes |} {| class="wikitable" !Sezona sêyem ! |- | colspan="2" |Episode 3.01 It Happened One Night # "Burn the Good Ones Down" – Red Letter Agent # "Hide Your Love Away" – Red Letter Agent # "Lighting Candles" – The Weepies # "Queensploitation" – Devin Lima # "Sunshine and Cinnamon" – Kid Lightning # "Radio Christiane" – The Virgins # "Thinking It Over" – Freddy Litwiniuk # "Rich Girls" – The Virgins # "Home" – Thirteen Senses Episode 3.02 Psychic Friend # "Story" – Willoughby # "Anne" – Santogold # "Birds Collide" – Trances Arc # "Show Me What I'm Looking For" – Carolina Liar # "Killin' Me" – Faber Drive # "Summer Fades To Fall" – Faber Drive # "Fresh Pair Of Eyes" – Brooke Waggoner # "Out of the Shadows" – Matthew Perryman Jones Episode 3.03 Electric Kiss # "Fine is Fine" – Peasant # "I Should Be Lost Without You" – David Condos # "Keep It a Secret" – Malbec # "Those Days" – Peasant # "Still Lost" – Tom McRae Episode 3.04 In the Company of Men # "Wish I Could Forget" – The Weepies # "Breaking Out The Windows- Matthew Perryman Jones Episode 3.05 Life Support # "Anywhere But Here" – Safetysuit # "A Bad Dream" – Keane Episode 3.07 Chemistry 101 # "Best Defense" – 16 Frames Episode 3.08 Tell Tale Heart # "Reasons To Love You" – Meiko # "Sweet And Low" – Augustana # "Let's Not Pretend" – 16 Frames |} === Lîstika rastiya alternatîv === Kyle XY wekî rêzefîlm di heman demê de lîstikeke rastiya alternatîv a ku di nav de lîstikvan dikar e ji bo nasûta kê Kyle bi rastî ye çareser bike. Malpera Mada Corporation qulika kerguh a lîstikê ye - danasîna gerdûna lîstikê. Bi tikandina li ser "Our Jobs" ( Karbendên me ) di menuyê de, lîstikvan tê birin an Bloga li dijî Madacorp, ku agahiyên ji bo eşkerekirina rastiya Kyle ne . Ew ji promyera sezona duyem ve hat derxistin û malpera Mada Corporation bi tevahî ji nû ve hat çêkirin da ku wekî malperek rastînek xebitandinê tevbigere. Lîstik malper ji bo komek bi navê "The Latnok Society" û jûreyek şopînerê nû ya nîgarkirî, ya ku ji ya berê interaktîvtir dike, malperê bikar tîne. == Her wiha binêr e == * ''[[D.A.R.Y.L.]]'' * ''[[John Doe (rêzefîlm)|John Doe]]'' * ''[[John From Cincinnati ( rêzefîlm)|John From Cincinnati]]'' * [[Benjaman Kyle]] * XY sex-determination system == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî yên amerîkî yên 2000î]] p4nd118fng3xd4v3lxaebyh1ocott3m 0 85679 2083968 1925440 2026-08-06T14:03:07Z Nasni42 165425 2083968 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Küçükçekmece | navê_din = | navê_fermî = | wêne = Küçükçekmece - panoramio.jpg | mezinahiya_wêne = 250px | sernavê_wêne = | wêneyê_nexşeyê = Istanbul location Küçükçekmece.svg | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = | parêzgeh = [[Stembol]] | serbajar = | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 770,317 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = 2018 | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 127 | berbelaviya_nifûsê_km2 = | nifûsa_serbajarê = <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 70 | koda_postayê = 34xxx | koda_telefonê = 212 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat }} '''Küçükçekmece''' ({{IPA-tr|kyˈtʃyktʃekmedʒe}}), yek ji navçeyên bajarê [[Stembol]]ê ye li hêla Ewropayê. == Gelhenasî == Li gorî daneyên sala 2018an gelheya navçe yê 770.317 kes hatiye hejmartin. == Semt == Di navçeya Küçükçekmeceyê de çar semt û 21 tax hene: * [[Halkalı]] (Atakent, Atatürk, İstasyon, Merkez, Mehmet Akif, Yarımburgaz) * Sefaköy (Beşyol, Gültepe, Tevfikbey, İnönü, Kartaltepe, Kemalpaşa, Sultanmurat) * Kanarya (Kanarya, Söğütlüçeşme, Fatih, Cumhuriyet) * Cennet (Cennet, Yeni, Yeşilova) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Navçeyên Stembolê]] l4pqiuu3kdij72mf411lgd5d0dayw1a 0 85944 2084052 1807546 2026-08-06T22:07:37Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084052 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Wîkîpediya Erebî''' (bi erebi: ويكيبيديا العربية ''Wīkībīdyā al-ʿArabiyya''. Malpera Wîkîpediya yê ya bi zimanê [[Zimanê erebî|Erebî]] ye. Wîkîpediya Erebî, di îlona [[2001]]an de hate destpêkirin. Li gorî daneyên [[8ê gulanê|8ê Gulana]] [[2020]]an di Wîkîpediya Erebî de 1,042,667 gotar, 1,853,820 bikarhêner û 25 rêveberê malperê heye. [[Wêne:WP breakdown Arabic.png|240|thumb|Rêjaya ditîna malpera wîkîpediya erebî, li welatên ereb]] == Dîroka malperê == * Îlon 2001, Wîkîpediya Erebî da destpêkirin. * 25ê çîleya pêşî 2005, Gotara 10.000 a yekemîn hate çêkirin. * 31ê çîleya pêşî, 2007, Gotara 50.000 a yekemîn hate çêkirin. == Girêdanên derve == * [https://ar.m.wikipedia.org/wiki Wîkîpediya erebî] {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] kp5ves7doka8kyhasip76sntxj20dmd 0 85945 2084064 1844057 2026-08-07T01:03:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084064 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya bi fransî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-fr.svg|150px|thumb]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Fransî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = Adar, 2001 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://fr.m.wikipedia.org/wiki/ fr.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya bi fransî,''' ({{Bi-fr|Wikipédia francophone}} an {{Ziman|fr|Wikipédia en français}}) malpera ensîklopedî ya Wîkîpediya, bi [[Zimanê fransî|zimanê farnsî]]. Wîkîpediya bi fransî, di [[adar]]a, [[2001]]an de da destpêkirin. Li gorî daneyên [[8ê gulanê|8ê gulana]] 2020an di Wîkîpediya bi fransî de 2.212.404 gotar, 3.783.715 endam, 160 rêveberî malperê heye. [[Wêne:Pourcentage de wikipédiens par pays de résidence - secteurs - août06.jpg|250px|thumb|Rêjeya wîkîpedîstên fransî li gorî welatan.|alt=]] == Dîroka malperê == * Adar, 2001: Hate destpêkirin * 15e Gulana 2003: Gotara 10.000 a yekem hate çêkirin. * 5ê tebaxa 2003: Gotara 15.000 a yekem hate çêkirin. * 29 tabax,2004: Gotara 50.000 a yekem hate çêkirin. == Girêdanên derve == [https://fr.m.wikipedia.org/wiki/ Wîkîpediya bi fransî] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|fransî]] byd10lg5tnwl75q8mjyk9cjcmxwuqls 0 85948 2084071 1774728 2026-08-07T01:03:36Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084071 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya Rûsî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ru.svg|150px|thumb]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Rûsî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = 20, Gulan, 2001 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://ru.m.wikipedia.org/wiki ru.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya Rûsî''', (bi Rûsî: Русская Википедия), 20, Gulana 2001an da destpêkirin. Ensîklopedî ya Wîkîpediya ya bi zimanê [[Rûsî]] ye. Li gorî daneyên Gulana 2020an di Wîkîpediya Rûsî de 1.621.297 gotar, 2.754.414 endam, 83 rêveberê malperê heye. [[Wêne:Russian Wikipedia – Most popular edition of Wikipedia by country – Wikimedia Traffic Analysis Report – 1 Jul 2009-31 Oct 2013.svg|250|thumb|Di navbera sala 2009-2013an de welatên herî zêde ku wîkîpediya rûsî lê hatine dîtin]] == Dîroka malperê == * 20, gulan, 2001: hate destpêkirin * 30, çileya paşîn, 2004: Gotara 10.000 ya yekemîn hate çêkirin. * 23 çileya paşîn 2005: Gotara 50.000 ya yekemîn hate çêkirin. * 16, tebax, 2006: Gotara 100.000 ya yekemîn hate çêkirin. == Girêdanên derve == [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/ Wîkîpediya Rûsî] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2001ê li Rûsyayê]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|rûsî]] 9z1fop244u382by61pyopm1wx13vmfb 0 85950 2084046 1834294 2026-08-06T21:30:54Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084046 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya bi spanî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-es.svg|150px|thumb]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Spanî]] (kastîlî) | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = Gulan, 2001 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://es.m.wikipedia.org/wiki/ es.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya bi spanî''', (bi spanî: ''Wikipedia en español''), malpera Wîkîpediya ya bi [[Zimanê spanî|zimanê Spanî]] ye. Li gorî daneyên 8ê gulana 2020an di Wîkîpediya bi spanî de 1.597.008 gotar, 5.819.967 endam, 67 rêveberê malperê heye [[Wêne:Enciclopedia Libre and Spanish Wikipedia article count.svg|250px|thumb|li gorî salan Înfografîka zêdebûna gotarên wîkîpediya spanî]] == Dîroka malperê == * 1, gulan, 2001: Malper hate destpêkirin. * 25, tîrmeh, 2003: Gotara 5.000 a yekemîn hate çêkirin * 4, çiriya pêşîn 2004: Gotara 10.000 a yekemîn hate çêkirin * 30, gulan, 2005: Gotara 50.000 a yekemîn hate çêkirin. * 8, adar, 2006: Gotara 100.000 a yekemîn hate çêkirin. == Girêdanên derve == * [https://es.m.wikipedia.org/wiki/ Malpera Wîkîpediya bi spanî] {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Wikimedia-şitil}} [[Kategorî:Weqfa Wikimedia]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] 010or3vwy5vjc52f5bbx6xm2xkf12n2 0 86263 2084067 1844647 2026-08-07T01:03:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084067 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya koreyî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ko.svg|150px|thumb]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Koreyî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = Çileya pêşî, 2001 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://ko.m.wikipedia.org/ ko.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya koreyî''', (bi koreyî: 한국어 위키백과), malpera wîkîpediya a bi [[Zimanê korêyî|zimanê koreyî]] ye. Li gorî daneyên Gulana sala 2020an di Wîkîpediya koreyî de 494.067 gotar, 624.054 endam û 25 rêveberê malperê heye. == Dîroka malperê == * 4ê hezîrana 2002: Gotara 10.000 a yekemîn hate çêkirin * 4ê çileya pêşî a 2008: Gotara 50.000 a yekemîn hate çêkirin * 8ê hezîrana 2009: Gotara 100.000 a yekemîn hate çêkirin. == Girêdanên derve == [https://ko.m.wikipedia.org/wiki/ Malpera Wîkîpediya koreyî] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2002an li Korêya Başûr]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|koreyî]] dg8ahhryen9aceyvy6r7up6cvbav42t 0 86265 2084072 1817700 2026-08-07T01:03:39Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084072 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya swêdî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-sv.svg|150px|thumb]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Swêdî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = 3, Gulan, 2001 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://sv.m.wikipedia.org/wiki/ sv.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya swêdî''', (bi swêdî: ''svenskspråkiga Wikipedia'') malpera wîkîpediya bi [[zimanê swêdî]] ye. Niha di Wîkîpediya swêdî de {{NUMBEROF|ARTICLES|sv|N}} gotar, {{NUMBEROF|USERS|sv|N}} endam û {{NUMBEROF|ADMINS|sv|N}} rêveberên malperê heye. [[Wêne:Artikelutveckling, svenska wikipedia.png|240px|thumb|Înfografîka zêdebûna gotarên sala 2003 û 2005an ya wîkîpediya swêdî]] == Dîroka malperê == * 3ê gulana 2001: Hate destpêkirin. * 27ê îlona 2012: gotara 500.000 yekemîn hate çêkirin. * 15ê hezîrana 2013: gehişt hêjmara (yek milyon) 1000.000 gotar * Îlona 2015: gehişte hêjmara 2000.000 (du milyon) gotar * Nîsana 2016: gehişte hêjmara 3000.000 (sê milyon) gotar. == Girêdanên derve == [https://sv.m.wikipedia.org/wiki/ malpera wîkîpediya swêdî] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2001ê li DYAyê]] [[Kategorî:Avabûnên 2001ê li Swêdê]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|swêdî]] ewn4emxxqc1plpzwhmtnqquccc547cr 0 86272 2084073 1767896 2026-08-07T01:03:45Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084073 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediyaya bi portûgalî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-pt.svg|150px|thumb]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = 3 gulan 2001 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://pt.wikipedia.org/wiki/ pt.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediyaya bi portûgalî''' (bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]]:''Wikipédia em português'', Wîkîpediya bi portûgalî), malpera Wîkîpediya bi zimanê portûgalî ye. Li gorî daneyên 9ê gulana 2020an di Wîkîpediya bi portûgalî de 1.031.061 gotar, 2.402.552 endam 73 rêveberê malperê hene. [[Wêne:Portuguese Wikipedia – Most popular edition of Wikipedia by country – Wikimedia Traffic Analysis Report – 1 Jul 2009-31 Oct 2013.svg|250px|thumb|Di navbera sala 2009-2013an de welatên herî zêde ku Wîkîpediya portûgalî lê hatine dîtin]] == Dîroka malperê == * 1ê adara 2001: hate destpêkirin. * 9ê tîrmeha 2004: gotara 10.000 hate weşandin. * 21ê gulana 2005: gotara 50.000 hate weşandin. * 26ê çileya paşîn a 2006: gotara 100.000 hate weşandin. == Girêdanên derve == [https://pt.m.wikipedia.org/wiki/ Malpera wîkîpediya portûgalî] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|portûgalî]] 76t6emh7z9jzbwljjmdi9uqvh4pfkd4 0 86275 2084069 1870062 2026-08-07T01:03:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084069 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Wîkîpediya mecarî''' (bi mecarî: ''Magyar Wikipédia'') malpera wîkîpediya bi [[zimanê mecarî]] ye. Li gorî daneya 10 gulana 2020an di Wîkîpediya mecarî de 469.951 gotar, 445.158 endam, 30 rêveberê malperê heye. [[Wêne:Wikiarticles2003-2018.svg|250px|thumb| Înfografîka sererastkirina malperê Di navbera salên 2003 û 2015an. (15e sal)]] == Dîroka malperê == * 7ê sibata 2007: gehişte hêjmara 50.000 gotarê. * 17ê tîrmeha 2007: gehişte hêjmara 100.000 gotarê. * 7ê gulana 2015: gehişte 300.000 gotarê. == Girêdanên derve == [https://hu.m.wikipedia.org/wiki/ malpera wîkîpediya bi mecarî] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|mecarî]] 5nvanbpasmffoswsfres8earvmuuiwo 0 86281 2084066 1811452 2026-08-07T01:03:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084066 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya japonî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ja.svg|150px|thumb]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Japonî]] | avabûn = Gulan, 2001 | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = Gulan, 2001 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://ja.wikipedia.org/wiki/ ja.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya japonî''' (bi Japonî:ウィキペディア), Rûpela wîkîpediya bi [[zimanê japonî]] ye. Li gorî daneya 10 gulana sala 2020an di rûpelê de 1.205.365 gotar, 1.632.441 endam û 37 rêveber hene. == Dîroka rûpelê == * Gulana 2001: hate destpêkirin * 15ê tîrmeha 2003: gihişte hêjmara 10.000 gotaran. * Destpêka sala 2004: gihişte hêjmara 30.000 gotaran. * Îlona 2004: gihişte hêjmara 75.000 gotaran. == Girêdanên rûpela == [https://ja.wikipedia.org/wiki/ ja.wikipedia.org] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2001ê li Japonê]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|japonî]] e5j7dlhou43v7ktdlfzubhg8dhi4roz 0 86283 2084070 1778505 2026-08-07T01:03:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084070 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya norwêcî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-nn+no.svg]] | screenshot = [[Wêne:Målform nnwp+nbwp.png|250px]] | binnivîs = | ziman = [[Norwêcî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = 26, sermawez, 2001 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://nn.wikipedia.org/wiki/ nn.wikipedia.org] [https://no.wikipedia.org/wiki/ no.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya norwêcî''', Wîkîpediya bi zimanê norwêcî ye. Du cureyên Wîkîpediya bi zimanê [[Zimanê norwêcî|norwêcî]] hene, ya bi norwêciya [[bokmål]] ([[riksmål]]) û ya din bi norwêciya [[Zimanê nynorsk|nynorsk]]. Piştî referandûmekê Wîkîpediya norwêciya bokmål bû malpera sereke ya projeyê. Di 10ê gulana 2020an de Wîkîpediya norwêciya bokmål 533.836 gotarên wê hebûn. Îro 494.263 endam û 43 rêveberên wê hene. == Dîroka Wîkîpediya bi norwêciya bokmål (riksmål) == * Di 26ê sermaweza 2001ê de projeya Wîkîpediya norwêcî xistine kar. * Di sibata 2007an de Wîkîpediya norwêcî gihişte 100.000 gotaran. == Dîroka Wîkîpediya bi norwêciya nynorsk == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Wîkîpediyên norwêcî == * [https://nn.wikipedia.org/wiki/ nn.wikipedia.org] (ya nynorsk) * [https://no.wikipedia.org/wiki/ no.wikipedia.org] (ya bokmål) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|norwêcî]] mtq6j2ra66frla587a6mca4gq3kxxwb 0 86300 2084068 1869194 2026-08-07T01:03:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084068 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Wîkîpediya krowatî''' (bi krowatî:''Wikipedija na hrvatskome jeziku'') rûpela wîkîpediya ya bi zimanê [[krowatî]] ye. Li gorî daneya 10 gulana 2020an di rûpelê de 217.858 gotar, 237.443 endam û 16 rêveberê rûpelê hene. == Dîroka rûpelê == * 25ê Avrêl, 2003 - Gotara yekem hate hate weşandin. * 8ê, Tîrmeh, 2005 - 10,000 gotar * 11ê Tebax, 2006 - 20,000 gotar * 3 çileya paşîn 2008 - 50,000 gotar * 18ê kewçer, 2009 - 70,000 gotar * 30ê sermawezê, 2010 - 90,000 gotar == Girêdana rûpelê == [https://hr.wikipedia.org/wiki/ hr.wikipedia.org] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|krowatî]] sd25809i13ik978pa3ji0spzwjw226w 0 86303 2084065 1786358 2026-08-07T01:03:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084065 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya îtalî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-it.svg|150px|thumb]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Îtalî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = çileya pêşîn, 2002 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://it.wikipedia.org/wiki/ it.wikipedai.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya îtalî'''(bi îtalî:''Wikipedia in italiano'') ensîklopediya wikipediya ya bi [[zimanê îtalî]] ye. Niha di Wîkîpediya îtalî de {{NUMBEROF|ARTICLES|it|N}}, {{NUMBEROF|USERS|it|N}} endam û {{NUMBEROF|ADMINS|it|N}} rêveberên malperê hene. == Dîroka rûpelê == * 9ê îlon, 2005 - 100.000 gotar * 22, hezîran, 2010 - 120.000 gotar * Sala 2012, 900.0000 gotar * 22, çileya pêşîn 2013 - 1 Milyon gotar. == Girêdana rûpelê == [https://it.wikipedia.org/wiki/ it.wikipedai.org] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|îtalî]] 5trh2lphm1dy5lzbup2zvvoeykhnssq 0 86606 2084056 1834912 2026-08-06T22:41:54Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084056 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya îbranî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-he.svg|150px]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Îbranî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = 2003 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://he.wikipedia.org/wiki/ he.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya Îbranî''' (bi Îbranî: ויקיפדיה: האנציקלופדיה החופשית), malpera wîkîpediya ya bi zimanê Îbranî ye. Li gorî daneya 21 gulana 2020an di wîkîpediya Îbranî de 266.521 gotar, 641.478 endam û 37 rêveberê malperê hene. == Kronolojî == * '''8ê tîrmeha 2003''': Hate destpêkirin. * '''25ê cotmeha 2003''': 1.000 gotar hate çêkirin. * '''Îlona 2004an''': 10.000 gotar hate çêkirin. * '''Gulana 2005an''': 20.000 gotar hate çêkirin. * '''24ê çileya 2006''': 50.000 gotar hate çêkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == [https://he.wikipedia.org/wiki/ Malpera wîkîpediya bi zimanê îbranî] {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îbranî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] mnwyguei87uplv22qtfrz5s9l74wpie 0 86610 2084063 1817716 2026-08-07T01:03:04Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084063 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Wîkîpediya bi almanî''' (bi almanî: ''deutschsprachige Wikipedia''), malpera [[wîkîpediya]] ya bi [[zimanê almanî]] ye. Niha di Wîkîpediya almanî de {{NUMBEROF|ARTICLES|de|N}} gotar, {{NUMBEROF|USERS|de|N}} endam û {{NUMBEROF|ADMINS|de|N}} rêveber hene. == Kronolojî == {{Beşa vala|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://de.wikipedia.org/wiki/ malpera wîkîpediya bi zimanê almanî] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|almanî]] [[Kategorî:Zimanê almanî]] g4bxomq53x0czgyi7fkl5xjntjlxhvy 0 86611 2084048 1833631 2026-08-06T21:47:56Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084048 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya çînî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-zh.svg|150px]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Çînî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = Gulan, 2001 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://zh.wikipedia.org zh.wikioedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya çînî''' (bi Çînî:中文維基百科/中文维基百科), malpera wîkîpediya ya bi zimanê çînî ye. Li gorî daneya 21ê gulana 2020an di wîkîpediya çînî de 1.120.372 gotar, 2.945.822 endam û 79 rêveber hene. == Kronolojî == {{Beşa vala|tarîx=îlon 2024}} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == [https://zh.wikipedia.org Malpera wîkîpediya bi zimanê çînî] {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çînî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] bpmtavfjgslsdko0oq3d8sqpm13bcoc 0 86612 2084047 1825209 2026-08-06T21:35:53Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084047 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya bulgarî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-bg.svg|150px]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Bulgarî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = 6, Kanûn, 2003 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://bg.wikipedia.org/wiki/ bg.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya bulgarî''' (bi bulgarî: Българоезичната Уикипедия), malpera wîkîpediya ya bi zimanê bulgarî ye. Li gorî daneya 21ê gulana 2020an di wîkîpediya bulgarî de 262.529 gotar, 271.207 endam û 27 rêveber hene. == Kronolojî == * '''3ê Cotmeha 2004''': gotara 10,000an hate çêkirin. * '''26ê Kanûn 2007''': gotara 50,000an hate çêkirin. * '''24ê Gulana 2010''': gotara 100,000an hate çêkirin. * '''17 Tîrmeha 2013''': gotara 150,000an hate çêkirin. * '''12ê hezîrana 2015''': gotara 200,000an hate çêkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == [https://bg.wikipedia.org/wiki/ Malpera wîkîpediya ya bi zimanê bulgarî] {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] [[Kategorî:Zimanê bulgarî]] 7vhsh90cbw4auvynx3ey0a88qxguo40 0 86613 2084060 1759633 2026-08-07T00:30:59Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084060 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya slovakî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-sk.svg|150px]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Slovakî]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = Kanûn, 2003 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://sk.wikipedia.org/ sk.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya Slovakî''' (bi slovakî: ''Slovenská Wikipédia''), malpera wîkîpediya ya bi zimanê slovakî ye. Li gorî daneya 21ê gulana 2020an di wîkîpediya slovakî de 233.409 gotar, 188.838 endam û 9 rêveber hene. == Kronolojî == * '''Îlona 2005''': 15.000 gotar hate çêkirin. * '''Tebaxa 2006''': 50.000 gotar hate çêkirin. * '''Tebaxa 2008''': 100.000 gotar hate çêkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == [https://sk.wikipedia.org/ Malpera wîkîpediya ya bi zimanê slovakî] {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Slovakî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] favqc3nnkhrm72gr72pb1iqfojupxyw 0 86616 2084044 1946980 2026-08-06T21:18:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084044 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya azerî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-az.svg|150px]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = [[Tirkiya Azerbaycanê]] | avabûn = | avaker = | gerû = | xwedî = [[Weqfa Wîkîmedya]] | destpêkirin = 2004 | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [https://az.wikipedia.org/wiki/ az.wikipedia.org] | endam = | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya Azerî''' (bi tirkî ya Azerbaycanê: ''Azərbaycanca Vikipediya''), malpera Wîkîpediya ya bi zimanê azerî ye == Kronolojî == * '''2 hezîran 2002''' - Afirandina beşa yekem di Wikipediayê de. * '''9 adar 2007''' - 5.000 gotar hatine tomarkirin. * '''22 tîrmeh 2007''' - 10.000 gotar hatine tomarkirin. * '''29 tîrmeh 2011''' - 75 000 gotar hatine tomarkirin. * '''25 adar 2014''' - 100 000 gotar hatine tomarkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == [https://az.wikipedia.org/wiki/ Girêdana beşa wîkîpediyayê bi zimanê azerî] {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Azerî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Azerbaycanê]] ep8adj33rot40b2ejduqo06dwz9owjz 0 90931 2084012 2083916 2026-08-06T18:10:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084012 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Goldie Jeanne Hawn''' (jdb. 21ê çiriya paşîn, 1945) lîstikvan, danser, û stranbêjek [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû.<ref name="biography.com">{{Jêder-malper |url=http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |sernav=Goldie Hawn Biography: Actress (1945–) |weşanger=[[Biography.com]] ([[FYI (TV channel)|FYI]] / [[A&E Networks]]) |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151224115853/http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=8 sibat 2016 }}</ref> Ew li ser bi fame rabû NBC bernameya comedy sûret ''Rowan &amp;amp; Martin Laugh-In'' (1968-70) lîztinvanî kiriya. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktîvîstên amerîkî yên jin ên heqên însanan]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî-cihû]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Danserên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Komedyenên jin ên cihû]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên cihû yên jin]] 41oueqv1vu5rc5dr26oybyr8y9bdj9z 2084013 2084012 2026-08-06T18:11:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084013 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Goldie Jeanne Hawn''' (jdb. 21ê çiriya paşîn, 1945) lîstikvan, danser û stranbêjek [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû.<ref name="biography.com">{{Jêder-malper |url=http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |sernav=Goldie Hawn Biography: Actress (1945–) |weşanger=[[Biography.com]] ([[FYI (TV channel)|FYI]] / [[A&E Networks]]) |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151224115853/http://www.biography.com/people/goldie-hawn-9331873 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=8 sibat 2016 }}</ref> Ew li ser bi fame rabû NBC bernameya comedy sûret ''Rowan &amp;amp; Martin Laugh-In'' (1968-70) lîztinvanî kiriya. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktîvîstên amerîkî yên jin ên heqên însanan]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî-cihû]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Danserên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Komedyenên jin ên cihû]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên cihû yên jin]] 4sx5hlkodh05y3pz9sa3r1szrmy8zks 0 104062 2084055 1836724 2026-08-06T22:28:52Z ~2026-43436-79 174133 2084055 wikitext text/x-wiki [[Wêne:1009 Motor End Plate and Innervation ku.jpg|thumb|438x438px|Gehînkeya demarûmasûlke di navbera demarexane û masûlkexaneyê de cih digire.]] '''Gehînkeya demarûmasûlke''' ({{Ziman-en|neuromuscular junction}}) cihê taybet e ko tewerekotahiya demarexaneyê û masûlkerîşal rastê hev tên<ref name="Biology" />. Gehînkeya demarûmasûlke, [[Gehînkeya kîmyayî|gehînkeyek kîmyayî]] ye di navbera [[demarexane]] û [[Masûlkerîşal|masûlkexaneyê]] de. [[Peykeremasûlke]] di bin bandora [[koendama demarê]] de kar dikin. Demareragihandinên ji [[Demaxê mirov|demax]] an jî ji [[dirkepetik]]ê dibin sedema girjbûna peykeremasûlkeyê<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref>. Rîşalên demarexaneyê bi masûlkerîşalan ve gehînkeya kîmyayî ava dikin. Di her masûlkerîşalek peykeremasûlkeyê de, ji bo girêdana demarexaneya livînê, gehînkeya demarûmasûlke heye<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref>. Ango her peykeremasûlkeyek ji aliyê demarexaneya livinê ({{Ziman-en|motor neuron}}) tê kontrolkirin. Demarexaneyên livînê ji demax an jî ji dirkepetikê ragîhandinên demarî digihînin masûlkerîşalan. Dawiya beşa [[tewere]]yê demarexaneyê wekî tewerekotahî tê navkirin. Beşa sarkolemaya masûlkerîşalê ya ko bi kotahiya tewereyê ve di nav têkiliyêde ye wekî lewheya serê ya livînê ({{Ziman-en|motor end plate}}) tê navkirin. Tewere raste rast bi lewheya serê ya livînê re temas nake. Di navbera kotahiya tewereyê û ya sarkolemayê de valahiyek biçûk heye, ji re dibêjin [[gehînke]]qelîş ({{Ziman-en|synaptic cleft}})<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref>. Sînyalên elektrîkî bi şeweyê [[erkê kar]] ji laşê demarexanêyê derbasî tewereyê dibin, heta kotahiya tewereyê tên guhêztin. Erkê kar li tewerekotahiyê de dibin sedema hilweşîna cemsergiriya [[Parzûna xaneyê|parzûnê]], ango berevajîbûna cemsergirî ({{Ziman-en|depolarization}}) rû dide. Bi berevajîbûna cemsergiriyê cogên kalsiyumê yên li ser kotahiya tewereyê ve dibin<ref name="Human Biology." />. Paşê, kalsiyumên li derdorê ber bi nav tewerekotahiyê diherikin. Bi hatina kalsiyumê, ji çikildanên gehînkeyê ya demarexaneya livînê, demareguhêzera ({{Ziman-en|neurotransmitter}}) asetîlkolîn tê derdan<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>. Astîlkolîn (ACh) belavê nav gehînkeya demarûmasûlkeyê dibe<ref name="Human Physiology">Fox, Stuart Ira.Human Physiology. McGraw-Hill Education, 2016.</ref>. Li ser rûyê sarkolemayê de wergirên asetîlkolînê hene. Asetîlkolîn bi van wergiran ve girê dibe. Bi girêdana asetîlkolînê, cogên wergirê asetîlkolînê ve dibin, Îyonên sodyumê diherikin nav masûlkerîşalê. Ev rewş dibe sedema hilweşîna cemsergiriya masûlkerîşalê<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>. Di masûlkerîşalê de erkê kar dest pê dike<ref name="Human Physiology" />. Di nav sarkoplazmaya masûlkerîşalalan de tora lûlekên berwarkî heye, ev tor wekî lûlekên T ({{Ziman-en|T tubules / transverse tubules}}) tên navkirin. Dema demareguhêzer digihîje ser rûyê sarkolemayê, sînyal bi navbeynkariya lûlekên T belavê nav sarkoplazmayê dibe. Lûlekên T erkê kar digihînin retîkûlûma sarkoplazmî. Cogên kalsiyumê yên retîkûlûma sarkoplazmiyê ve dibin, kalsiyuma embarkiri ji retîkûlûma sarkoplazmî belavê nav masûlkerîşalokan dibe û rêzeçalakiyin ji bo girjbûna masûlkeyê dest pê dike<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>. Gava asetîlkolîn li ser wergirên asetîlkolînê dimînin cogên sodyumê jî vekirî dimînin, ango masûlerîşal çalak dimîne. Lê divê piştî ragihandinê, heta demareragihandinek nû, divê çalakiya masûlkeyê jî raweste. Ji bo girtina cogên sodyumê dive asetîlkolîn ji [[gehînke]]qelîşê bêne dûrxistin. Di gehînkeqelîşê de [[enzîm]]ek heye bi navê asetîlkolînesteraz ({{Ziman-en|acetylcholinesterase}}). Ev enzîm hilweşînerê asetîlkolînê ye<ref name="medical physiology" />. Enzîma asetîlkolînesteraz, asetîlkolînê hildiweşîne bo asetîl û kolînê<ref name="OpenStax, Biology" />. Hinek ji asetîlkolînê jî bê ko bên hilweşandin, ji gehînkeqelîşê ber bi kotahiya tewereyê tê mijandin<ref name="medical physiology">Guyton, A. and Hall, J., 2011.Guyton And Hall Textbook Of Medical Physiology. Philadelphia: Saunders Elsevier.</ref>. Bi vî awayê cogên sadyumê yên li ser sarkolemaya masûlkerîşalê tên girtin ko çalakiya masûlkeyan raweste. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] q52jlzt75sq0vzaiopmbpwnzjqdfux3 0 128966 2083953 1778594 2026-08-06T12:31:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083953 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê }} '''''Jayran''''' rêzefîlmeke televizyonî ya Îranî ye ku di celebê romantîka dîrokî de ji derhêneriya Hesen Fethî, nivîsandina Ehsan Jovanmerd û Fethî û hilberîneriya Îsmaîl Afîfeh e. Çîroka vê rêzefîlmê behsa bûyerên piştî mirina Emîr Kabîr û nasîna Naseredîn Şah bi Jeeran dike. Lîstikvanên vê rêzefîlmê Behram Radan, Parînaz Îzdiyar, Amir Hussein Fethi, Mehdî Pakdel, Stare Pesiani, Gazal in. Şakrî, Semîra Hesenpûr, Mehdî Koşkî, Morteza Îsmaîl Kaşî, Fatemê Mesûdîfer, Elham Namî, Nahal Deştî, Kataneh Afsharinejad, Behnaz Nazî, Amir Caferî, Rouya Tîmûriyan, Homan Barknoord, Rana Azadîvar û Maryla Zareî. Pêvajoya kişandina fîlma ''Jayran'' di dawiya Tebaxa 2021ê de li Xansar û Golpayeganê bi dawî bû. Weşana vê rêzefîlmê ji Şehrîvara sala 2021 ve çend caran hat paşxistin. == Çîrok == Koleksiyona Jîran çîrokeke romantîk û dîrokî ye ku şeş salên jiyana Naseredîn Şahê çaremîn şahê Qacaran vedibêje. Ev çîrok piştî mirina Emîr Kabîr û tayînkirina Mîrza Aga Xan Nûrî wek serokwezîr dest pê dike; Çîroka nasîn û evîna Şah a bi keçeke gundî ya bi navê Xedîce Xanem Tecrîşî ye ku ji ber çavên wê yên mezin navê wê kiriye “Jiran ”. == Muzîk == [[Ferdîn Xalteberî]] muzîka rêzefîlmê çêkiriye û [[Homayun Şacariyan]] ew rêzefîlmê kiriye. == Bazî == Beşa yekem a Jeeran di 24ê Behmena 2021an de bi rêya servîsa Filmo hat nîşandan û beşên mayî jî dê her hefte bên weşandin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-şitil}} [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:​​​Rêzefîlmên televîzyonê yên dîrokî]] hfg5l9j5cqoun0mzzjap748vnnm148y 2 156563 2083956 2083915 2026-08-06T12:33:10Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2083956 wikitext text/x-wiki == 2026-08-06T12:33:09Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Senarîst]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotin]] → [[:Kategorî:Folklor]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-08-06T08:21:01Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-05T08:20:59Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-04T08:21:09Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-03T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-02T08:21:03Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-01T08:21:00Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2082582 Qeydên kevn]''' bu3jj5td0o70vkzceq3nkojywl8nse6 2084124 2083956 2026-08-07T08:20:50Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2084124 wikitext text/x-wiki == 2026-08-07T08:20:49Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-06T12:33:09Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Senarîst]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotin]] → [[:Kategorî:Folklor]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-08-06T08:21:01Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-05T08:20:59Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-04T08:21:09Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-03T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-02T08:21:03Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2082750 Qeydên kevn]''' 568a4z6l3vb4t54gcfr0i3lhega9xkr 0 213881 2083954 1777267 2026-08-06T12:32:58Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083954 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdanka giştî | mezinahiya_logoyê = 100 }} '''The Last of Us''' rêzefîlmeke televîzyonî ya [[DYA|amerîkî]] ya bi drama [[post-apokalîptîk]] e ku ji hêla [[Craig Mazin]] û [[Neil Druckmann]] ve ji bo [[HBO]] hatiye çêkirin. Li ser bingeha ''[[franchise]]'' lîstika vîdyoyê ya ku ji aliyê [[Naughty Dog]] ve hatiye pêşve xistin.<ref name="TLOU1">{{Jêder-malper |url=https://blog.playstation.com/2011/12/10/naughty-dog-reveals-the-last-of-us-at-2011-vgas/ |sernav=Naughty Dog Reveals The Last of Us at 2011 VGAs |paşnav=Wells |pêşnav=Evan |lînka-nivîskar=Evan Wells |xebat=[[PlayStation Blog]] |weşanger=[[Sony Computer Entertainment]] |tarîx=10 Desember 2011 |roja-gihiştinê=13 Maret 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200601063930/https://blog.playstation.com/2011/12/10/naughty-dog-reveals-the-last-of-us-at-2011-vgas/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2020 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Rêzefîlm di 15ê çileya paşîn a 2023an de hate pêşkêşkirin. == Karakterên sereke yên rêzefîlmê == * [[Pedro Pascal]] - Joel Miller * [[Belle Ramsey]] - Ellie == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://www.hbo.com/the-last-of-us}} * {{IMDb fîlm|3581920}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên dîroka alternatîv]] 4yakq0eb16mwj503mvx1zc344qzahv9 2083970 2083954 2026-08-06T14:29:48Z Avestaboy 34898 2083970 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdanka giştî | mezinahiya_logoyê = 100 }} '''The Last of Us''' rêzefîlmeke televîzyonî ya [[DYA|amerîkî]] ya bi drama [[post-apokalîptîk]] e ku ji hêla [[Craig Mazin]] û [[Neil Druckmann]] ve ji bo [[HBO]] hatiye çêkirin. Li ser bingeha ''[[franchise]]'' lîstika vîdyoyê ya ku ji aliyê [[Naughty Dog]] ve hatiye pêşve xistin.<ref name="TLOU1">{{Jêder-malper |url=https://blog.playstation.com/2011/12/10/naughty-dog-reveals-the-last-of-us-at-2011-vgas/ |sernav=Naughty Dog Reveals The Last of Us at 2011 VGAs |paşnav=Wells |pêşnav=Evan |lînka-nivîskar=Evan Wells |xebat=[[PlayStation Blog]] |weşanger=[[Sony Computer Entertainment]] |tarîx=10 Desember 2011 |roja-gihiştinê=13 Maret 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200601063930/https://blog.playstation.com/2011/12/10/naughty-dog-reveals-the-last-of-us-at-2011-vgas/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2020 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Rêzefîlm di 15ê çileya paşîn a 2023an de hate pêşkêşkirin. == Karakterên sereke yên rêzefîlmê == * [[Pedro Pascal]] - Joel Miller * [[Belle Ramsey]] - Ellie == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://www.hbo.com/the-last-of-us}} * {{IMDb fîlm|3581920}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên dîroka alternatîv]] b8iuq5ppklrn3ruzozh5qpnvpuee4mg 2084011 2083970 2026-08-06T18:09:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084011 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdanka giştî | mezinahiya_logoyê = 100 }} '''The Last of Us''' rêzefîlmeke televîzyonî ya [[DYA|amerîkî]] ya bi drama [[post-apokalîptîk]] e ku ji hêla [[Craig Mazin]] û [[Neil Druckmann]] ve ji bo [[HBO]] hatiye çêkirin. Li ser bingeha ''[[franchise]]'' lîstika vîdyoyê ya ku ji aliyê [[Naughty Dog]] ve hatiye pêşve xistin.<ref name="TLOU1">{{Jêder-malper |url=https://blog.playstation.com/2011/12/10/naughty-dog-reveals-the-last-of-us-at-2011-vgas/ |sernav=Naughty Dog Reveals The Last of Us at 2011 VGAs |paşnav=Wells |pêşnav=Evan |lînka-nivîskar=Evan Wells |xebat=[[PlayStation Blog]] |weşanger=[[Sony Computer Entertainment]] |tarîx=2011-12-01 |roja-gihiştinê=2023-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200601063930/https://blog.playstation.com/2011/12/10/naughty-dog-reveals-the-last-of-us-at-2011-vgas/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2020 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Rêzefîlm di 15ê çileya paşîn a 2023an de hate pêşkêşkirin. == Karakterên sereke yên rêzefîlmê == * [[Pedro Pascal]] - Joel Miller * [[Belle Ramsey]] - Ellie == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://www.hbo.com/the-last-of-us}} * {{IMDb fîlm|3581920}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên dîroka alternatîv]] nggqb59sq0j5dhq2bls5pzgr3a4edki 4 214165 2084127 2083918 2026-08-07T08:39:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2084127 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 841458 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15431 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3649 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1486 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} 1i96hfpc7ysvyyjr8bhneshi2svp1lt 0 288893 2084059 1886693 2026-08-06T23:21:03Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084059 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Lîsteya Wîkîpediyayan''' agahiyan dide li ser rewşa hemû [[gotar]] û [[weşan]]ên bi ziman û zaravayên [[Ensîklopedî|ensîklopediya]] [[Wîkîpediya]]yê. Di dawiya sala [[2024]]ê de, gotarên Wikipediayê bi 352 zimanan tê weşandin, ku ji wan 339 niha çalak in û 13 jî girtî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Language_proposal_policy&oldid=21811318 |sernav=Language proposal policy - Meta |malper=meta.wikimedia.org |roja-gihiştinê=2024-12-12 |ziman=en}}</ref> Her weha du versiyonên ceribandinê û sê versiyonên taybet jî hene, ku du ji wan hatine rawestandin u ya din Wîkîpediya "nostaljîk" e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nostalgia.wikipedia.org/wiki/HomePage |sernav=Wikipedia |malper=nostalgia.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-12-12 |ziman=en}}</ref> Wikipedia wek ensîklopediyeke serhêl a bi [[open source]] ya [[pirzimanî]] û belaş ji hêla civatek edîtorên dilxwaz ve tê sererast kirin û domandin, di 15ê [[Kanûna paşîn|rêbendana]] [[2001]]ê de wekî ensîklopediyek bi zimanê îngilîzî dest pê kir. Weşanên ne-îngilîzî zû hatin afirandin, wek [[Wîkîüediyaya almanî|çapên almanî]] û [[Wîkîpediyaya katalanî|katalanî]] di 16ê adarê de, çapa fransî di 23ê adarê de,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zdnet.fr/blogs/l-esprit-libre/wikipedia-en-francais-depasse-le-million-d-articles-39754828.htm |sernav=Wikipédia en français dépasse le million d'articles |malper=ZDNET |tarîx=2010-09-23 |roja-gihiştinê=2024-12-12 |ziman=fr-FR |paşnav=ZDNet |pêşnav=Extern}}</ref> û [[Wîkîpediyaya kurdî|çapa kurdî]] 7ê kanuna paşîna [[2004]]ê de hat afirandin. === Lîsteya Wîkîpediyayan li gorî jimara gotaran === Di tabloya jêrîn de çapên zimanên çalak ên Wîkîpediyayê li gorî hejmara gotaran hatine rêzkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias |sernav=List of Wikipedias - Meta |malper=meta.wikimedia.org |roja-gihiştinê=2024-12-12 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Static row numbers}} [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] 1kadtil84yb0f34eqatl9kb1h3rz0qy 4 310693 2084091 2032928 2026-08-07T06:01:20Z Balyozbot 42414 Bot: 1 gotûbêj ji Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev) hat arşîvkirin 2084091 wikitext text/x-wiki {{Arşîvkirin}} == 2025 == [[Wêne:Flipping of 2024 to 2025 on wooden block cube for preparation new year change and start new business target strategy concept (53156707389).jpg|thumb|250px]] Sersala we pîroz be! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 02:52, 1 kanûna paşîn 2025 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], gelek spas, sala we ya nû pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:49, 1 kanûna paşîn 2025 (UTC) == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 02:36, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 02:36, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Cejna we pîroz be. == Bi hêvîye pêşerojên azad cejna we hemiyan pîroz be! @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] @[[Bikarhêner:Demir Rojda|Demir Rojda]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:01, 30 adar 2025 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Cejna we hemû yan pîroz be hevalno. 😄 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:54, 30 adar 2025 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eyda we jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:23, 30 adar 2025 (UTC) :: Bi hêvîya rojên xweş, eyda we pîroz be. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:20, 30 adar 2025 (UTC) :::Eyda we hemûka pîroz bê! [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:54, 1 nîsan 2025 (UTC) :Cejna we pîroz be. Xwedê temenê we dirêj bike. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 14:04, 2 nîsan 2025 (UTC) == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 nîsan 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == Slav û rêz bo hevalên Wîkîpediyayê == Ez, Aras2025, hez dikem xo bo rêveberiyê berbijêr bikem. Ez xelkê Kurdistanê me, ji bajêrê Duhokê. Ji demekê başe ez li vîrê bi çalakî kar dikem û min hez kiriye pişkdariyê di avakirina vê ensîklopediyayê da bikem, bi taybet bo babetên deverâ me. Ez bawer dikem ku bi mafên rêveberiyê dê şêm baştir xizmeta Wîkîpediyayê kem, bi taybet di bwarên li xwarê da: * Şerkirina dijî têkderiyê (vandalîzmê). * Jêbirina laperên nepêdivî û spam. * Harîkarîkirina bikarhênerên nû. Ez amade me bo her pirsyar û gengeşeyekê. Hêvîdarim hûn piştevanîya daxwaza min biken. Digel rêzê. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:05, 16 îlon 2025 (UTC) :Silav birêz @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] serlêdana rêveberîyê di nav xwedê pêvajoyeke dirêj hildigire. Kesên ku dikarin bibin rêveber divê demek dirêj li ser Wîkîpediyayê xwedî xebat bin ku civak wî/wê kesê nas bike. Pejirandina rêvebertî ya bikarhênerên li gorî kar û tevgeren wan pêşî ji aliyê civaka Wîkîpediyayê ve tê analîzkirin û paşê tê pejirandin. Mixabin destpêka xebatên te bi gotara Nihel Xelîl Kemal ku rasterast reklam e û li dijî polîtîkaya navdarî ya Wîkîpediyayê ye, destpê kiriye. Gotar hatiye jêbirin te careke din dîsa daye destpêkirin. Ev yek delîleke bi hêz dide nîşan ku tu li gorî berjewendiyên kesane dikarî polîtîkayên Wîkîpediyayê binpê bikî. Binpêkirina polîtîkayan a bizanebûn Wîkîpediya wekê tevgereke xeterank dibîne. Di vê pêvajoyê de rêveberiya te nayê pejirandin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:01, 16 îlon 2025 (UTC) :: '''Rêveberên Wîkîpediyaya Îngilîzî bi eşkereyî li dijî karê min bûn. Min tenê dixwest gotara Radyoya Duhok zêde bikem, lê wan gelek astengî ji bo min çêkirin û nexwestin ji min fêm bikin."''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:31, 16 îlon 2025 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 13:21, 18 kanûna paşîn 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Support WMF's Lingua Libre in Kurdish == Hello everyone, May I ask your help to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=lingua-libre&language=ku&filter=%21translated&action=translate expand Kurdish support on Lingua Libre next release] ? We don't have Kurdish translations at the moment, but we would like to support Kurdish culture and language. These translations will allow Kurds from all regions to use [[Lingua Libre]] ([[:en:Lingua Libre|en]]) in Kurdish to document Kurdish language and their regional variations. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:07, 5 sibat 2026 (UTC) :Please note, there are ~180 sentences or words to translate, so it may be more confortable to just do the bit you want and let the rest for others. But little by little that can be done. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:13, 5 sibat 2026 (UTC) 1bb4ao26tpzvb0z2wp8jq1s76pbnq46 0 314611 2084023 2027395 2026-08-06T18:29:54Z Avestaboy 34898 /* Paşperdeh */ 2084023 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Polonyayayê''' (bi [[Zimanê polonî|polonî]]: ''Królestwo Polskie''; bi latînî: ''Regnum Poloniae'') dewletek Ewropaya Navendî ya serdema navîn û serdema nûjen a destpêkê bû ku ji sala 1025an heya sala 1795an serwerî kiriye. == Paşperdeh == Eşîra polan a slavên rojava ku li herêma dîrokî ya îro ya Polonyaya Mezin dijiyan, di destpêka sedsala 10an de dewletek ava kirine ku bûye dewleta pêşeng a Keyaniya Polonyayê. Piştî ku di sala 966an de Polonya derbasê baweriya xiristiyaniyê dibe û Dûkaya Polonyayê derdikeve holê, di dema serweriya Mieszko I de kurê wî yê mezin Bolesław I ê Wêrek mîrata bavê xwe mîras girtiye û paşê jî wekê key derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bolesław Chrobry: lew ryczący = Bolesław Chrobry: a roaring lion |paşnav=Urbańczyk |pêşnav=Przemysław |weşanger=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |tarîx=2017 |isbn=978-83-231-3886-0 |çap=Wydanie pierwsze |cih=Toruń |series=Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej}}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Polonyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1025an li Ewropayê]] [[Kategorî:Dewletên xiristiyan ên berê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1380î de hilweşiyan]] [[Kategorî:Keyaniya Polonyayê| ]] mxvx1yrb5d3ph0ah48ecg916tgi2dk7 0 316251 2084053 2032495 2026-08-06T22:20:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084053 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Giravên Keybanû Elizabeth''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: Queen Elizabeth Islands, bi [[Zimanê fransî|fransî]]: ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. Giravên başûr bi navê '''Giravên Parry''' an jî '''Komgirava Parry''' têne binavkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elizabeth II|Giravên]] [[Kategorî:Giravên Keybanû Elizabeth| ]] 03keozqu3ew1crxeydifhs63949oqzx 0 329088 2083955 2083898 2026-08-06T12:33:06Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Senarîst|Senarîst]] ber bi [[:Kategorî:Senaryonivîs|Senaryonivîs]] ve hat beralîkirin 2083955 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | sernavê_wêne = | image_upright = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û derhênerê dîmenê | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="MUBIProfile">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") û ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="AlbumNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Jiyan û destpêka kariyerê == Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.<ref name="Beyazperde" /> Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.<ref name="OfficialBio">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi |sernav=Biyografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.<ref name="OfficialBio" /> == Kariyer == === Kurtefîlm === ==== ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.<ref name="YalnizlikNews" /> Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.<ref name="MUBIYalnizlik">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Fîlm bi bikaranîna sukûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.<ref name="YalnizlikNews" /> ==== ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") ==== Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.<ref name="LastMeetingNews" /> Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.<ref name="LastMeetingNews" /> ==== ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.<ref name="OfficialFilmography">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi |sernav=Filmografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Klîbên muzîkê === Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.<ref name="OfficialBio" /><ref name="IMDbProfile">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/ |sernav=Firat Gumustekin |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.<ref name="Hayal">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.<ref name="KoyluKizi">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs |sernav=Barış Yiğit Ceyhan & Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.<ref name="SenDeYan">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="YarBeni">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="BenYandim">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Vîdeoyên konseran === Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.<ref name="YouTubeChannel">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Muzîk û bestesazî === Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.<ref name="WeightOfTime">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu |sernav=The Weight of Time |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.<ref name="SpotifyAlbum">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs |sernav=The Silent Friction |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.<ref name="AlbumNews" /> Parçeyên sereke yên albûmê ev in: # ''Genesis'' # ''Whispers of Doubt'' # ''The Catalyst'' # ''Echoes of Loss'' # ''The Unseen Threat'' # ''Point of Contact'' # ''Fracture Point'' # ''Rise of Conflict'' # ''Aftermath'' Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.<ref name="SpotifyAlbum" /><ref name="Deezer">{{Jêder-malper |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler |malper=Deezer |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Awayê xebatê == Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.<ref name="YalnizlikNews" /> Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.<ref name="LastMeetingNews" /> Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.<ref name="AlbumNews" /> == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)]]'' | Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner | Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog | <ref name="MUBIYalnizlik" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner û senarîst | Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | Kurtefîlma dramî | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | Burak Ceyhan | ''Bana Sor (Cover)'' | Derhêner | <ref name="OfficialBio" /> |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |- | 2026 | Burak Ceyhan | ''Hayal'' | Derhêner û sînemager | <ref name="Hayal" /> |- | 2026 | Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan | ''Köylü Kızı'' | Derhêner | <ref name="KoyluKizi" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Sen De Yan'' | Sînemager | <ref name="SenDeYan" /> |- | 2026 | ElifGül û Emrah Alsan | ''Yar Beni Yaksınlar'' | Sînemager | <ref name="YarBeni" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Ben Yandım'' | Sînemager | <ref name="BenYandim" /> |} == Dîskografî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Cure ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''The Weight of Time'' | Singil | Muzîka enstrûmental û sînematîk | <ref name="WeightOfTime" /> |- | 2026 | ''Vicdan Muhasebesi'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref>{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack) |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> |- | 2026 | ''Soğuyan Çaylar'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref name="Deezer" /> |- | 2026 | ''The Silent Friction'' | Albûm | Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye | <ref name="SpotifyAlbum" /> |} == Nasîn û ragihandin == ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.<ref name="YalnizlikNews" /><ref name="LastMeetingNews" /><ref name="AlbumNews" /> Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.<ref name="MUBIProfile" /><ref name="IMDbProfile" /> Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] * [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê] * [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li [[Spotify]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Bestekarên tirk]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senaryonivîs]] [[Kategorî:Sînemager]] 1b423td9ct4ujhbspygcuwjdritvcoq 0 329089 2084058 2082529 2026-08-06T23:00:43Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2084058 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Potassium-oxide-3D-vdW.png|thumb|Pêkhateya çarçoveya îyonî di oksîda potasyûmê (K2O) de]] '''Kîmyaya neorganîk''' bi sentez û tevgera pêkhateyên neorganîk û organometalîk re mijûl dibe. Ew war pêkhateyên kîmyayî yên ku ne li ser bingeha karbonê ne (ku ew mijarên [[kîmyaya organîk]] in) li xwe digire. Ferqa di navbera her du dîsîplînan de ne mutleq e, ji ber ku di bin-dîsîplîna kîmyaya organometalîk de hevrêkî û têkeliya wan a mezin heye. Ew war di her warê pîşesaziya kîmyayî de xwedî sepanan e, di nav de [[hander]], zanista materyalan, pîgment, rûerdçalakker (surfactants), rûpoşkirin, [[derman]], sotemenî û [[çandinî]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true |sernav=American Chemical Society - The world's largest scientific society. |malper=portal.acs.org |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] 4m6mcjte3bm2cdmr90n3e4m1m0fmn8q 0 329126 2084050 2083163 2026-08-06T21:52:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2084050 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Ebrar Alya Demirbilek | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = 250px | navê_din = Ebrar Demirbilek | navê_jidayikbûnê = Ebrar Alya Demirbilek | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|2013|9|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stenbol]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | pîşe = {{hlist|[[Lîstikvan]]|Lîstikvana zarokan}} | salên_çalak = 2013–niha | sedema_navdarbûnê = Rola Gül Şadoğlu di rêzefîlma ''Hercai'' de | xebatên_navdar = * ''Yalan Dünya'' * ''Meleklerin Aşkı'' * ''Hercai'' * ''Kahraman Babam'' * ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' * ''Eşref Rüya'' * ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' * ''ŞamPİYONlar'' * ''Efes'in Sırrı'' | xelat = 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê — Lîstikvana Zarok a Herî Baş (2020) | ajans = [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Unique Management] }} '''Ebrar Alya Demirbilek''' (jdb. 30ê îlona 2013an li [[Stenbol]]ê), lîstikvaneke tirk e. Di hin çavkanî û krediyên berheman de navê wê wekî '''Ebrar Demirbilek''' jî tê nivîsandin.<ref name="showtvbio">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7339 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? – Şirin Çekilmez |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="prime">{{Jêder-malper |url=https://www.primevideo.com/person/Ebrar-Alya-Demirbilek/amzn1.dv.gti.1c8df489-06de-428e-99bd-a8fc10405383/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek: Movies, TV, and Bio |malper=Prime Video |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Demirbilek dema ku zarok bû dest bi lîstikvaniyê kiriye û bi rolên wekê Şirin Çekilmez di ''Meleklerin Aşkı'', Gül Şadoğlu di ''Hercai'', Ömrüm di ''Kahraman Babam'' û Leyla di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de hatiye naskirin.<ref name="showtvbio"/><ref name="hercai">{{Jêder-malper |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/ebrar-alya-demirbilek-cuantos-anos-tenia-cuando-grabo-hercai-gul-telenovelas-turcas-nnda-nnlt-noticia/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek, cuántos años tenía cuando grabó “Hercai” |malper=El Comercio |ziman=es |tarîx=2022-05-04 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2020an de wê di 46em merasîma Pantene Altın Kelebekê de xelata "lîstikvana zarok a herî baş" wergirtiye.<ref name="altinkelebek">{{Jêder-malper |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |sernav=En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek |malper=Kanal D |ziman=tr |tarîx=2020-07-06 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Jiyan û kariyera wê == Ebrar Alya Demirbilek di 30ê îlona 2013an de li Stenbolê ji dayik bû. Li gorî Show TVyê, ew dema ku şeş mehî bû di 13 beşên rêzefîlma ''Yalan Dünya'' de xuya bû. Piştre di rêzefîlma ''Sen Benimsin'' û fîlma sînemayê ya ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' de cih girt.<ref name="showtvbio"/> Di salên destpêka kariyera xwe de ew di rêzefîlmên ''Hayat Dediğin'' û ''Klavye Delikanlıları'' de jî xuya bû. Di navbera salên 2017 û 2018an de ew beşdarî bernameya televîzyonê ya ''Çocuktan Al Haberi'' bû. Di vê bernameyê de ew bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin.<ref name="cocuktan">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/program/haber/1564095-evrim-ablamiz-her-seyin-en-guzelini-yapar |sernav=Evrim Ablamız her şeyin en güzelini yapar |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2017-07-16 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/programlar/sahne/cocuktan-al-haberi-kutu-bebek-ebrardan-anne-karnim-acikti-performansi/60598 |sernav=Kutu Bebek Ebrar'dan “Anne karnım acıktı” performansı |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2018-06-30 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2018an de wê di rêzefîlma ''Meleklerin Aşkı'' de karaktera Şirin Çekilmez lîst. Di navbera salên 2019 û 2021ê de wê di rêzefîlma ''Hercai'' de rola Gül Şadoğlu, xwişka biçûk a Reyyan Şadoğlu, lîst. Rola wê ya di ''Hercai'' de li derveyî Tirkiyeyê jî di medyayê de hat nîqaşkirin.<ref name="hercai"/><ref name="pagina7">{{Jêder-malper |url=https://www.pagina7.cl/entretencion/la-breve-pero-exitosa-carrera-de-la-pequena-actriz-de-hercai-ebrai-alya-demirbilek/ |sernav=La breve pero exitosa carrera de la pequeña actriz de “Hercai” Ebrar Alya Demirbilek |malper=Página 7 |ziman=es |tarîx=2020-05-01 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de Demirbilek di rêzefîlma ''Kahraman Babam'', ku di destpêkê de bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn, de karaktera Ömrüm lîst.<ref name="kahraman">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7903 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek – Ömrüm |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2022an de ew di rêzefîlma ''Aziz'' û di rêzefîlma dîjîtal a ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de xuya bû. Di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de wê karaktera Leyla lîst.<ref name="unique">{{Jêder-malper |url=https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Unique Management |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="pera">{{Jêder-malper |url=https://www.isfdm.com/tv-dizisi/td00003360/oyunculari/ |sernav=Pera Palas'ta Gece Yarısı – Oyuncuları |malper=iSFDm |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2023an de ew di koma lîstikvanan a muzîkala ''1923'' de cih girt. Muzîkal ji bo sedemîniya 100emîn a damezrandina Komara Tirkiyeyê hatibû amadekirin.<ref name="muzikal">{{Jêder-malper |url=https://www.zorlupsm.com/etkinlikler/1923-muzikali-youtube-promiyer-gosterimi |sernav=1923 Müzikali – YouTube Prömiyer Gösterimi |malper=Zorlu Performans Sanatları Merkezi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di salên 2024 û 2025an de ew di fîlmên ''Afacanlar Kampta'', ''Yaşam Koçu'' û ''ŞamPİYONlar'' de xuya bû. Di sala 2025an de ew di rêzefîlma ''Eşref Rüya'' de jî cih girt.<ref name="unique"/><ref name="boxoffice">{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2026an de wê di fîlma macera û malbatî ya ''Efes'in Sırrı'' de karaktera Buket lîst. Fîlm di 16ê kanûna paşîn a 2026an de li Tirkiyeyê derket sînemayan.<ref name="efes">{{Jêder-malper |url=https://www.justwatch.com/tr/film/efesin-sirri |sernav=Efes'in Sırrı |malper=JustWatch |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/film/efes-in-sirri--2018122 |sernav=Efes'in Sırrı |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Filmografî == Filmografî li gorî profîla ajansa wê, Show TV, Box Office Türkiye û çavkaniyên sînemayê hatiye amadekirin.<ref name="unique"/><ref name="showtvbio"/><ref name="boxoffice"/> === Rêzefîlmên televîzyonê û înternetê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Berhem ! Rol ! Têbinî |- | 2013 | ''Hayat Dediğin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2013–2014 | ''Yalan Dünya'' | — | Di 13 beşan de xuya bû |- | 2015 | ''Sen Benimsin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2017 | ''Klavye Delikanlıları'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2018 | ''Meleklerin Aşkı'' | Şirin Çekilmez | Rola alîkar |- | 2019–2021 | ''Hercai'' | Gül Şadoğlu | Rola alîkar |- | 2021 | ''Kahraman Babam'' | Ömrüm | Berê bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn |- | 2022 | ''Aziz'' | — | Rola mêvan |- | 2022 | ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' | Leyla | Rêzefîlma înternetê |- | 2025 | ''Eşref Rüya'' | — | Rola mêvan |} === Fîlmên sînemayê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Fîlm ! Rol ! Têbinî |- | 2018 | ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' | — | Fîlma biyografîk |- | 2021 | ''Pilav Üstü Aşk'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2022 | ''Masal Zamanı: Melez Prenses'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2022 | ''Rüzgargülü'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2023 | ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2023 | ''Zevcat'' | Ece | Fîlma dram û thrillerê |- | 2024 | ''Afacanlar Kampta'' | — | Fîlma malbatî |- | 2024 | ''Yaşam Koçu'' | — | Fîlma komediyê |- | 2025 | ''ŞamPİYONlar'' | — | Fîlma malbatî |- | 2026 | ''Efes'in Sırrı'' | Buket | Fîlma macera, malbatî û fantastîk |} === Bernameyên televîzyonê === {| class="wikitable" ! Sal ! Bername ! Beşdarî ! Têbinî |- | 2017–2018 | ''Çocuktan Al Haberi'' | Wekî xwe | Bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin |} === Şano === {| class="wikitable" ! Sal ! Berhem ! Cure |- | 2023 | ''1923'' | Muzîkal |} == Xelat û namzedî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Xelat ! Kategorî ! Berhem ! Encam ! Çavkanî |- | 2020 | 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek «En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek»], ''Kanal D'', 6ê tîrmeha 2020an. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2020 | Xelatên Turkish Drama Channels | Lîstikvana Ciwan a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/01/04/hercai-2020nin-en-iyileri-arasinda-yer-aldi «Hercai 2020'nin en iyileri arasında yer aldı»], ''atv'', 4ê rêbendana 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | Xelatên Premios Nova Más | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/02/01/ispanyadan-hercaiye-odul-yagmuru «İspanya'dan Hercai'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 1ê sibata 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | 2. Xelatên Mersin Altın Çilekê | Lîstikvana Zarok a Salê | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/10/16/atvye-odul-yagmuru «atv'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 16ê cotmeha 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.imdb.com/name/nm9641105/ Ebrar Alya Demirbilek] li IMDb * [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Ebrar Alya Demirbilek] li Unique Management * [https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 Ebrar Alya Demirbilek] li Box Office Türkiye {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Demirbilek, Ebrar Alya}} [[Kategorî:Aktrîsên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2013]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 1vhisljddk6jkrkxptdmczac4rourvj 0 329157 2083949 2083636 2026-08-06T12:21:32Z A09 46815 Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1c) 2083949 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|1=Wrong language. unsupervised crosswiki machine translation abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{hlist|Bajarê xwedî girîngiya komarî}} }} '''Şymkent''' (bi [[zimanê qazaxî|qazaxî]]: Шымкент, ''Şymkent''; di hin çavkaniyên kurdî de '''Çîmkent'''; bi [[zimanê rûsî|rûsî]]: Шымкент; heta sala 1992an bi awayê fermî Чимкент, ''Çimkent'') bajarekî li başûrê [[Qazaxistan]]ê ye. Ew, ligel [[Astana]] û [[Almatî]]yê, yek ji sê bajarên Qazaxistanê yên xwedî girîngiya komarî ye. Şymkent yekeyeke îdarî û herêmî ya serbixwe ye û ne beşek ji Herêma Turkistanê ye, herçiqas herêm li dora bajêr e. Di 19ê hezîrana 2018an de statûya bajarê xwedî girîngiya komarî wergirt.<ref name="status">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan «Di derbarê hin pirsgirêkên dabeşkirina îdarî-herêmî ya Komara Qazaxistanê de»], malpera fermî ya Serokkomariya Qazaxistanê, 19ê hezîrana 2018an.</ref> Li gorî daneyên fermî, di 1ê tîrmeha 2026an de nifûsa bajêr 1.310.681 kes bû. Bi vî awayî Şymkent piştî Almatî û Astanayê bajarê sêyemîn ê herî mezin ê Qazaxistanê ye.<ref name="pop2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION «Nifûsa herêmên Komara Qazaxistanê di 1ê tîrmeha 2026an de»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Qada îdarî ya bajêr 1.163 km² ye.<ref name="plan">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru «Plana pêşketina bajarê Şymkentê»], Akîmtiya bajarê Şymkentê.</ref> Bajar yek ji navendên sereke yên pîşesazî, bazirganî, veguhestin, perwerde û çandê li başûrê welêt e. Rafîneriya petrolê, dermançêkirin, pîşesaziya xwarinê, metalurjî, tekstîl, avahîsazî, bazirganî û karûbar di aboriya bajêr de roleke girîng dilîzin. Lêkolînên arkeolojîk li navenda dîrokî ya Şymkentê qatên çandî yên heta 14 metre stûr eşkere kirine. Keramîka qatên herî jêrîn ji dawiya sedsala 3yan û destpêka sedsala 2yan berî zayînê ye. Ji ber vê yekê temenê niştecihbûna bajarî herî kêm 2.200 sal tê texmîn kirin.<ref name="arch">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru «Niştecihgeha kevn a Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> == Nav == Şiroveya herî belav navê '''Şymkent''' ji du beşan pêk tîne. ''Şym'' an ''çim'' bi wateya «erdê bi giya», «mêrg», «giya» an «cihê kesk» tê bikaranîn; ''kent'' jî peyveke bi kokê îranî ye û tê wateya «bajar» an «niştecihgeh». Ji ber vê yekê nav dikare wek «bajarê kesk», «bajarê nav mêrgê» an «bajarê şîn» were şîrovekirin. Paşgira ''-kent'' di navên din ên Asyaya Navendî de jî heye, wek [[Taşkent]], Jarkent û Mankent. Di çavkaniyên rûsî yên sedsalên 19an û 20an de navê bajêr bi awayê '''Çimkent''' dihat nivîsandin. Di sala 1914an de navê bajêr, ji bo rêzgirtina generalê rûs Mikhail Çernyayev ku di sala 1864an de hêzên rûsî di dagirkirina bajêr de rêvebiribû, bû '''Çernyayev'''. Di sala 1924an de navê Çimkent hate vegerandin. Di 8ê îlona 1992an de nivîsandina fermî ya rûsî ji Чимкент bo Шымкент hate guhartin, da ku ji bilêvkirina qazaxî re nêzîktir bibe.<ref name="rename">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ «Di derbarê guhertina navan û rêkûpêkkirina transkripsiyona rûsî ya hin yekeyên îdarî-herêmî de»], pergala qanûnî Ädilet, 8ê îlona 1992an.</ref> == Dîrok == === Serdema kevn û Navîn === Herêma ku niha Şymkent lê ye ji demên kevn ve hatiye niştecihkirin. Niştecihgeha arkeolojîk di navenda dîrokî ya bajarê nûjen de ye û qada wê nêzî 4,5 hektar e. Kolandinên arkeolojîk qatên çandî yên serdema kevn, serdema navîn a destpêkê û serdema navîn a dereng eşkere kirine.<ref name="arch"/> Pêşketina niştecihgehê bi cihê wê yê li ser rêyên di navbera deşta [[Seyhun|Sîr Deryayê]], oazên Maveraunnehirê û stepên Qazaxistanê de têkildar bû. Sayram, ku di serdema navîn de bi navê Îspîcab dihat naskirin, li nêzîkê ye û navendeke girîng a [[Rêya Îpekê]] bû. Navê Şymkentê di ''Zafername''ya Şerefeddîn Elî Yezdî de tê dîtin. Ev berhem di sedsala 15an de hatiye nivîsandin û bûyerên salên 1365–1366an vedibêje.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru «Heft sedem ji bo serdana Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> Di demên cuda de bajar û derdora wê ketin bin bandora dewletên Asyaya Navendî, di nav de dewleta [[Tîmûrî]]yan û [[Xanîtiya Qazax]]an. Di sedsalên 17an û 18an de herêm ji şerên di navbera Qazax û Cungaran de bandor dît. === Xanîtiya Xoqendê û Împaratoriya Rûsî === Di destpêka sedsala 19an de Şymkent ket nav Xanîtiya Xoqendê. Nêzî sala 1810an ew bû kelehek leşkerî û navendeke îdarî. Keleh li ser bilindahiyeke di navenda niştecihgehê de bû û rêyên ber bi Taşkent, Turkistan û Sayramê ve kontrol dikir. Di îlona 1864an de hêzên Rûsyayê keleha Çimkentê girtin. Piştî wê bajar bû navenda uyezdekê di Oblasta Sîr Deryayê ya di bin Rêveberiya Giştî ya Turkistanê de. Di serdema Împaratoriya Rûsî de aboriya bajêr li ser bazirganî, pîşeyên destî û pêvajokirina hilberên çandiniyê bû. Di salên 1880î de kargeheke hilberîna santonînê ji giya Artemisia cina hate damezrandin; ew wek yek ji destpêkên pîşesaziya dermanan a Şymkentê tê dîtin. Hatina rêya hesin di destpêka sedsala 20an de rola bajêr a bazirganî û veguhestinê xurtir kir. === Serdema Sovyetê === Piştî Şoreşa Rûsyayê, bajar pêşî bû beşek ji Komara Xweser a Sovyetî ya Sosyalîst a Turkistanê, paşê ji Komara Xweser a Sovyetî ya Qazax û di dawiyê de ji Komara Sovyetî ya Sosyalîst a Qazaxistanê. Di sala 1932an de Çimkent bû navenda îdarî ya Oblasta Qazaxistana Başûr. Di dema pîşesazkirinê de kargehên metalurjî, kîmyayî-dermanî, xwarinê, tekstîl û materyalên avahîsaziyê hatin çêkirin. Kargeha sirbê ya Çimkentê û kargeha kîmyayî-dermanî di nav kargehên herî girîng de bûn. Di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] de gelek kargeh û dezgeh ji herêmên rojavayî yên Yekîtiya Sovyetê bo Çimkentê hatin veguhestin. Bajar bû navendeke hilberîna metal, cebilxane, parçeyên tankan, amûrên optîk û alavên din ên ji bo eniyê. Di dehsalên piştî şer de nifûs û qada bajêr bi lez mezin bûn. Taxên nû, dibistan, zanîngeh, nexweşxane û kargeh hatin avakirin. Di salên 1980î de rafîneriya petrolê ya Şymkentê dest bi kar kir. === Qazaxistana serbixwe === Piştî serxwebûna Qazaxistanê di sala 1991an de, Şymkent rola xwe ya navenda aborî ya başûrê welêt parast. Di sala 2014an de sînorên îdarî yên bajêr bi tevlîkirina erd û niştecihgehên navçeyên derdorê gelek hatin firehkirin. Di heman salê de navçeya çaremîn a bajêr hate afirandin û paşê navê Karatau lê hate kirin.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 «Di derbarê damezrandina navçeya çaremîn û diyarkirina sînorên navçeyên Şymkentê de»], Ädilet, 7ê cotmeha 2014an.</ref> Di 19ê hezîrana 2018an de Şymkent ji Oblasta Qazaxistana Başûr hate veqetandin û bû bajarê xwedî girîngiya komarî. Navenda oblastê bo [[Turkistan]]ê hate veguhestin û navê oblastê bû Herêma Turkistanê.<ref name="status"/> Di sala 2022an de navçeya pêncemîn a bajêr, Turan, hate damezrandin.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 «Di derbarê damezrandina navçeya Turan li bajarê Şymkentê de»], Ädilet, 12ê tebaxa 2022an.</ref> == Erdnîgarî == Şymkent li başûrê Qazaxistanê, li deşta pêşçiyayî ya rojavayê [[Tiyan Şan]]ê û nêzî sînorê [[Ozbekistan]]ê ye. Bajar nêzî 120 km li bakurê Taşkentê, 690 km li rojavayê Almatî û zêdetirî 1.400 km li başûrê Astanayê ye. Qada îdarî 116.300 hektar, yanî 1.163 km² ye.<ref name="plan"/> Çemên sereke Badam û Koşkarata ne; Karasu şaxeke Koşkaratayê ye. Di bajêr de neh kanal hene ku dirêjahiya wan bi giştî nêzî 91 km ye. Qada daristanên dewletê û qada kesk a bajêr 5.332,7 hektar e.<ref name="plan"/> Avhewa kontinental e. Havîn dirêj, germ û ziwa ne; zivistan li gorî bajarên bakurê Qazaxistanê nermtir e. Baran û berf bi taybetî di zivistan û biharê de dibarin, lê havîn bi giştî ziwa ye. == Dabeşên îdarî == Şymkent ji pênc navçeyên bajarî pêk tê: # '''Abay'''; # '''El-Farabî'''; # '''Enbekşî'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Di destpêka 2026an de nifûsa navçeyan wiha bû:<ref name="ethnos">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ «Nifûsa Komara Qazaxistanê li gorî etnosên cuda di destpêka 2026an de», pelê «Şymkent»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê, 27ê adara 2026an.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Navçe ! Nifûs |- | Abay | 259.325 |- | El-Farabî | 262.566 |- | Enbekşî | 206.679 |- | Karatau | 334.139 |- | Turan | 231.341 |} Serokê desthilata cîbicîkar a bajêr bi navê '''akîm''' tê binavkirin. Ji 5ê îlona 2023an ve Ghabît Sızdıqbekov akîmê Şymkentê ye.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru «Ghabît Abdîmajîtulî Sızdıqbekov»], Akîmtiya Şymkentê.</ref> == Nifûs == Şymkent yek ji bajarên bi lez mezin dibin ên Qazaxistanê ye. Nifûsa wê di sala 2018an de ji yek milyon kesan derbas bû. Di destpêka 2026an de nifûs 1.294.050 kes bû û di 1ê tîrmeha heman salê de gihîşt 1.310.681 kesan.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnos"/> === Pêkhateya etnîkî === Li gorî texmîna fermî ya destpêka 2026an, komên etnîkî yên herî mezin ên bajêr ev bûn:<ref name="ethnos"/> {| class="wikitable sortable" ! Etnos ! Hejmar ! Rêje |- | Qazax | 929.724 | 71,85 % |- | Ozbek | 203.098 | 15,69 % |- | Rûs | 74.404 | 5,75 % |- | Azerbaycanî | 23.814 | 1,84 % |- | Tatar | 11.346 | 0,88 % |- | Koreyî | 7.156 | 0,55 % |- | Tirk | 7.106 | 0,55 % |- | Ukraynî | 6.989 | 0,54 % |- | Kurd | 4.132 | 0,32 % |} Zimanê dewletê [[zimanê qazaxî|qazaxî]] ye. Di dezgehên dewletê û rêveberiyên herêmî de rûsî jî ligel qazaxî bi awayê fermî tê bikaranîn. [[Zimanê ozbekî|Ozbekî]] jî ji aliyê beşeke girîng a nifûsê ve tê axaftin. === Civaka kurd === Kurdan di Qazaxistanê de bi taybetî piştî koçberkirinên bi darê zorê yên salên 1937 û 1944an bi hejmareke mezin bi cih bûn. Hin malbatên kurd ên Şymkentê, di nav de malbata Sûleymanov, dîroka xwe ya li bajêr bi vê serdemê ve girêdidin.<ref>[https://assembly.kz/ethnos/ru/kurdy/ «Kurd li Qazaxistanê»], Asamblêya Gelê Qazaxistanê.</ref><ref name="suleymanov">[https://24.kz/ru/news/social/707630-semya-iz-shymkenta-prevratila-svoj-dom-v-simvol-druzhby-narodov «Malbateke Şymkentê mala xwe kir sembola hevaltiya gelan»], 24KZ, 29ê avrêla 2025an.</ref> Li gorî serjimêriya 2021an li Şymkentê 3.526 Kurd dijiyan; texmîna fermî ya destpêka 2026an vê hejmarê 4.132 kes nîşan dide.<ref>[https://barbang.info/chislennost-kurdov-v-kazahstane-dinamika-rosta-i-sovremennaya-kartina/ «Hejmara Kurdan li Qazaxistanê: dînamîka mezinbûnê û rewşa îroyîn»], Barbang.info, 5ê berfanbara 2025an.</ref><ref name="ethnos"/> Ev nêzî 0,32 % ji nifûsa bajêr e. Statîstîkên fermî hejmara kesan li gorî etnosê diweşînin, lê hejmara malbatên kurd a Şymkentê bi awayekî fermî nayê ragihandin. Li gorî agahiyên Komeleya «Barbang», navîna mezinahiya malbateke kurd li Qazaxistanê 5–6 kes e. Ger ev navîn bo Şymkentê were bikaranîn, 4.132 kes bi qasî '''690–830 malbatan''' re têkildar dibin. Ev hesab tenê texmînek e, ne daneyeke fermî.<ref>[https://berbang-nur.com/?page_id=2101 «Di derbarê Komeleya Barbang de»], Komeleya Kurdan a Qazaxistanê «Barbang».</ref> == Navenda neteweyî-çandî ya kurdî == Li Şymkentê şaxeya bajarî ya Komeleya Komarî ya Giştî '''«Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê''' dixebite. Ew di çarçoveya Asamblêya Gelê Qazaxistanê û Mala Dostaniyê de bi rêxistinên etnoçandî yên din re hevkariyê dike. Serokê şaxeyê Îsmat Kamaloviç Sûleymanov e.<ref name="barbangvisit">[https://berbang-nur.com/?p=7168 «Serdana karî ya serokê Komeleya Barbang li Şymkent û Herêma Turkistanê»], malpera fermî ya Komeleya «Barbang», 2023.</ref> Çalakiyên navendê û şaxeyê ev in: * parastin û pêşxistina ziman, çand, kevneşopî û folklora kurdî; * organîzekirina ders û kursên zimanê kurdî û qazaxî; * pêşniyarkirina dersên hilbijartî yên ziman û folklora kurdî li deverên ku Kurd bi komî dijîn; * perwerdehiya ciwanan di ruhê welatparêziya Qazaxistanê, aştiya navneteweyî û rêzgirtina ji çandên cuda re; * alîkariya xêrxwazî ji malbat û kesên hewcedar re; * civînên kal û pîr, ciwan, rewşenbîr û nûnerên rêveberiya bajêr; * çalakiyên çandî, civakî û werzîşî. Di serdana Komeleya Barbang a sala 2023an de li navenda kurdî mijarên fêrkirina zimanên qazaxî û kurdî, avakirina kursan, parastina çand û folklorê û piştgiriya komên civakî yên lawaz hatin nîqaşkirin. Alîkarê serokê şaxeyê Tahîr Sûleymanov raporek li ser çalakiyên xêrxwaziyê û alîkariya ji hewcedaran re pêşkêş kir.<ref name="barbangvisit"/> Şaxe herwiha çalakiyên ciwanan û werzîşê organîze dike. Di 26ê cotmeha 2025an de bi organîzekirina Îsmat Sûleymanov pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin. Armanca wê xurtkirina yekîtiya welêt, welatparêzî û teşwîqkirina jiyaneke tendurist di nav ciwanan de bû.<ref>[https://barbang.info/shymkentte-respublika-k-nine-arnal-an-armrestling-zharysy-tti/ «Li Şymkentê pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin»], Barbang.info, 26ê cotmeha 2025an.</ref> === Kesayetên têkildar bi civaka kurd === Di jiyana civakî û çandî ya Kurdan a Şymkentê de hin kes têne naskirin: * Kamal Elîyeviç Sûleymanov — çendîn sal serokatiya navenda etnoçandî ya kurdî kir û jiyana xwe ji bo parastina çanda kurdî veqetand. Bav û kalên wî di sala 1937an de rastî zordestî û koçberkirinê hatibûn. Piştî mirina wî, kurê wî Îsmat karê civakî domand.<ref name="suleymanov"/> * Îsmat Kamaloviç Sûleymanov — serokê şaxeya Şymkentê ya Komeleya «Barbang», organîzatorê çalakiyên çandî, civakî, xêrxwazî û werzîşî.<ref name="barbangvisit"/><ref name="suleymanov"/> * Tahîr Kamaloviç Sûleymanov — alîkarê serokê şaxeya Şymkentê, beşdarê çalakiyên xêrxwazî û alîkariya civakî.<ref name="barbangvisit"/> * Hesen Mehmed Celîlov — mamoste û xwediyê pileya masterê li Zanîngeha Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov; di sala 2021an de serokê navenda etnoçandî ya kurdî ya Şymkentê bû û di civîna Asamblêya Gelê bajêr de axivî.<ref>[https://berbang-nur.com/?p=4021 «Li Şymkentê civîna Asamblêya Gelê bajarê hate lidarxistin»], Komeleya «Barbang», 29ê hezîrana 2021an.</ref> Malbata Sûleymanov di medyaya Qazaxistanê de wek nimûneyeke yekîtiya gelan hatiye nîşandan: endamên malbatê ji nav Kurd, Qazax, Rûs, Tatar, Ozbek, Tacîk û Yewnaniyan in û kevneşopiyên cuda bi hev re diparêzin.<ref name="suleymanov"/> == Aborî == Şymkent yek ji navendên herî mezin ên pîşesazî û bazirganî yên Qazaxistanê ye. Sektorên sereke rafîneriya petrolê, dermançêkirin, metalurjî, xwarin û vexwarin, tekstîl, materyalên avahîsaziyê, veguhestin, lojîstîk, bazirganî û avahîsazî ne. Di çaryeka yekem a 2026an de hilbera herêmî ya navxweyî 1.351,8 milyar tenge bû û li gorî heman dema 2025an bi rastî 8,9 % mezin bû. Karûbar 61,6 % û hilberîna malan 30,1 % ji aboriyê pêk dianî.<ref name="regionstats">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ «Şymkent: encamên sereke yên pêşketina civakî û aborî»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Di navbera rêbendan û hezîrana 2026an de hilberîna pîşesaziyê gihîşt 817,46 milyar tenge û 11 % zêde bû. Karên avahîsaziyê 136,26 milyar tenge, veberhênana sermayeya sabît 308,38 milyar tenge û xaniyên nû yên hatine xebitandin 558.600 m² bûn.<ref name="regionstats"/> Rafîneriya petrolê ya Şymkentê yek ji kargehên sereke ye. Herwiha kargehên derman, çîmento, xwarin û tekstîl hene. Zona aborî ya taybet '''Oñtüstik''', zonên pîşesazî û navendên lojîstîkê têne pêşxistin. == Veguhestin == Şymkent girêkeke girîng a rê, rêhesin û balafirê li başûrê Qazaxistanê ye. Korîdorên Taşkent–Şymkent–Taraz–Almatî û Taşkent–Şymkent–Turkistan–Samara ji bajêr an ji derdora wê derbas dibin.<ref name="plan"/> Veguhestina giştî bi girîngî li ser tora otobusan e. Xeta rêhesin Şymkentê bi Taşkent, Arys, Taraz û Almatî re girêdide. Stasyona Arysê li rojavayê bajêr yek ji girêkên sereke yên rêhesinê yên welêt e. Balafirgeha Navneteweyî ya Şymkentê firînên navxweyî û navneteweyî dike û bingeheke girîng a SCAT Airlines e. Termînala nû ya rêwiyan di 25ê berfanbara 2024an de hate vekirin. Qada wê 40.000 m² ye û kapasîteya salane ya balafirgehê ji 800.000 bo şeş milyon rêwiyan bilind kir.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru «Balafirgehên Astana, Almatî, Şymkent û Aktobe wê bibin navendên multimodal»], Wezareta Veguhestinê ya Qazaxistanê.</ref> == Perwerde û tenduristî == Şymkent navendeke mezin a perwerdeya bilind li başûrê Qazaxistanê ye. Di bajêr de Zanîngeha Lêkolînê ya Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov, Akademiya Bijîşkî ya Qazaxistana Başûr, Zanîngeha Pedagojîk a Qazaxistana Başûr a bi navê Özbekälî Jänibekov, Zanîngeha Şymkentê, Zanîngeha Mîras û Zanîngeha Nûjen a Asyaya Navendî hene. Bajar navendeke bijîşkî ya herêmî jî ye. Nexweşxaneyên gelemperî, navendên teşhîsê, klînîkên dil, onkolojî û enfeksiyonê, navendên perînatal, polîklînîk, servîsên lezgîn û klînîkên taybet li bajêr dixebitin. == Çand, geşt û werziş == Li Şymkentê şanoyên qazaxî, rûsî û ozbekî, muzexane, pirtûkxane, salonên konseran, galerî û navendên çandî hene. Şanoya Akademîk a Dramê ya Qazax a bi navê Jûmat Şanîn, Şanoya Dramê ya Rûsî, Şanoya Opera û Baleyê, Şanoya Dramê ya Ozbekî û Şanoya Kuklan û Ciwanan ji dezgehên sereke ne. Kompleksa dîrokî-çandî ya '''Şymqala''' li ser cihê niştecihgeha kevn û keleha Xoqendê hatiye avakirin. Meydana Ordabasy, Parka Serxwebûnê, peykerê Baydibek-bî, Parka Abay, parka dendrolojîk, Baxçeya heywanan a Şymkentê, Arbat û çavkaniyên Koşkaratayê ji cihên geştiyariyê ne. Bajar deriyek e bo serdana Sayram, Parka Neteweyî ya Sayram-Ugam, Parastgeha Aksu-Jabagly, Turkistan û bajarê kevn Otrar. Di sala 2020an de Şymkent bû Paytexta Çandî ya Hevgirtina Dewletên Serbixwe û 2.200-saliya bajêr hate pîrozkirin. Di werzişê de futbol, boks, guleş, giranhilan, jîmnastîk, tenîs, avjenî û bisîklêt populer in. FK Ordabasy di sala 2023an de cara yekem bû şampiyonê Qazaxistanê. Tîma jinan BIIK-Şymkent gelek caran şampiyoniya welêt qezenc kiriye. == Jîngeh == Pirsgirêkên sereke yên jîngehê emîsyonên kargeh û trafîkê, kalîteya hewayê, paqijkirina ava qirêj, birêvebirina bermahiyan û parastina qadên kesk in. Bernameyên bajêr nûjenkirina kargehan, gazîkirina taxên niştecihbûnê, otobusên paqijtir, sererastkirina çem û kanalan û çandina daran dihewînin.<ref name="plan"/> Çemê Badam, çavkaniyên Koşkarata û Karasu, parka dendrolojîk û kemera kesk a bajêr ji bo ekolojî û bêhnvedanê girîng in. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Shymkent}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Malpera fermî ya Akîmtiya Şymkentê] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Statîstîkên fermî yên Şymkentê] * [https://visit-shymkent.com/ Portala geştiyariyê ya Şymkentê] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portala veberhênanê ya Şymkentê] * [https://berbang-nur.com/ Malpera Komeleya «Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|42|19|N|69|36|E|type:city(1310681)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Bajarên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Rêya Îpekê]] [[Kategorî:Şymkent| ]] 4rq14f9dsdeoohw9qfploisstlgfg7g 2083965 2083949 2026-08-06T13:32:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2083965 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{hlist|Bajarê xwedî girîngiya komarî}} }} <noinclude>{{delete|1=Wrong language. unsupervised crosswiki machine translation abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> '''Şymkent''' (bi [[zimanê qazaxî|qazaxî]]: Шымкент, ''Şymkent''; di hin çavkaniyên kurdî de '''Çîmkent'''; bi [[zimanê rûsî|rûsî]]: Шымкент; heta sala 1992an bi awayê fermî Чимкент, ''Çimkent'') bajarekî li başûrê [[Qazaxistan]]ê ye. Ew, ligel [[Astana]] û [[Almatî]]yê, yek ji sê bajarên Qazaxistanê yên xwedî girîngiya komarî ye. Şymkent yekeyeke îdarî û herêmî ya serbixwe ye û ne beşek ji Herêma Turkistanê ye, herçiqas herêm li dora bajêr e. Di 19ê hezîrana 2018an de statûya bajarê xwedî girîngiya komarî wergirt.<ref name="status">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan «Di derbarê hin pirsgirêkên dabeşkirina îdarî-herêmî ya Komara Qazaxistanê de»], malpera fermî ya Serokkomariya Qazaxistanê, 19ê hezîrana 2018an.</ref> Li gorî daneyên fermî, di 1ê tîrmeha 2026an de nifûsa bajêr 1.310.681 kes bû. Bi vî awayî Şymkent piştî Almatî û Astanayê bajarê sêyemîn ê herî mezin ê Qazaxistanê ye.<ref name="pop2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION «Nifûsa herêmên Komara Qazaxistanê di 1ê tîrmeha 2026an de»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Qada îdarî ya bajêr 1.163 km² ye.<ref name="plan">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru «Plana pêşketina bajarê Şymkentê»], Akîmtiya bajarê Şymkentê.</ref> Bajar yek ji navendên sereke yên pîşesazî, bazirganî, veguhestin, perwerde û çandê li başûrê welêt e. Rafîneriya petrolê, dermançêkirin, pîşesaziya xwarinê, metalurjî, tekstîl, avahîsazî, bazirganî û karûbar di aboriya bajêr de roleke girîng dilîzin. Lêkolînên arkeolojîk li navenda dîrokî ya Şymkentê qatên çandî yên heta 14 metre stûr eşkere kirine. Keramîka qatên herî jêrîn ji dawiya sedsala 3yan û destpêka sedsala 2yan berî zayînê ye. Ji ber vê yekê temenê niştecihbûna bajarî herî kêm 2.200 sal tê texmîn kirin.<ref name="arch">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru «Niştecihgeha kevn a Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> == Nav == Şiroveya herî belav navê '''Şymkent''' ji du beşan pêk tîne. ''Şym'' an ''çim'' bi wateya «erdê bi giya», «mêrg», «giya» an «cihê kesk» tê bikaranîn; ''kent'' jî peyveke bi kokê îranî ye û tê wateya «bajar» an «niştecihgeh». Ji ber vê yekê nav dikare wek «bajarê kesk», «bajarê nav mêrgê» an «bajarê şîn» were şîrovekirin. Paşgira ''-kent'' di navên din ên Asyaya Navendî de jî heye, wek [[Taşkent]], Jarkent û Mankent. Di çavkaniyên rûsî yên sedsalên 19an û 20an de navê bajêr bi awayê '''Çimkent''' dihat nivîsandin. Di sala 1914an de navê bajêr, ji bo rêzgirtina generalê rûs Mikhail Çernyayev ku di sala 1864an de hêzên rûsî di dagirkirina bajêr de rêvebiribû, bû '''Çernyayev'''. Di sala 1924an de navê Çimkent hate vegerandin. Di 8ê îlona 1992an de nivîsandina fermî ya rûsî ji Чимкент bo Шымкент hate guhartin, da ku ji bilêvkirina qazaxî re nêzîktir bibe.<ref name="rename">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ «Di derbarê guhertina navan û rêkûpêkkirina transkripsiyona rûsî ya hin yekeyên îdarî-herêmî de»], pergala qanûnî Ädilet, 8ê îlona 1992an.</ref> == Dîrok == === Serdema kevn û Navîn === Herêma ku niha Şymkent lê ye ji demên kevn ve hatiye niştecihkirin. Niştecihgeha arkeolojîk di navenda dîrokî ya bajarê nûjen de ye û qada wê nêzî 4,5 hektar e. Kolandinên arkeolojîk qatên çandî yên serdema kevn, serdema navîn a destpêkê û serdema navîn a dereng eşkere kirine.<ref name="arch"/> Pêşketina niştecihgehê bi cihê wê yê li ser rêyên di navbera deşta [[Seyhun|Sîr Deryayê]], oazên Maveraunnehirê û stepên Qazaxistanê de têkildar bû. Sayram, ku di serdema navîn de bi navê Îspîcab dihat naskirin, li nêzîkê ye û navendeke girîng a [[Rêya Îpekê]] bû. Navê Şymkentê di ''Zafername''ya Şerefeddîn Elî Yezdî de tê dîtin. Ev berhem di sedsala 15an de hatiye nivîsandin û bûyerên salên 1365–1366an vedibêje.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru «Heft sedem ji bo serdana Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> Di demên cuda de bajar û derdora wê ketin bin bandora dewletên Asyaya Navendî, di nav de dewleta [[Tîmûrî]]yan û [[Xanîtiya Qazax]]an. Di sedsalên 17an û 18an de herêm ji şerên di navbera Qazax û Cungaran de bandor dît. === Xanîtiya Xoqendê û Împaratoriya Rûsî === Di destpêka sedsala 19an de Şymkent ket nav Xanîtiya Xoqendê. Nêzî sala 1810an ew bû kelehek leşkerî û navendeke îdarî. Keleh li ser bilindahiyeke di navenda niştecihgehê de bû û rêyên ber bi Taşkent, Turkistan û Sayramê ve kontrol dikir. Di îlona 1864an de hêzên Rûsyayê keleha Çimkentê girtin. Piştî wê bajar bû navenda uyezdekê di Oblasta Sîr Deryayê ya di bin Rêveberiya Giştî ya Turkistanê de. Di serdema Împaratoriya Rûsî de aboriya bajêr li ser bazirganî, pîşeyên destî û pêvajokirina hilberên çandiniyê bû. Di salên 1880î de kargeheke hilberîna santonînê ji giya Artemisia cina hate damezrandin; ew wek yek ji destpêkên pîşesaziya dermanan a Şymkentê tê dîtin. Hatina rêya hesin di destpêka sedsala 20an de rola bajêr a bazirganî û veguhestinê xurtir kir. === Serdema Sovyetê === Piştî Şoreşa Rûsyayê, bajar pêşî bû beşek ji Komara Xweser a Sovyetî ya Sosyalîst a Turkistanê, paşê ji Komara Xweser a Sovyetî ya Qazax û di dawiyê de ji Komara Sovyetî ya Sosyalîst a Qazaxistanê. Di sala 1932an de Çimkent bû navenda îdarî ya Oblasta Qazaxistana Başûr. Di dema pîşesazkirinê de kargehên metalurjî, kîmyayî-dermanî, xwarinê, tekstîl û materyalên avahîsaziyê hatin çêkirin. Kargeha sirbê ya Çimkentê û kargeha kîmyayî-dermanî di nav kargehên herî girîng de bûn. Di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] de gelek kargeh û dezgeh ji herêmên rojavayî yên Yekîtiya Sovyetê bo Çimkentê hatin veguhestin. Bajar bû navendeke hilberîna metal, cebilxane, parçeyên tankan, amûrên optîk û alavên din ên ji bo eniyê. Di dehsalên piştî şer de nifûs û qada bajêr bi lez mezin bûn. Taxên nû, dibistan, zanîngeh, nexweşxane û kargeh hatin avakirin. Di salên 1980î de rafîneriya petrolê ya Şymkentê dest bi kar kir. === Qazaxistana serbixwe === Piştî serxwebûna Qazaxistanê di sala 1991an de, Şymkent rola xwe ya navenda aborî ya başûrê welêt parast. Di sala 2014an de sînorên îdarî yên bajêr bi tevlîkirina erd û niştecihgehên navçeyên derdorê gelek hatin firehkirin. Di heman salê de navçeya çaremîn a bajêr hate afirandin û paşê navê Karatau lê hate kirin.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 «Di derbarê damezrandina navçeya çaremîn û diyarkirina sînorên navçeyên Şymkentê de»], Ädilet, 7ê cotmeha 2014an.</ref> Di 19ê hezîrana 2018an de Şymkent ji Oblasta Qazaxistana Başûr hate veqetandin û bû bajarê xwedî girîngiya komarî. Navenda oblastê bo [[Turkistan]]ê hate veguhestin û navê oblastê bû Herêma Turkistanê.<ref name="status"/> Di sala 2022an de navçeya pêncemîn a bajêr, Turan, hate damezrandin.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 «Di derbarê damezrandina navçeya Turan li bajarê Şymkentê de»], Ädilet, 12ê tebaxa 2022an.</ref> == Erdnîgarî == Şymkent li başûrê Qazaxistanê, li deşta pêşçiyayî ya rojavayê [[Tiyan Şan]]ê û nêzî sînorê [[Ozbekistan]]ê ye. Bajar nêzî 120 km li bakurê Taşkentê, 690 km li rojavayê Almatî û zêdetirî 1.400 km li başûrê Astanayê ye. Qada îdarî 116.300 hektar, yanî 1.163 km² ye.<ref name="plan"/> Çemên sereke Badam û Koşkarata ne; Karasu şaxeke Koşkaratayê ye. Di bajêr de neh kanal hene ku dirêjahiya wan bi giştî nêzî 91 km ye. Qada daristanên dewletê û qada kesk a bajêr 5.332,7 hektar e.<ref name="plan"/> Avhewa kontinental e. Havîn dirêj, germ û ziwa ne; zivistan li gorî bajarên bakurê Qazaxistanê nermtir e. Baran û berf bi taybetî di zivistan û biharê de dibarin, lê havîn bi giştî ziwa ye. == Dabeşên îdarî == Şymkent ji pênc navçeyên bajarî pêk tê: # '''Abay'''; # '''El-Farabî'''; # '''Enbekşî'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Di destpêka 2026an de nifûsa navçeyan wiha bû:<ref name="ethnos">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ «Nifûsa Komara Qazaxistanê li gorî etnosên cuda di destpêka 2026an de», pelê «Şymkent»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê, 27ê adara 2026an.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Navçe ! Nifûs |- | Abay | 259.325 |- | El-Farabî | 262.566 |- | Enbekşî | 206.679 |- | Karatau | 334.139 |- | Turan | 231.341 |} Serokê desthilata cîbicîkar a bajêr bi navê '''akîm''' tê binavkirin. Ji 5ê îlona 2023an ve Ghabît Sızdıqbekov akîmê Şymkentê ye.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru «Ghabît Abdîmajîtulî Sızdıqbekov»], Akîmtiya Şymkentê.</ref> == Nifûs == Şymkent yek ji bajarên bi lez mezin dibin ên Qazaxistanê ye. Nifûsa wê di sala 2018an de ji yek milyon kesan derbas bû. Di destpêka 2026an de nifûs 1.294.050 kes bû û di 1ê tîrmeha heman salê de gihîşt 1.310.681 kesan.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnos"/> === Pêkhateya etnîkî === Li gorî texmîna fermî ya destpêka 2026an, komên etnîkî yên herî mezin ên bajêr ev bûn:<ref name="ethnos"/> {| class="wikitable sortable" ! Etnos ! Hejmar ! Rêje |- | Qazax | 929.724 | 71,85 % |- | Ozbek | 203.098 | 15,69 % |- | Rûs | 74.404 | 5,75 % |- | Azerbaycanî | 23.814 | 1,84 % |- | Tatar | 11.346 | 0,88 % |- | Koreyî | 7.156 | 0,55 % |- | Tirk | 7.106 | 0,55 % |- | Ukraynî | 6.989 | 0,54 % |- | Kurd | 4.132 | 0,32 % |} Zimanê dewletê [[zimanê qazaxî|qazaxî]] ye. Di dezgehên dewletê û rêveberiyên herêmî de rûsî jî ligel qazaxî bi awayê fermî tê bikaranîn. [[Zimanê ozbekî|Ozbekî]] jî ji aliyê beşeke girîng a nifûsê ve tê axaftin. === Civaka kurd === Kurdan di Qazaxistanê de bi taybetî piştî koçberkirinên bi darê zorê yên salên 1937 û 1944an bi hejmareke mezin bi cih bûn. Hin malbatên kurd ên Şymkentê, di nav de malbata Sûleymanov, dîroka xwe ya li bajêr bi vê serdemê ve girêdidin.<ref>[https://assembly.kz/ethnos/ru/kurdy/ «Kurd li Qazaxistanê»], Asamblêya Gelê Qazaxistanê.</ref><ref name="suleymanov">[https://24.kz/ru/news/social/707630-semya-iz-shymkenta-prevratila-svoj-dom-v-simvol-druzhby-narodov «Malbateke Şymkentê mala xwe kir sembola hevaltiya gelan»], 24KZ, 29ê avrêla 2025an.</ref> Li gorî serjimêriya 2021an li Şymkentê 3.526 Kurd dijiyan; texmîna fermî ya destpêka 2026an vê hejmarê 4.132 kes nîşan dide.<ref>[https://barbang.info/chislennost-kurdov-v-kazahstane-dinamika-rosta-i-sovremennaya-kartina/ «Hejmara Kurdan li Qazaxistanê: dînamîka mezinbûnê û rewşa îroyîn»], Barbang.info, 5ê berfanbara 2025an.</ref><ref name="ethnos"/> Ev nêzî 0,32 % ji nifûsa bajêr e. Statîstîkên fermî hejmara kesan li gorî etnosê diweşînin, lê hejmara malbatên kurd a Şymkentê bi awayekî fermî nayê ragihandin. Li gorî agahiyên Komeleya «Barbang», navîna mezinahiya malbateke kurd li Qazaxistanê 5–6 kes e. Ger ev navîn bo Şymkentê were bikaranîn, 4.132 kes bi qasî '''690–830 malbatan''' re têkildar dibin. Ev hesab tenê texmînek e, ne daneyeke fermî.<ref>[https://berbang-nur.com/?page_id=2101 «Di derbarê Komeleya Barbang de»], Komeleya Kurdan a Qazaxistanê «Barbang».</ref> == Navenda neteweyî-çandî ya kurdî == Li Şymkentê şaxeya bajarî ya Komeleya Komarî ya Giştî '''«Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê''' dixebite. Ew di çarçoveya Asamblêya Gelê Qazaxistanê û Mala Dostaniyê de bi rêxistinên etnoçandî yên din re hevkariyê dike. Serokê şaxeyê Îsmat Kamaloviç Sûleymanov e.<ref name="barbangvisit">[https://berbang-nur.com/?p=7168 «Serdana karî ya serokê Komeleya Barbang li Şymkent û Herêma Turkistanê»], malpera fermî ya Komeleya «Barbang», 2023.</ref> Çalakiyên navendê û şaxeyê ev in: * parastin û pêşxistina ziman, çand, kevneşopî û folklora kurdî; * organîzekirina ders û kursên zimanê kurdî û qazaxî; * pêşniyarkirina dersên hilbijartî yên ziman û folklora kurdî li deverên ku Kurd bi komî dijîn; * perwerdehiya ciwanan di ruhê welatparêziya Qazaxistanê, aştiya navneteweyî û rêzgirtina ji çandên cuda re; * alîkariya xêrxwazî ji malbat û kesên hewcedar re; * civînên kal û pîr, ciwan, rewşenbîr û nûnerên rêveberiya bajêr; * çalakiyên çandî, civakî û werzîşî. Di serdana Komeleya Barbang a sala 2023an de li navenda kurdî mijarên fêrkirina zimanên qazaxî û kurdî, avakirina kursan, parastina çand û folklorê û piştgiriya komên civakî yên lawaz hatin nîqaşkirin. Alîkarê serokê şaxeyê Tahîr Sûleymanov raporek li ser çalakiyên xêrxwaziyê û alîkariya ji hewcedaran re pêşkêş kir.<ref name="barbangvisit"/> Şaxe herwiha çalakiyên ciwanan û werzîşê organîze dike. Di 26ê cotmeha 2025an de bi organîzekirina Îsmat Sûleymanov pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin. Armanca wê xurtkirina yekîtiya welêt, welatparêzî û teşwîqkirina jiyaneke tendurist di nav ciwanan de bû.<ref>[https://barbang.info/shymkentte-respublika-k-nine-arnal-an-armrestling-zharysy-tti/ «Li Şymkentê pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin»], Barbang.info, 26ê cotmeha 2025an.</ref> === Kesayetên têkildar bi civaka kurd === Di jiyana civakî û çandî ya Kurdan a Şymkentê de hin kes têne naskirin: * Kamal Elîyeviç Sûleymanov — çendîn sal serokatiya navenda etnoçandî ya kurdî kir û jiyana xwe ji bo parastina çanda kurdî veqetand. Bav û kalên wî di sala 1937an de rastî zordestî û koçberkirinê hatibûn. Piştî mirina wî, kurê wî Îsmat karê civakî domand.<ref name="suleymanov"/> * Îsmat Kamaloviç Sûleymanov — serokê şaxeya Şymkentê ya Komeleya «Barbang», organîzatorê çalakiyên çandî, civakî, xêrxwazî û werzîşî.<ref name="barbangvisit"/><ref name="suleymanov"/> * Tahîr Kamaloviç Sûleymanov — alîkarê serokê şaxeya Şymkentê, beşdarê çalakiyên xêrxwazî û alîkariya civakî.<ref name="barbangvisit"/> * Hesen Mehmed Celîlov — mamoste û xwediyê pileya masterê li Zanîngeha Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov; di sala 2021an de serokê navenda etnoçandî ya kurdî ya Şymkentê bû û di civîna Asamblêya Gelê bajêr de axivî.<ref>[https://berbang-nur.com/?p=4021 «Li Şymkentê civîna Asamblêya Gelê bajarê hate lidarxistin»], Komeleya «Barbang», 29ê hezîrana 2021an.</ref> Malbata Sûleymanov di medyaya Qazaxistanê de wek nimûneyeke yekîtiya gelan hatiye nîşandan: endamên malbatê ji nav Kurd, Qazax, Rûs, Tatar, Ozbek, Tacîk û Yewnaniyan in û kevneşopiyên cuda bi hev re diparêzin.<ref name="suleymanov"/> == Aborî == Şymkent yek ji navendên herî mezin ên pîşesazî û bazirganî yên Qazaxistanê ye. Sektorên sereke rafîneriya petrolê, dermançêkirin, metalurjî, xwarin û vexwarin, tekstîl, materyalên avahîsaziyê, veguhestin, lojîstîk, bazirganî û avahîsazî ne. Di çaryeka yekem a 2026an de hilbera herêmî ya navxweyî 1.351,8 milyar tenge bû û li gorî heman dema 2025an bi rastî 8,9 % mezin bû. Karûbar 61,6 % û hilberîna malan 30,1 % ji aboriyê pêk dianî.<ref name="regionstats">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ «Şymkent: encamên sereke yên pêşketina civakî û aborî»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Di navbera rêbendan û hezîrana 2026an de hilberîna pîşesaziyê gihîşt 817,46 milyar tenge û 11 % zêde bû. Karên avahîsaziyê 136,26 milyar tenge, veberhênana sermayeya sabît 308,38 milyar tenge û xaniyên nû yên hatine xebitandin 558.600 m² bûn.<ref name="regionstats"/> Rafîneriya petrolê ya Şymkentê yek ji kargehên sereke ye. Herwiha kargehên derman, çîmento, xwarin û tekstîl hene. Zona aborî ya taybet '''Oñtüstik''', zonên pîşesazî û navendên lojîstîkê têne pêşxistin. == Veguhestin == Şymkent girêkeke girîng a rê, rêhesin û balafirê li başûrê Qazaxistanê ye. Korîdorên Taşkent–Şymkent–Taraz–Almatî û Taşkent–Şymkent–Turkistan–Samara ji bajêr an ji derdora wê derbas dibin.<ref name="plan"/> Veguhestina giştî bi girîngî li ser tora otobusan e. Xeta rêhesin Şymkentê bi Taşkent, Arys, Taraz û Almatî re girêdide. Stasyona Arysê li rojavayê bajêr yek ji girêkên sereke yên rêhesinê yên welêt e. Balafirgeha Navneteweyî ya Şymkentê firînên navxweyî û navneteweyî dike û bingeheke girîng a SCAT Airlines e. Termînala nû ya rêwiyan di 25ê berfanbara 2024an de hate vekirin. Qada wê 40.000 m² ye û kapasîteya salane ya balafirgehê ji 800.000 bo şeş milyon rêwiyan bilind kir.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru «Balafirgehên Astana, Almatî, Şymkent û Aktobe wê bibin navendên multimodal»], Wezareta Veguhestinê ya Qazaxistanê.</ref> == Perwerde û tenduristî == Şymkent navendeke mezin a perwerdeya bilind li başûrê Qazaxistanê ye. Di bajêr de Zanîngeha Lêkolînê ya Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov, Akademiya Bijîşkî ya Qazaxistana Başûr, Zanîngeha Pedagojîk a Qazaxistana Başûr a bi navê Özbekälî Jänibekov, Zanîngeha Şymkentê, Zanîngeha Mîras û Zanîngeha Nûjen a Asyaya Navendî hene. Bajar navendeke bijîşkî ya herêmî jî ye. Nexweşxaneyên gelemperî, navendên teşhîsê, klînîkên dil, onkolojî û enfeksiyonê, navendên perînatal, polîklînîk, servîsên lezgîn û klînîkên taybet li bajêr dixebitin. == Çand, geşt û werziş == Li Şymkentê şanoyên qazaxî, rûsî û ozbekî, muzexane, pirtûkxane, salonên konseran, galerî û navendên çandî hene. Şanoya Akademîk a Dramê ya Qazax a bi navê Jûmat Şanîn, Şanoya Dramê ya Rûsî, Şanoya Opera û Baleyê, Şanoya Dramê ya Ozbekî û Şanoya Kuklan û Ciwanan ji dezgehên sereke ne. Kompleksa dîrokî-çandî ya '''Şymqala''' li ser cihê niştecihgeha kevn û keleha Xoqendê hatiye avakirin. Meydana Ordabasy, Parka Serxwebûnê, peykerê Baydibek-bî, Parka Abay, parka dendrolojîk, Baxçeya heywanan a Şymkentê, Arbat û çavkaniyên Koşkaratayê ji cihên geştiyariyê ne. Bajar deriyek e bo serdana Sayram, Parka Neteweyî ya Sayram-Ugam, Parastgeha Aksu-Jabagly, Turkistan û bajarê kevn Otrar. Di sala 2020an de Şymkent bû Paytexta Çandî ya Hevgirtina Dewletên Serbixwe û 2.200-saliya bajêr hate pîrozkirin. Di werzişê de futbol, boks, guleş, giranhilan, jîmnastîk, tenîs, avjenî û bisîklêt populer in. FK Ordabasy di sala 2023an de cara yekem bû şampiyonê Qazaxistanê. Tîma jinan BIIK-Şymkent gelek caran şampiyoniya welêt qezenc kiriye. == Jîngeh == Pirsgirêkên sereke yên jîngehê emîsyonên kargeh û trafîkê, kalîteya hewayê, paqijkirina ava qirêj, birêvebirina bermahiyan û parastina qadên kesk in. Bernameyên bajêr nûjenkirina kargehan, gazîkirina taxên niştecihbûnê, otobusên paqijtir, sererastkirina çem û kanalan û çandina daran dihewînin.<ref name="plan"/> Çemê Badam, çavkaniyên Koşkarata û Karasu, parka dendrolojîk û kemera kesk a bajêr ji bo ekolojî û bêhnvedanê girîng in. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Shymkent}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Malpera fermî ya Akîmtiya Şymkentê] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Statîstîkên fermî yên Şymkentê] * [https://visit-shymkent.com/ Portala geştiyariyê ya Şymkentê] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portala veberhênanê ya Şymkentê] * [https://berbang-nur.com/ Malpera Komeleya «Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|42|19|N|69|36|E|type:city(1310681)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Bajarên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Rêya Îpekê]] [[Kategorî:Şymkent| ]] 2yf2vbxt6x358iuttbu455ix9ych81q 2084061 2083965 2026-08-07T00:42:54Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Destpêkê standard kir.) 2084061 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|1=Wrong language. unsupervised crosswiki machine translation abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{hlist|Bajarê xwedî girîngiya komarî}} }} <noinclude></noinclude> '''Şymkent''' (bi [[zimanê qazaxî|qazaxî]]: Шымкент, ''Şymkent''; di hin çavkaniyên kurdî de '''Çîmkent'''; bi [[zimanê rûsî|rûsî]]: Шымкент; heta sala 1992an bi awayê fermî Чимкент, ''Çimkent'') bajarekî li başûrê [[Qazaxistan]]ê ye. Ew, ligel [[Astana]] û [[Almatî]]yê, yek ji sê bajarên Qazaxistanê yên xwedî girîngiya komarî ye. Şymkent yekeyeke îdarî û herêmî ya serbixwe ye û ne beşek ji Herêma Turkistanê ye, herçiqas herêm li dora bajêr e. Di 19ê hezîrana 2018an de statûya bajarê xwedî girîngiya komarî wergirt.<ref name="status">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan «Di derbarê hin pirsgirêkên dabeşkirina îdarî-herêmî ya Komara Qazaxistanê de»], malpera fermî ya Serokkomariya Qazaxistanê, 19ê hezîrana 2018an.</ref> Li gorî daneyên fermî, di 1ê tîrmeha 2026an de nifûsa bajêr 1.310.681 kes bû. Bi vî awayî Şymkent piştî Almatî û Astanayê bajarê sêyemîn ê herî mezin ê Qazaxistanê ye.<ref name="pop2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION «Nifûsa herêmên Komara Qazaxistanê di 1ê tîrmeha 2026an de»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Qada îdarî ya bajêr 1.163 km² ye.<ref name="plan">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru «Plana pêşketina bajarê Şymkentê»], Akîmtiya bajarê Şymkentê.</ref> Bajar yek ji navendên sereke yên pîşesazî, bazirganî, veguhestin, perwerde û çandê li başûrê welêt e. Rafîneriya petrolê, dermançêkirin, pîşesaziya xwarinê, metalurjî, tekstîl, avahîsazî, bazirganî û karûbar di aboriya bajêr de roleke girîng dilîzin. Lêkolînên arkeolojîk li navenda dîrokî ya Şymkentê qatên çandî yên heta 14 metre stûr eşkere kirine. Keramîka qatên herî jêrîn ji dawiya sedsala 3yan û destpêka sedsala 2yan berî zayînê ye. Ji ber vê yekê temenê niştecihbûna bajarî herî kêm 2.200 sal tê texmîn kirin.<ref name="arch">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru «Niştecihgeha kevn a Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> == Nav == Şiroveya herî belav navê '''Şymkent''' ji du beşan pêk tîne. ''Şym'' an ''çim'' bi wateya «erdê bi giya», «mêrg», «giya» an «cihê kesk» tê bikaranîn; ''kent'' jî peyveke bi kokê îranî ye û tê wateya «bajar» an «niştecihgeh». Ji ber vê yekê nav dikare wek «bajarê kesk», «bajarê nav mêrgê» an «bajarê şîn» were şîrovekirin. Paşgira ''-kent'' di navên din ên Asyaya Navendî de jî heye, wek [[Taşkent]], Jarkent û Mankent. Di çavkaniyên rûsî yên sedsalên 19an û 20an de navê bajêr bi awayê '''Çimkent''' dihat nivîsandin. Di sala 1914an de navê bajêr, ji bo rêzgirtina generalê rûs Mikhail Çernyayev ku di sala 1864an de hêzên rûsî di dagirkirina bajêr de rêvebiribû, bû '''Çernyayev'''. Di sala 1924an de navê Çimkent hate vegerandin. Di 8ê îlona 1992an de nivîsandina fermî ya rûsî ji Чимкент bo Шымкент hate guhartin, da ku ji bilêvkirina qazaxî re nêzîktir bibe.<ref name="rename">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ «Di derbarê guhertina navan û rêkûpêkkirina transkripsiyona rûsî ya hin yekeyên îdarî-herêmî de»], pergala qanûnî Ädilet, 8ê îlona 1992an.</ref> == Dîrok == === Serdema kevn û Navîn === Herêma ku niha Şymkent lê ye ji demên kevn ve hatiye niştecihkirin. Niştecihgeha arkeolojîk di navenda dîrokî ya bajarê nûjen de ye û qada wê nêzî 4,5 hektar e. Kolandinên arkeolojîk qatên çandî yên serdema kevn, serdema navîn a destpêkê û serdema navîn a dereng eşkere kirine.<ref name="arch"/> Pêşketina niştecihgehê bi cihê wê yê li ser rêyên di navbera deşta [[Seyhun|Sîr Deryayê]], oazên Maveraunnehirê û stepên Qazaxistanê de têkildar bû. Sayram, ku di serdema navîn de bi navê Îspîcab dihat naskirin, li nêzîkê ye û navendeke girîng a [[Rêya Îpekê]] bû. Navê Şymkentê di ''Zafername''ya Şerefeddîn Elî Yezdî de tê dîtin. Ev berhem di sedsala 15an de hatiye nivîsandin û bûyerên salên 1365–1366an vedibêje.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru «Heft sedem ji bo serdana Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> Di demên cuda de bajar û derdora wê ketin bin bandora dewletên Asyaya Navendî, di nav de dewleta [[Tîmûrî]]yan û [[Xanîtiya Qazax]]an. Di sedsalên 17an û 18an de herêm ji şerên di navbera Qazax û Cungaran de bandor dît. === Xanîtiya Xoqendê û Împaratoriya Rûsî === Di destpêka sedsala 19an de Şymkent ket nav Xanîtiya Xoqendê. Nêzî sala 1810an ew bû kelehek leşkerî û navendeke îdarî. Keleh li ser bilindahiyeke di navenda niştecihgehê de bû û rêyên ber bi Taşkent, Turkistan û Sayramê ve kontrol dikir. Di îlona 1864an de hêzên Rûsyayê keleha Çimkentê girtin. Piştî wê bajar bû navenda uyezdekê di Oblasta Sîr Deryayê ya di bin Rêveberiya Giştî ya Turkistanê de. Di serdema Împaratoriya Rûsî de aboriya bajêr li ser bazirganî, pîşeyên destî û pêvajokirina hilberên çandiniyê bû. Di salên 1880î de kargeheke hilberîna santonînê ji giya Artemisia cina hate damezrandin; ew wek yek ji destpêkên pîşesaziya dermanan a Şymkentê tê dîtin. Hatina rêya hesin di destpêka sedsala 20an de rola bajêr a bazirganî û veguhestinê xurtir kir. === Serdema Sovyetê === Piştî Şoreşa Rûsyayê, bajar pêşî bû beşek ji Komara Xweser a Sovyetî ya Sosyalîst a Turkistanê, paşê ji Komara Xweser a Sovyetî ya Qazax û di dawiyê de ji Komara Sovyetî ya Sosyalîst a Qazaxistanê. Di sala 1932an de Çimkent bû navenda îdarî ya Oblasta Qazaxistana Başûr. Di dema pîşesazkirinê de kargehên metalurjî, kîmyayî-dermanî, xwarinê, tekstîl û materyalên avahîsaziyê hatin çêkirin. Kargeha sirbê ya Çimkentê û kargeha kîmyayî-dermanî di nav kargehên herî girîng de bûn. Di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] de gelek kargeh û dezgeh ji herêmên rojavayî yên Yekîtiya Sovyetê bo Çimkentê hatin veguhestin. Bajar bû navendeke hilberîna metal, cebilxane, parçeyên tankan, amûrên optîk û alavên din ên ji bo eniyê. Di dehsalên piştî şer de nifûs û qada bajêr bi lez mezin bûn. Taxên nû, dibistan, zanîngeh, nexweşxane û kargeh hatin avakirin. Di salên 1980î de rafîneriya petrolê ya Şymkentê dest bi kar kir. === Qazaxistana serbixwe === Piştî serxwebûna Qazaxistanê di sala 1991an de, Şymkent rola xwe ya navenda aborî ya başûrê welêt parast. Di sala 2014an de sînorên îdarî yên bajêr bi tevlîkirina erd û niştecihgehên navçeyên derdorê gelek hatin firehkirin. Di heman salê de navçeya çaremîn a bajêr hate afirandin û paşê navê Karatau lê hate kirin.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 «Di derbarê damezrandina navçeya çaremîn û diyarkirina sînorên navçeyên Şymkentê de»], Ädilet, 7ê cotmeha 2014an.</ref> Di 19ê hezîrana 2018an de Şymkent ji Oblasta Qazaxistana Başûr hate veqetandin û bû bajarê xwedî girîngiya komarî. Navenda oblastê bo [[Turkistan]]ê hate veguhestin û navê oblastê bû Herêma Turkistanê.<ref name="status"/> Di sala 2022an de navçeya pêncemîn a bajêr, Turan, hate damezrandin.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 «Di derbarê damezrandina navçeya Turan li bajarê Şymkentê de»], Ädilet, 12ê tebaxa 2022an.</ref> == Erdnîgarî == Şymkent li başûrê Qazaxistanê, li deşta pêşçiyayî ya rojavayê [[Tiyan Şan]]ê û nêzî sînorê [[Ozbekistan]]ê ye. Bajar nêzî 120 km li bakurê Taşkentê, 690 km li rojavayê Almatî û zêdetirî 1.400 km li başûrê Astanayê ye. Qada îdarî 116.300 hektar, yanî 1.163 km² ye.<ref name="plan"/> Çemên sereke Badam û Koşkarata ne; Karasu şaxeke Koşkaratayê ye. Di bajêr de neh kanal hene ku dirêjahiya wan bi giştî nêzî 91 km ye. Qada daristanên dewletê û qada kesk a bajêr 5.332,7 hektar e.<ref name="plan"/> Avhewa kontinental e. Havîn dirêj, germ û ziwa ne; zivistan li gorî bajarên bakurê Qazaxistanê nermtir e. Baran û berf bi taybetî di zivistan û biharê de dibarin, lê havîn bi giştî ziwa ye. == Dabeşên îdarî == Şymkent ji pênc navçeyên bajarî pêk tê: # '''Abay'''; # '''El-Farabî'''; # '''Enbekşî'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Di destpêka 2026an de nifûsa navçeyan wiha bû:<ref name="ethnos">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ «Nifûsa Komara Qazaxistanê li gorî etnosên cuda di destpêka 2026an de», pelê «Şymkent»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê, 27ê adara 2026an.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Navçe ! Nifûs |- | Abay | 259.325 |- | El-Farabî | 262.566 |- | Enbekşî | 206.679 |- | Karatau | 334.139 |- | Turan | 231.341 |} Serokê desthilata cîbicîkar a bajêr bi navê '''akîm''' tê binavkirin. Ji 5ê îlona 2023an ve Ghabît Sızdıqbekov akîmê Şymkentê ye.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru «Ghabît Abdîmajîtulî Sızdıqbekov»], Akîmtiya Şymkentê.</ref> == Nifûs == Şymkent yek ji bajarên bi lez mezin dibin ên Qazaxistanê ye. Nifûsa wê di sala 2018an de ji yek milyon kesan derbas bû. Di destpêka 2026an de nifûs 1.294.050 kes bû û di 1ê tîrmeha heman salê de gihîşt 1.310.681 kesan.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnos"/> === Pêkhateya etnîkî === Li gorî texmîna fermî ya destpêka 2026an, komên etnîkî yên herî mezin ên bajêr ev bûn:<ref name="ethnos"/> {| class="wikitable sortable" ! Etnos ! Hejmar ! Rêje |- | Qazax | 929.724 | 71,85 % |- | Ozbek | 203.098 | 15,69 % |- | Rûs | 74.404 | 5,75 % |- | Azerbaycanî | 23.814 | 1,84 % |- | Tatar | 11.346 | 0,88 % |- | Koreyî | 7.156 | 0,55 % |- | Tirk | 7.106 | 0,55 % |- | Ukraynî | 6.989 | 0,54 % |- | Kurd | 4.132 | 0,32 % |} Zimanê dewletê [[zimanê qazaxî|qazaxî]] ye. Di dezgehên dewletê û rêveberiyên herêmî de rûsî jî ligel qazaxî bi awayê fermî tê bikaranîn. [[Zimanê ozbekî|Ozbekî]] jî ji aliyê beşeke girîng a nifûsê ve tê axaftin. === Civaka kurd === Kurdan di Qazaxistanê de bi taybetî piştî koçberkirinên bi darê zorê yên salên 1937 û 1944an bi hejmareke mezin bi cih bûn. Hin malbatên kurd ên Şymkentê, di nav de malbata Sûleymanov, dîroka xwe ya li bajêr bi vê serdemê ve girêdidin.<ref>[https://assembly.kz/ethnos/ru/kurdy/ «Kurd li Qazaxistanê»], Asamblêya Gelê Qazaxistanê.</ref><ref name="suleymanov">[https://24.kz/ru/news/social/707630-semya-iz-shymkenta-prevratila-svoj-dom-v-simvol-druzhby-narodov «Malbateke Şymkentê mala xwe kir sembola hevaltiya gelan»], 24KZ, 29ê avrêla 2025an.</ref> Li gorî serjimêriya 2021an li Şymkentê 3.526 Kurd dijiyan; texmîna fermî ya destpêka 2026an vê hejmarê 4.132 kes nîşan dide.<ref>[https://barbang.info/chislennost-kurdov-v-kazahstane-dinamika-rosta-i-sovremennaya-kartina/ «Hejmara Kurdan li Qazaxistanê: dînamîka mezinbûnê û rewşa îroyîn»], Barbang.info, 5ê berfanbara 2025an.</ref><ref name="ethnos"/> Ev nêzî 0,32 % ji nifûsa bajêr e. Statîstîkên fermî hejmara kesan li gorî etnosê diweşînin, lê hejmara malbatên kurd a Şymkentê bi awayekî fermî nayê ragihandin. Li gorî agahiyên Komeleya «Barbang», navîna mezinahiya malbateke kurd li Qazaxistanê 5–6 kes e. Ger ev navîn bo Şymkentê were bikaranîn, 4.132 kes bi qasî '''690–830 malbatan''' re têkildar dibin. Ev hesab tenê texmînek e, ne daneyeke fermî.<ref>[https://berbang-nur.com/?page_id=2101 «Di derbarê Komeleya Barbang de»], Komeleya Kurdan a Qazaxistanê «Barbang».</ref> == Navenda neteweyî-çandî ya kurdî == Li Şymkentê şaxeya bajarî ya Komeleya Komarî ya Giştî '''«Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê''' dixebite. Ew di çarçoveya Asamblêya Gelê Qazaxistanê û Mala Dostaniyê de bi rêxistinên etnoçandî yên din re hevkariyê dike. Serokê şaxeyê Îsmat Kamaloviç Sûleymanov e.<ref name="barbangvisit">[https://berbang-nur.com/?p=7168 «Serdana karî ya serokê Komeleya Barbang li Şymkent û Herêma Turkistanê»], malpera fermî ya Komeleya «Barbang», 2023.</ref> Çalakiyên navendê û şaxeyê ev in: * parastin û pêşxistina ziman, çand, kevneşopî û folklora kurdî; * organîzekirina ders û kursên zimanê kurdî û qazaxî; * pêşniyarkirina dersên hilbijartî yên ziman û folklora kurdî li deverên ku Kurd bi komî dijîn; * perwerdehiya ciwanan di ruhê welatparêziya Qazaxistanê, aştiya navneteweyî û rêzgirtina ji çandên cuda re; * alîkariya xêrxwazî ji malbat û kesên hewcedar re; * civînên kal û pîr, ciwan, rewşenbîr û nûnerên rêveberiya bajêr; * çalakiyên çandî, civakî û werzîşî. Di serdana Komeleya Barbang a sala 2023an de li navenda kurdî mijarên fêrkirina zimanên qazaxî û kurdî, avakirina kursan, parastina çand û folklorê û piştgiriya komên civakî yên lawaz hatin nîqaşkirin. Alîkarê serokê şaxeyê Tahîr Sûleymanov raporek li ser çalakiyên xêrxwaziyê û alîkariya ji hewcedaran re pêşkêş kir.<ref name="barbangvisit"/> Şaxe herwiha çalakiyên ciwanan û werzîşê organîze dike. Di 26ê cotmeha 2025an de bi organîzekirina Îsmat Sûleymanov pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin. Armanca wê xurtkirina yekîtiya welêt, welatparêzî û teşwîqkirina jiyaneke tendurist di nav ciwanan de bû.<ref>[https://barbang.info/shymkentte-respublika-k-nine-arnal-an-armrestling-zharysy-tti/ «Li Şymkentê pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin»], Barbang.info, 26ê cotmeha 2025an.</ref> === Kesayetên têkildar bi civaka kurd === Di jiyana civakî û çandî ya Kurdan a Şymkentê de hin kes têne naskirin: * Kamal Elîyeviç Sûleymanov — çendîn sal serokatiya navenda etnoçandî ya kurdî kir û jiyana xwe ji bo parastina çanda kurdî veqetand. Bav û kalên wî di sala 1937an de rastî zordestî û koçberkirinê hatibûn. Piştî mirina wî, kurê wî Îsmat karê civakî domand.<ref name="suleymanov"/> * Îsmat Kamaloviç Sûleymanov — serokê şaxeya Şymkentê ya Komeleya «Barbang», organîzatorê çalakiyên çandî, civakî, xêrxwazî û werzîşî.<ref name="barbangvisit"/><ref name="suleymanov"/> * Tahîr Kamaloviç Sûleymanov — alîkarê serokê şaxeya Şymkentê, beşdarê çalakiyên xêrxwazî û alîkariya civakî.<ref name="barbangvisit"/> * Hesen Mehmed Celîlov — mamoste û xwediyê pileya masterê li Zanîngeha Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov; di sala 2021an de serokê navenda etnoçandî ya kurdî ya Şymkentê bû û di civîna Asamblêya Gelê bajêr de axivî.<ref>[https://berbang-nur.com/?p=4021 «Li Şymkentê civîna Asamblêya Gelê bajarê hate lidarxistin»], Komeleya «Barbang», 29ê hezîrana 2021an.</ref> Malbata Sûleymanov di medyaya Qazaxistanê de wek nimûneyeke yekîtiya gelan hatiye nîşandan: endamên malbatê ji nav Kurd, Qazax, Rûs, Tatar, Ozbek, Tacîk û Yewnaniyan in û kevneşopiyên cuda bi hev re diparêzin.<ref name="suleymanov"/> == Aborî == Şymkent yek ji navendên herî mezin ên pîşesazî û bazirganî yên Qazaxistanê ye. Sektorên sereke rafîneriya petrolê, dermançêkirin, metalurjî, xwarin û vexwarin, tekstîl, materyalên avahîsaziyê, veguhestin, lojîstîk, bazirganî û avahîsazî ne. Di çaryeka yekem a 2026an de hilbera herêmî ya navxweyî 1.351,8 milyar tenge bû û li gorî heman dema 2025an bi rastî 8,9 % mezin bû. Karûbar 61,6 % û hilberîna malan 30,1 % ji aboriyê pêk dianî.<ref name="regionstats">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ «Şymkent: encamên sereke yên pêşketina civakî û aborî»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Di navbera rêbendan û hezîrana 2026an de hilberîna pîşesaziyê gihîşt 817,46 milyar tenge û 11 % zêde bû. Karên avahîsaziyê 136,26 milyar tenge, veberhênana sermayeya sabît 308,38 milyar tenge û xaniyên nû yên hatine xebitandin 558.600 m² bûn.<ref name="regionstats"/> Rafîneriya petrolê ya Şymkentê yek ji kargehên sereke ye. Herwiha kargehên derman, çîmento, xwarin û tekstîl hene. Zona aborî ya taybet '''Oñtüstik''', zonên pîşesazî û navendên lojîstîkê têne pêşxistin. == Veguhestin == Şymkent girêkeke girîng a rê, rêhesin û balafirê li başûrê Qazaxistanê ye. Korîdorên Taşkent–Şymkent–Taraz–Almatî û Taşkent–Şymkent–Turkistan–Samara ji bajêr an ji derdora wê derbas dibin.<ref name="plan"/> Veguhestina giştî bi girîngî li ser tora otobusan e. Xeta rêhesin Şymkentê bi Taşkent, Arys, Taraz û Almatî re girêdide. Stasyona Arysê li rojavayê bajêr yek ji girêkên sereke yên rêhesinê yên welêt e. Balafirgeha Navneteweyî ya Şymkentê firînên navxweyî û navneteweyî dike û bingeheke girîng a SCAT Airlines e. Termînala nû ya rêwiyan di 25ê berfanbara 2024an de hate vekirin. Qada wê 40.000 m² ye û kapasîteya salane ya balafirgehê ji 800.000 bo şeş milyon rêwiyan bilind kir.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru «Balafirgehên Astana, Almatî, Şymkent û Aktobe wê bibin navendên multimodal»], Wezareta Veguhestinê ya Qazaxistanê.</ref> == Perwerde û tenduristî == Şymkent navendeke mezin a perwerdeya bilind li başûrê Qazaxistanê ye. Di bajêr de Zanîngeha Lêkolînê ya Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov, Akademiya Bijîşkî ya Qazaxistana Başûr, Zanîngeha Pedagojîk a Qazaxistana Başûr a bi navê Özbekälî Jänibekov, Zanîngeha Şymkentê, Zanîngeha Mîras û Zanîngeha Nûjen a Asyaya Navendî hene. Bajar navendeke bijîşkî ya herêmî jî ye. Nexweşxaneyên gelemperî, navendên teşhîsê, klînîkên dil, onkolojî û enfeksiyonê, navendên perînatal, polîklînîk, servîsên lezgîn û klînîkên taybet li bajêr dixebitin. == Çand, geşt û werziş == Li Şymkentê şanoyên qazaxî, rûsî û ozbekî, muzexane, pirtûkxane, salonên konseran, galerî û navendên çandî hene. Şanoya Akademîk a Dramê ya Qazax a bi navê Jûmat Şanîn, Şanoya Dramê ya Rûsî, Şanoya Opera û Baleyê, Şanoya Dramê ya Ozbekî û Şanoya Kuklan û Ciwanan ji dezgehên sereke ne. Kompleksa dîrokî-çandî ya '''Şymqala''' li ser cihê niştecihgeha kevn û keleha Xoqendê hatiye avakirin. Meydana Ordabasy, Parka Serxwebûnê, peykerê Baydibek-bî, Parka Abay, parka dendrolojîk, Baxçeya heywanan a Şymkentê, Arbat û çavkaniyên Koşkaratayê ji cihên geştiyariyê ne. Bajar deriyek e bo serdana Sayram, Parka Neteweyî ya Sayram-Ugam, Parastgeha Aksu-Jabagly, Turkistan û bajarê kevn Otrar. Di sala 2020an de Şymkent bû Paytexta Çandî ya Hevgirtina Dewletên Serbixwe û 2.200-saliya bajêr hate pîrozkirin. Di werzişê de futbol, boks, guleş, giranhilan, jîmnastîk, tenîs, avjenî û bisîklêt populer in. FK Ordabasy di sala 2023an de cara yekem bû şampiyonê Qazaxistanê. Tîma jinan BIIK-Şymkent gelek caran şampiyoniya welêt qezenc kiriye. == Jîngeh == Pirsgirêkên sereke yên jîngehê emîsyonên kargeh û trafîkê, kalîteya hewayê, paqijkirina ava qirêj, birêvebirina bermahiyan û parastina qadên kesk in. Bernameyên bajêr nûjenkirina kargehan, gazîkirina taxên niştecihbûnê, otobusên paqijtir, sererastkirina çem û kanalan û çandina daran dihewînin.<ref name="plan"/> Çemê Badam, çavkaniyên Koşkarata û Karasu, parka dendrolojîk û kemera kesk a bajêr ji bo ekolojî û bêhnvedanê girîng in. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Shymkent}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Malpera fermî ya Akîmtiya Şymkentê] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Statîstîkên fermî yên Şymkentê] * [https://visit-shymkent.com/ Portala geştiyariyê ya Şymkentê] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portala veberhênanê ya Şymkentê] * [https://berbang-nur.com/ Malpera Komeleya «Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|42|19|N|69|36|E|type:city(1310681)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Bajarên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Rêya Îpekê]] [[Kategorî:Şymkent| ]] jc8hd9rqf1khu2g4rgvbvzr5828j3kf 0 329173 2083991 2083907 2026-08-06T17:31:08Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîf */ 2083991 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] kqlgg2muskheq7cn4wbqrhuzp1kbhqo 2083992 2083991 2026-08-06T17:40:54Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083992 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. === . === Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[Molekul|molekulî]] bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[Kîmya|kîmyayî]] xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] azcka3bpox7rof8bfhs9mwv3rer1g9i 2083993 2083992 2026-08-06T17:41:05Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîf */ 2083993 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[Molekul|molekulî]] bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[Kîmya|kîmyayî]] xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 9mrtd1lzhfc9fsh8zu220nouf5rbtwh 2083994 2083993 2026-08-06T17:43:06Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîf */ 2083994 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[Molekul|molekulî]] bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[Kîmya|kîmyayî]] xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] ncmg4lh5qqgbdulx756uo4bhromfotq 2083996 2083994 2026-08-06T17:51:08Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083996 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[Molekul|molekulî]] bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[Kîmya|kîmyayî]] xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. === . === Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ev madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[Îzotop|îzotopên]] giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] d17m7n1tw8l9eyeoua5iifm9r929u4h 2083997 2083996 2026-08-06T17:51:18Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîf */ 2083997 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[Molekul|molekulî]] bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[Kîmya|kîmyayî]] xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ev madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[Îzotop|îzotopên]] giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 2qzm8pbr8malveducshx8yelgetoo49 2083998 2083997 2026-08-06T17:52:02Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîf */ 2083998 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[Molekul|molekulî]] bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[Kîmya|kîmyayî]] xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[Îzotop|îzotopên]] giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] g5fzraa7gb7wi5in6ge7m0cs5x0ghu4 2084000 2083998 2026-08-06T17:57:40Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîf */ 2084000 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[Molekul|molekulî]] bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[Kîmya|kîmyayî]] xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[Îzotop|îzotopên]] giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] hxp6hnnkfgne7pjt6us4qv5v4myyomw 2084003 2084000 2026-08-06T17:58:57Z Kurê Acemî 105128 /* Cure */ 2084003 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[Molekul|molekulî]] bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[Kîmya|kîmyayî]] xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[Îzotop|îzotopên]] giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 7jmg5k21bbh7qcgvvlma9ao5jipe73q 2084004 2084003 2026-08-06T17:59:34Z Kurê Acemî 105128 /* Cure */ 2084004 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[Molekul|molekulî]] bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[Kîmya|kîmyayî]] xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[Îzotop|îzotopên]] giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 3b81en59ptca5ely4uee5exht15nbqi 2084027 2084004 2026-08-06T18:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2084027 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] qu0ilqjcukby4esbka4ct6ypyroopps 2084032 2084027 2026-08-06T19:14:41Z Kurê Acemî 105128 /* Molekul */ 2084032 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}}Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[Oksîjen|oksîjenê]] (O₂ ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H₂O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] a8280vmuw9q2sk91j7le5krmgxzdi4p 2084033 2084032 2026-08-06T19:14:59Z Kurê Acemî 105128 /* Cure */ 2084033 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[Oksîjen|oksîjenê]] (O₂ ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H₂O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 9esuyha6fzsvj8nlpycanm4t7zzu6wl 2084034 2084033 2026-08-06T19:15:35Z Kurê Acemî 105128 /* Molekul */ 2084034 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[Oksîjen|oksîjenê]] (O₂ ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H₂O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] ko50lhqfwutfo1ohvjm98jcwqq5mo34 2084035 2084034 2026-08-06T19:17:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084035 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[Oksîjen|oksîjenê]] (O₂ ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H₂O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 338f2deuoghmyepw5v1b4f5krsdnbqm 2084036 2084035 2026-08-06T19:18:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084036 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[Hîdrojen|hîdrojenê]] (spî) û beşek [[Oksîjen|oksîjenê]] (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[Oksîjen|oksîjenê]] (O₂ ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H₂O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] g6e490dl9pf2mngr2lqf6w7lh6sonko 2084038 2084036 2026-08-06T19:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2084038 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne, an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O₂ ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H₂O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] aljv8exv8ysrctddntceiad7v6wjhn5 2084115 2084038 2026-08-07T07:36:19Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîf */ 2084115 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H₂O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH_x (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H₂, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S₈ _, hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O₂ ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H₂O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 1qeoe2xvh7am91dhyz1jqeygx9lhrcu 0 329185 2084039 2083938 2026-08-06T19:35:54Z Avestaboy 34898 /* */ Peyva îngilîzî AI kêleka peyva kurdî ne pêwîst e . Peyva kurdî jixwe hatiye girêdankirin. 2084039 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''Modela zimanê mezin''' (kurtenav '''LLM''' ji [[inglîzî]] ''large language model'') modela [[Jîriya çêkirî|hişê çêkirî]] ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke [[demar]]î tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] 3k4ta17w1fojlopjohnngmlf63tcn2a 2084049 2084039 2026-08-06T21:51:18Z Wikihez 39702 kurtkirina înternasyonel e ne hewce ye were jêbirin ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2084049 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''Modela zimanê mezin''' (kurtenav '''LLM''' ji [[inglîzî]] ''large language model'') modela [[Jîriya çêkirî|hişê çêkirî]] (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke [[demar]]î tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] of6l8snykyjbhglakev1ncvzt3gfcos 1 329198 2083958 2083933 2026-08-06T12:43:41Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ Bersiv 2083958 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) :Bi min guhartina sernavê ne hewce ye feqat tu bibêjî îlem em kurdî bikin jî ne problem e. Feqat hişê çêkirî pir tê emilandin loma em nikarin biguherînin li vir dîsa jî tu dikarî meqaleya jîriya çêkirî wekî lînk deynî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:56, 5 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dubare dikim peyva '''Hişê çêkirî''' ::çewt hatiye belavkirin .Wateya '''hiş mind''' '''û''' ne '''intelligence''' e ('''artificial intelligence''' ). ::intelligence bi kurdî '''jîrî''' an jî '''zeka''' ::ye. Her wiha ez difikirim ku ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e. Paşê zarokên kurd ku zimanê îngilîzî nizanin sernavê jî fam dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:41, 6 tebax 2026 (UTC) :::Me demek berê li ser vê mijarê gotûbej kirîbû.Ji bo peyva" artificial intelligence'''" jîriya destkarî''' an jî '''jîriya çêkirî''' a baştir û rasttir e. Li Başûrê Kurdîstanê jî ev peyv wekî '''jîriya destkirt''' tê bikaranîn. Ji bo standartkirinê divê di hemû beşên wîkîpediyayê de Jîrî were bikaranîn. ne ko hiş. Hiş tiştek din e. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 10:02, 6 tebax 2026 (UTC) ::::Di hemû gotûbêjan de me got ku her kes dikare kîjan kelîmeyê tercîh dike bi kar bîne, ti kes ne mecbûrî ye standarda ti kesê din bi kar bîne. Li vir ne xema min e, çunkî ez '''aqlê çêkirî''' yan jî '''zekaya çêkirî''' bi kar tînim. Feqat zordayîna we ya li ser vê meseleyê xelet e. {{r|Ghybu|Gomada}} Kanî '''Ti gotin ji gotina din baştir nîne. ''' ???[https://ku.wikipedia.org/wiki/Gotûbêja_bikarhêner:Avestaboy#c-Gomada-20260721110100-Wikihez-20260617160100] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:04, 6 tebax 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mijara vê gotarê ne tenê [[hevwate]] ye .Ez wek '''Ferhenga Zaravên Teknîkî''' û çend çavkaniyên din [[Jîriya çêkirî]] tercîh dikim . Lê peyva '''zeka''' jî wek [[hevwate]] derbasdar e. Lê ez dubare dikim ku wateya '''hiş''' ne '''intelligence''' e . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:43, 6 tebax 2026 (UTC) lee1ojme1xz1n2jttc7etdzp6siu9nl 2083959 2083958 2026-08-06T12:59:09Z Wikihez 39702 /* Sernav */ Bersiv 2083959 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) :Bi min guhartina sernavê ne hewce ye feqat tu bibêjî îlem em kurdî bikin jî ne problem e. Feqat hişê çêkirî pir tê emilandin loma em nikarin biguherînin li vir dîsa jî tu dikarî meqaleya jîriya çêkirî wekî lînk deynî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:56, 5 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dubare dikim peyva '''Hişê çêkirî''' ::çewt hatiye belavkirin .Wateya '''hiş mind''' '''û''' ne '''intelligence''' e ('''artificial intelligence''' ). ::intelligence bi kurdî '''jîrî''' an jî '''zeka''' ::ye. Her wiha ez difikirim ku ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e. Paşê zarokên kurd ku zimanê îngilîzî nizanin sernavê jî fam dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:41, 6 tebax 2026 (UTC) :::Me demek berê li ser vê mijarê gotûbej kirîbû.Ji bo peyva" artificial intelligence'''" jîriya destkarî''' an jî '''jîriya çêkirî''' a baştir û rasttir e. Li Başûrê Kurdîstanê jî ev peyv wekî '''jîriya destkirt''' tê bikaranîn. Ji bo standartkirinê divê di hemû beşên wîkîpediyayê de Jîrî were bikaranîn. ne ko hiş. Hiş tiştek din e. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 10:02, 6 tebax 2026 (UTC) ::::Di hemû gotûbêjan de me got ku her kes dikare kîjan kelîmeyê tercîh dike bi kar bîne, ti kes ne mecbûrî ye standarda ti kesê din bi kar bîne. Li vir ne xema min e, çunkî ez '''aqlê çêkirî''' yan jî '''zekaya çêkirî''' bi kar tînim. Feqat zordayîna we ya li ser vê meseleyê xelet e. {{r|Ghybu|Gomada}} Kanî '''Ti gotin ji gotina din baştir nîne. ''' ???[https://ku.wikipedia.org/wiki/Gotûbêja_bikarhêner:Avestaboy#c-Gomada-20260721110100-Wikihez-20260617160100] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:04, 6 tebax 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mijara vê gotarê ne tenê [[hevwate]] ye .Ez wek '''Ferhenga Zaravên Teknîkî''' û çend çavkaniyên din [[Jîriya çêkirî]] tercîh dikim . Lê peyva '''zeka''' jî wek [[hevwate]] derbasdar e. Lê ez dubare dikim ku wateya '''hiş''' ne '''intelligence''' e . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:43, 6 tebax 2026 (UTC) ::::::* '''[[:wikt:wate#Etîmolojî|wate]]''' ji koka watey-a hewramî ye "tişte ku hatiye gotin e" ne '''mana '''ye. ::::::* '''[[:wikt:wêje#Etîmolojî|wêje]]''' ji eynî rehî "bêje" ye "tişê tê gotin" e ne '''edebiyat''' e. ::::::* '''[[:wikt:biwêj#Etîmolojî|biwêj]]''' ji eynî rehî "kesê ku dibêje" ye ne '''tabîr''' e. ::::::* '''[[:wikt:gotar#Etîmolojî|gotar]]''' ji eynî rehê kurmancî got- e "speech" e ne "'''meqale'''" ye. ::::::* '''[[:wikt:maf#Etîmolojî|maf]]''' miaf-a erebî ye ne '''heq''' e. ::::::... çi zanim bi dehan kelîme hene ku manayên wan di rastiyê de xelet in feqat dîsa jî em wek hemmana qebûl dikin çunkî çavkanî li ser bikaranîna wan ya bi wî şiklî hene. Ti kes li vir nikare qerarek wisa bide ku kelîmeyek sedî sed xelet e eger çavkanî hebin. Hişê çêkirî jî gelek tê bikaranîn loma xelet be jî mana ne intelligence be jî hûn nikarin ji xeynî sernav û kategoriyan vê îfadeyê rakin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:59, 6 tebax 2026 (UTC) nt4tmtxf4tjo35hzkhfitp3dcvagq8y 2083960 2083959 2026-08-06T13:10:55Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ Bersiv 2083960 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) :Bi min guhartina sernavê ne hewce ye feqat tu bibêjî îlem em kurdî bikin jî ne problem e. Feqat hişê çêkirî pir tê emilandin loma em nikarin biguherînin li vir dîsa jî tu dikarî meqaleya jîriya çêkirî wekî lînk deynî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:56, 5 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dubare dikim peyva '''Hişê çêkirî''' ::çewt hatiye belavkirin .Wateya '''hiş mind''' '''û''' ne '''intelligence''' e ('''artificial intelligence''' ). ::intelligence bi kurdî '''jîrî''' an jî '''zeka''' ::ye. Her wiha ez difikirim ku ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e. Paşê zarokên kurd ku zimanê îngilîzî nizanin sernavê jî fam dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:41, 6 tebax 2026 (UTC) :::Me demek berê li ser vê mijarê gotûbej kirîbû.Ji bo peyva" artificial intelligence'''" jîriya destkarî''' an jî '''jîriya çêkirî''' a baştir û rasttir e. Li Başûrê Kurdîstanê jî ev peyv wekî '''jîriya destkirt''' tê bikaranîn. Ji bo standartkirinê divê di hemû beşên wîkîpediyayê de Jîrî were bikaranîn. ne ko hiş. Hiş tiştek din e. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 10:02, 6 tebax 2026 (UTC) ::::Di hemû gotûbêjan de me got ku her kes dikare kîjan kelîmeyê tercîh dike bi kar bîne, ti kes ne mecbûrî ye standarda ti kesê din bi kar bîne. Li vir ne xema min e, çunkî ez '''aqlê çêkirî''' yan jî '''zekaya çêkirî''' bi kar tînim. Feqat zordayîna we ya li ser vê meseleyê xelet e. {{r|Ghybu|Gomada}} Kanî '''Ti gotin ji gotina din baştir nîne. ''' ???[https://ku.wikipedia.org/wiki/Gotûbêja_bikarhêner:Avestaboy#c-Gomada-20260721110100-Wikihez-20260617160100] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:04, 6 tebax 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mijara vê gotarê ne tenê [[hevwate]] ye .Ez wek '''Ferhenga Zaravên Teknîkî''' û çend çavkaniyên din [[Jîriya çêkirî]] tercîh dikim . Lê peyva '''zeka''' jî wek [[hevwate]] derbasdar e. Lê ez dubare dikim ku wateya '''hiş''' ne '''intelligence''' e . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:43, 6 tebax 2026 (UTC) ::::::* '''[[:wikt:wate#Etîmolojî|wate]]''' ji koka watey-a hewramî ye "tişte ku hatiye gotin e" ne '''mana '''ye. ::::::* '''[[:wikt:wêje#Etîmolojî|wêje]]''' ji eynî rehî "bêje" ye "tişê tê gotin" e ne '''edebiyat''' e. ::::::* '''[[:wikt:biwêj#Etîmolojî|biwêj]]''' ji eynî rehî "kesê ku dibêje" ye ne '''tabîr''' e. ::::::* '''[[:wikt:gotar#Etîmolojî|gotar]]''' ji eynî rehê kurmancî got- e "speech" e ne "'''meqale'''" ye. ::::::* '''[[:wikt:maf#Etîmolojî|maf]]''' miaf-a erebî ye ne '''heq''' e. ::::::... çi zanim bi dehan kelîme hene ku manayên wan di rastiyê de xelet in feqat dîsa jî em wek hemmana qebûl dikin çunkî çavkanî li ser bikaranîna wan ya bi wî şiklî hene. Ti kes li vir nikare qerarek wisa bide ku kelîmeyek sedî sed xelet e eger çavkanî hebin. Hişê çêkirî jî gelek tê bikaranîn loma xelet be jî mana ne intelligence be jî hûn nikarin ji xeynî sernav û kategoriyan vê îfadeyê rakin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:59, 6 tebax 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heq 100 % erebî ye . Maf li gorî [[Wîkîferheng]] ji erebî deynkirî ye .Ez nizanim ku ev teorî rast an çewt e . Lê ez dizanim ku ew peyv bi kurdî wek '''maf''' û ne wek '''miaf''' :::::::tê bilêvkirin û li gorî ferhengan tê wateya '''heq''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:10, 6 tebax 2026 (UTC) d5qqsrybdzkao05z8qeijej8qkiqmn0 2083964 2083960 2026-08-06T13:20:27Z Wikihez 39702 /* Sernav */ Bersiv 2083964 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) :Bi min guhartina sernavê ne hewce ye feqat tu bibêjî îlem em kurdî bikin jî ne problem e. Feqat hişê çêkirî pir tê emilandin loma em nikarin biguherînin li vir dîsa jî tu dikarî meqaleya jîriya çêkirî wekî lînk deynî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:56, 5 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dubare dikim peyva '''Hişê çêkirî''' ::çewt hatiye belavkirin .Wateya '''hiş mind''' '''û''' ne '''intelligence''' e ('''artificial intelligence''' ). ::intelligence bi kurdî '''jîrî''' an jî '''zeka''' ::ye. Her wiha ez difikirim ku ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e. Paşê zarokên kurd ku zimanê îngilîzî nizanin sernavê jî fam dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:41, 6 tebax 2026 (UTC) :::Me demek berê li ser vê mijarê gotûbej kirîbû.Ji bo peyva" artificial intelligence'''" jîriya destkarî''' an jî '''jîriya çêkirî''' a baştir û rasttir e. Li Başûrê Kurdîstanê jî ev peyv wekî '''jîriya destkirt''' tê bikaranîn. Ji bo standartkirinê divê di hemû beşên wîkîpediyayê de Jîrî were bikaranîn. ne ko hiş. Hiş tiştek din e. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 10:02, 6 tebax 2026 (UTC) ::::Di hemû gotûbêjan de me got ku her kes dikare kîjan kelîmeyê tercîh dike bi kar bîne, ti kes ne mecbûrî ye standarda ti kesê din bi kar bîne. Li vir ne xema min e, çunkî ez '''aqlê çêkirî''' yan jî '''zekaya çêkirî''' bi kar tînim. Feqat zordayîna we ya li ser vê meseleyê xelet e. {{r|Ghybu|Gomada}} Kanî '''Ti gotin ji gotina din baştir nîne. ''' ???[https://ku.wikipedia.org/wiki/Gotûbêja_bikarhêner:Avestaboy#c-Gomada-20260721110100-Wikihez-20260617160100] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:04, 6 tebax 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mijara vê gotarê ne tenê [[hevwate]] ye .Ez wek '''Ferhenga Zaravên Teknîkî''' û çend çavkaniyên din [[Jîriya çêkirî]] tercîh dikim . Lê peyva '''zeka''' jî wek [[hevwate]] derbasdar e. Lê ez dubare dikim ku wateya '''hiş''' ne '''intelligence''' e . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:43, 6 tebax 2026 (UTC) ::::::* '''[[:wikt:wate#Etîmolojî|wate]]''' ji koka watey-a hewramî ye "tişte ku hatiye gotin e" ne '''mana '''ye. ::::::* '''[[:wikt:wêje#Etîmolojî|wêje]]''' ji eynî rehî "bêje" ye "tişê tê gotin" e ne '''edebiyat''' e. ::::::* '''[[:wikt:biwêj#Etîmolojî|biwêj]]''' ji eynî rehî "kesê ku dibêje" ye ne '''tabîr''' e. ::::::* '''[[:wikt:gotar#Etîmolojî|gotar]]''' ji eynî rehê kurmancî got- e "speech" e ne "'''meqale'''" ye. ::::::* '''[[:wikt:maf#Etîmolojî|maf]]''' miaf-a erebî ye ne '''heq''' e. ::::::... çi zanim bi dehan kelîme hene ku manayên wan di rastiyê de xelet in feqat dîsa jî em wek hemmana qebûl dikin çunkî çavkanî li ser bikaranîna wan ya bi wî şiklî hene. Ti kes li vir nikare qerarek wisa bide ku kelîmeyek sedî sed xelet e eger çavkanî hebin. Hişê çêkirî jî gelek tê bikaranîn loma xelet be jî mana ne intelligence be jî hûn nikarin ji xeynî sernav û kategoriyan vê îfadeyê rakin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:59, 6 tebax 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heq 100 % erebî ye . Maf li gorî [[Wîkîferheng]] ji erebî deynkirî ye .Ez nizanim ku ev teorî rast an çewt e . Lê ez dizanim ku ew peyv bi kurdî wek '''maf''' û ne wek '''miaf''' :::::::tê bilêvkirin û li gorî ferhengan tê wateya '''heq''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:10, 6 tebax 2026 (UTC) ::::::::Tu meseleya hazir cewab nadî diçî tiştekî bêeleqe dibêjî. ::::::::Not: Bnr Garzonî çi dibêje "[[:en:wikt:immune#Italian|Immune]] - Māf." [https://archive.org/details/b28777086/page/160/mode/2up sayfe 161] sal 1787 ev kitêb li gorî şiweya Behdînanê hatiye hazirkirin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:20, 6 tebax 2026 (UTC) cxdix4vgh7zgugwcwfsk6k4odibrngy 2083969 2083964 2026-08-06T14:05:22Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ Bersiv 2083969 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi tirkî '''Büyük dil modeli''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Modela zimanê mezin''' wek sernav rind e. Her wiha li gorî min peyva '''Hişê çêkirî''' ji bo [[Jîriya çêkirî]] ne baş e . Peyva Hiş tê wateya '''mind''' û ne wateya '''intelligence''' ( Binêrin gotûbêja gotara [[Jîriya çêkirî]] ) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 5 tebax 2026 (UTC) :Bi min guhartina sernavê ne hewce ye feqat tu bibêjî îlem em kurdî bikin jî ne problem e. Feqat hişê çêkirî pir tê emilandin loma em nikarin biguherînin li vir dîsa jî tu dikarî meqaleya jîriya çêkirî wekî lînk deynî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:56, 5 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dubare dikim peyva '''Hişê çêkirî''' ::çewt hatiye belavkirin .Wateya '''hiş mind''' '''û''' ne '''intelligence''' e ('''artificial intelligence''' ). ::intelligence bi kurdî '''jîrî''' an jî '''zeka''' ::ye. Her wiha ez difikirim ku ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e. Paşê zarokên kurd ku zimanê îngilîzî nizanin sernavê jî fam dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:41, 6 tebax 2026 (UTC) :::Me demek berê li ser vê mijarê gotûbej kirîbû.Ji bo peyva" artificial intelligence'''" jîriya destkarî''' an jî '''jîriya çêkirî''' a baştir û rasttir e. Li Başûrê Kurdîstanê jî ev peyv wekî '''jîriya destkirt''' tê bikaranîn. Ji bo standartkirinê divê di hemû beşên wîkîpediyayê de Jîrî were bikaranîn. ne ko hiş. Hiş tiştek din e. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 10:02, 6 tebax 2026 (UTC) ::::Di hemû gotûbêjan de me got ku her kes dikare kîjan kelîmeyê tercîh dike bi kar bîne, ti kes ne mecbûrî ye standarda ti kesê din bi kar bîne. Li vir ne xema min e, çunkî ez '''aqlê çêkirî''' yan jî '''zekaya çêkirî''' bi kar tînim. Feqat zordayîna we ya li ser vê meseleyê xelet e. {{r|Ghybu|Gomada}} Kanî '''Ti gotin ji gotina din baştir nîne. ''' ???[https://ku.wikipedia.org/wiki/Gotûbêja_bikarhêner:Avestaboy#c-Gomada-20260721110100-Wikihez-20260617160100] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:04, 6 tebax 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mijara vê gotarê ne tenê [[hevwate]] ye .Ez wek '''Ferhenga Zaravên Teknîkî''' û çend çavkaniyên din [[Jîriya çêkirî]] tercîh dikim . Lê peyva '''zeka''' jî wek [[hevwate]] derbasdar e. Lê ez dubare dikim ku wateya '''hiş''' ne '''intelligence''' e . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:43, 6 tebax 2026 (UTC) ::::::* '''[[:wikt:wate#Etîmolojî|wate]]''' ji koka watey-a hewramî ye "tişte ku hatiye gotin e" ne '''mana '''ye. ::::::* '''[[:wikt:wêje#Etîmolojî|wêje]]''' ji eynî rehî "bêje" ye "tişê tê gotin" e ne '''edebiyat''' e. ::::::* '''[[:wikt:biwêj#Etîmolojî|biwêj]]''' ji eynî rehî "kesê ku dibêje" ye ne '''tabîr''' e. ::::::* '''[[:wikt:gotar#Etîmolojî|gotar]]''' ji eynî rehê kurmancî got- e "speech" e ne "'''meqale'''" ye. ::::::* '''[[:wikt:maf#Etîmolojî|maf]]''' miaf-a erebî ye ne '''heq''' e. ::::::... çi zanim bi dehan kelîme hene ku manayên wan di rastiyê de xelet in feqat dîsa jî em wek hemmana qebûl dikin çunkî çavkanî li ser bikaranîna wan ya bi wî şiklî hene. Ti kes li vir nikare qerarek wisa bide ku kelîmeyek sedî sed xelet e eger çavkanî hebin. Hişê çêkirî jî gelek tê bikaranîn loma xelet be jî mana ne intelligence be jî hûn nikarin ji xeynî sernav û kategoriyan vê îfadeyê rakin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:59, 6 tebax 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heq 100 % erebî ye . Maf li gorî [[Wîkîferheng]] ji erebî deynkirî ye .Ez nizanim ku ev teorî rast an çewt e . Lê ez dizanim ku ew peyv bi kurdî wek '''maf''' û ne wek '''miaf''' :::::::tê bilêvkirin û li gorî ferhengan tê wateya '''heq''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:10, 6 tebax 2026 (UTC) ::::::::Tu meseleya hazir cewab nadî diçî tiştekî bêeleqe dibêjî. ::::::::Not: Bnr Garzonî çi dibêje "[[:en:wikt:immune#Italian|Immune]] - Māf." [https://archive.org/details/b28777086/page/160/mode/2up sayfe 161] sal 1787 ev kitêb li gorî şiweya Behdînanê hatiye hazirkirin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:20, 6 tebax 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] gelek spas ji bo çavkaniyê. Serî de ez ne zimannas im . Lê hin ferhengên bi kurdî bi kêmasî an jî xwedî hin şaşî ne wek mînak [[Ferhengên kurdî|ferhenga Amirxan]] . Her wiha taybetmendiyên zimanî hene . Bi [[Serhedî (devok)|Serhedî]] mesela wateya '''çek''' ne '''sîleh''' e. :::::::::https://ferhengkurdi.org/peyv/maf+(I)-n [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:05, 6 tebax 2026 (UTC) j8km4yizph0vjm6juhgu69edrjlagef 0 329201 2083962 2083947 2026-08-06T13:14:34Z Avestaboy 34898 /* Jiyana pêşîn */ 2083962 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kir. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] gplqzlyp0biof0d47z19jm6a05xzifr 2083963 2083962 2026-08-06T13:18:49Z Avestaboy 34898 /* */ Wêne 2083963 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Bushranger Dan Kelly.jpg }} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kir. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] pgal2ax5dl7fhe75nx7z6ot9oqzbr0t 2084089 2083963 2026-08-07T05:22:48Z ~2026-43184-17 173854 2084089 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Bushranger Dan Kelly.jpg }} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kir. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. '''Derqanûnî''' Hikumeta Victoria di 30ê cotmeha 1878an de fermanek derbas kir û Koma Kelly wekî [[qanûn-derketî]] (outlaw) ilan kir; ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Kesek dikaribû wan her dem û bêyî hişyarî bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pundan xelat wê wergirta, an jî 2.000 poundan ji bo her çar endamên komê. Koma Kelly di gelek deverên bakurrojhilatê Victoria de hat dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin New South Wales, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Victoria|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, New South Wales|Jerilderie]] li New South Wales. Wan polîsên bajêr di hindirê qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li Royal Mail Hotel dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêrî li mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound. Di 18 mehên piştî wê de, gelek polîs hatin şandin bakurrojhilatê Victoria'yê ji bo lêgerîna Koma Kelly.. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan bi jiyana çolê pir serdest bûn û gelê herêmî jî piştgirîya wan dikir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] po11h96emotuyq0vao8alern253fmjw 0 329202 2083948 2026-08-06T12:15:52Z Nasni42 165425 Rûpel bi "[[Wêne:Halkalı Map.png|thumb|Halkalı]] Halkalı, li Stenbolê, di navçeya Küçükçekmeceyê de cihê ku semt (koma taxan) ek e. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta Marmarayê kar dike. Herwiha, ew ji b..." hat çêkirin 2083948 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Halkalı Map.png|thumb|Halkalı]] Halkalı, li Stenbolê, di navçeya Küçükçekmeceyê de cihê ku semt (koma taxan) ek e. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta Marmarayê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 Haziran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 Ocak 2023}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=Türkçe}}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |Meydan |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 Mayıs 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 Aralık 2020}}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] szj65rqo5gptnvk3q38xk8vxkjs1d8t 2083957 2083948 2026-08-06T12:43:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir, Ref rast kir.) 2083957 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Halkalı Map.png|thumb|Halkalı]] Halkalı, li Stenbolê, di navçeya Küçükçekmeceyê de cihê ku semt (koma taxan) ek e. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta Marmarayê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 Haziran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 Ocak 2023}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=Türkçe}}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |Meydan |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 Mayıs 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 Aralık 2020}}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] gzazqd0z0bw8p47vwk602ja5a1sbex3 2083961 2083957 2026-08-06T13:12:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083961 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Halkalı Map.png|thumb|Halkalı]] Halkalı, li Stenbolê, di navçeya Küçükçekmeceyê de cihê ku semt (koma taxan) ek e. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta Marmarayê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |Meydan |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 0w03yuvia12dnz0q060bd4i5r269eg7 2083966 2083961 2026-08-06T13:54:30Z Nasni42 165425 2083966 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Halkalı Map.png|thumb|Halkalı]] Halkalı, li [[Stembol|Stenbolê]], di navçeya Küçükçekmeceyê de cihê ku semt (koma taxan) ek e. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]<nowiki/>ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |Meydan |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 0dfqlduv4jisnagkmnjqg5e1bkqc19l 2083971 2083966 2026-08-06T14:32:11Z Nasni42 165425 2083971 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} Halkalı, li [[Stembol|Stenbolê]], di navçeya Küçükçekmeceyê de cihê ku semt (koma taxan) ek e. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]<nowiki/>ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |Meydan |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 35t9apzfldatxiwlqo6hp11fqqd7y9d 2083972 2083971 2026-08-06T14:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--<nowiki/>.) 2083972 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} Halkalı, li [[Stembol|Stenbolê]], di navçeya Küçükçekmeceyê de cihê ku semt (koma taxan) ek e. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |Meydan |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] b80mlzjmpe1ergz8pjw0ywppdo377ac 2083973 2083972 2026-08-06T14:52:58Z Nasni42 165425 İstasyon 2083973 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} Halkalı, li [[Stembol|Stenbolê]], di navçeya Küçükçekmeceyê de cihê ku semt (koma taxan) ek e. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |İstasyon |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] g2htxixq5yq14znlzizan9grqmoo1v5 2083975 2083973 2026-08-06T14:55:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083975 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''', li [[Stembol|Stenbolê]], di navçeya Küçükçekmeceyê de cihê ku semt (koma taxan) ek e. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |İstasyon |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] puomnhzq54tl3u4inh68dgu2s76m2hf 2083976 2083975 2026-08-06T15:13:21Z Penaber49 39672 /* */ 2083976 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''', li [[Stembol|Stenbolê]], di navçeya Küçükçekmeceyê de cihê ku semt (koma taxan) ek e. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |İstasyon |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 5n3xi6m9h0myf0hdg595v9luoljw898 2083977 2083976 2026-08-06T15:18:17Z Penaber49 39672 /* */ 2083977 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' semt an herêmeke bi ser navçeya Küçükçekmeceya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |İstasyon |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 57sp9106de86cceifp812tf4tde27ak 2083978 2083977 2026-08-06T15:19:28Z Penaber49 39672 /* */ 2083978 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmec]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |İstasyon |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] thv9elu8iyioz74dgvr3cffc6cj1hr1 2083979 2083978 2026-08-06T15:19:48Z Penaber49 39672 /* */ 2083979 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cîh == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |İstasyon |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 2109n2cznoqq8792uff7vkhccemhpom 2083980 2083979 2026-08-06T15:20:03Z Penaber49 39672 2083980 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Gelî == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |İstasyon |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 6dizerg6v6mvyb84g1rvdhfaelp3ph0 2083981 2083980 2026-08-06T15:20:39Z Penaber49 39672 /* Nifûs */ 2083981 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !''Tax'' !Gelî |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |İstasyon |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 7ulrvssqhvp4gj5ursqkofbviy1yf1r 2083982 2083981 2026-08-06T15:21:00Z Penaber49 39672 /* Nifûs */ 2083982 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |103195 |- |Ataturk |41529 |- |Navenda Halkaliyê |80115 |- |İstasyon |43148 |- |Mehmet Akîf |52374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |331444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 370r1vpasuomum8fltdq6q84o3pa54k 2083983 2083982 2026-08-06T15:21:45Z Penaber49 39672 /* Nifûs */ 2083983 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Ji dor == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] nvhi3l2hydtektlblov81ltbm7c6bkm 2083984 2083983 2026-08-06T15:22:35Z Penaber49 39672 2083984 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=19.06.2026 |roja-gihiştinê=22.06.2026 |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] b2ua3wcdb8862f99iiruup5lminwci9 2083985 2083984 2026-08-06T15:24:09Z Penaber49 39672 /* Neqilkirin */ 2083985 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Belde | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 7bj7vbvzfx7xrsu85i42vt0nkjkzsas 2083986 2083985 2026-08-06T15:24:57Z Penaber49 39672 /* */ 2083986 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Herêm | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = Halkalı | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 5s2swulvm8ok1fxhh209gn3qzgvmje8 2083987 2083986 2026-08-06T16:29:17Z Ghybu 9854 2083987 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Herêm | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmaray]]ê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] q2zzqjz1vpcu6y79wuikjtbd8cmat8r 2084157 2083987 2026-08-07T11:00:23Z MikaelF 935 2084157 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Herêm | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی |ts=''Beuyuk halkali'' = Böyük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin)}}, {{1946|Büyükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> [[Kategorî:Stembol]] 611xg8coexdwmb7weo37qslarxlvpq5 2084158 2084157 2026-08-07T11:12:26Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2084158 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Herêm | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی |ts=''Beuyuk halkali'' = Böyük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin)}}, {{1946|Büyükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.037024" longitude="28.772335" zoom="12" width="270" height="270" text="Semtin mahalleleri">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] Her çend di dîrokê de wekî taxek a semtê Halkalı tê hesibandin jî, Altınşehir nasnameyeke taxeke cuda bi dest xistiye, nemaze ji ber damezrandina navçeya Başakşehir, bajarvaniya bilez a herêmê û guhertinên di bikaranîna navên cihan de. == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stembol]] c2hsihuew9ka5ywiwg3s5b1duweu0m6 14 329203 2083974 2026-08-06T14:53:13Z ~2026-39134-08 168620 Rûpel bi "Derûnnasiya klînîkî şaxekî zanistiya derûnasiyê ye. Ew bi tespîtkirin, dermankirin û pêşîgirtina nexweşî û pirsgirêkên derûnî re mijûl dibe. Derûnnasên klînîkî ji bo alîkariya tenduristiya derûnî ya mirovan rêbazên nûjen û psîkoterapiyê bi kar tînin." hat çêkirin 2083974 wikitext text/x-wiki Derûnnasiya klînîkî şaxekî zanistiya derûnasiyê ye. Ew bi tespîtkirin, dermankirin û pêşîgirtina nexweşî û pirsgirêkên derûnî re mijûl dibe. Derûnnasên klînîkî ji bo alîkariya tenduristiya derûnî ya mirovan rêbazên nûjen û psîkoterapiyê bi kar tînin. h64fxvcmnpc0h6zxol1d82vp4nvckea 2083988 2083974 2026-08-06T16:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}.) 2083988 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Derûnnasiya klînîkî şaxekî zanistiya derûnasiyê ye. Ew bi tespîtkirin, dermankirin û pêşîgirtina nexweşî û pirsgirêkên derûnî re mijûl dibe. Derûnnasên klînîkî ji bo alîkariya tenduristiya derûnî ya mirovan rêbazên nûjen û psîkoterapiyê bi kar tînin. 9a92qmtpxm9tqj9q8iy42luyueky03q 14 329204 2084002 2026-08-06T17:58:45Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084002 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084005 2084002 2026-08-06T18:02:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2084005 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:​​Jinên ji Împeratoriya Osmanî li gorî pîşeyan]] 64wosnqw48x0w4r0i6vvvwoqlmwp34y 14 329205 2084007 2026-08-06T18:05:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084007 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084008 2084007 2026-08-06T18:07:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2084008 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2084010 2084008 2026-08-06T18:08:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2084010 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|osmanî]] f3yx4tfteedw74v89sb1zm9gienl0zb 2084030 2084010 2026-08-06T18:54:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2084030 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|osmanî]] [[Kategorî:Osmanî li gorî pîşeyan]] d5kbvm3bkuqkuqgndbtslcxnd7rjuki 2 329206 2084087 2026-08-07T04:48:48Z Nurullahbakiir 67038 /* */ 2084087 wikitext text/x-wiki '''Nurullah Bakır''', di 30ê tîrmeha 2007an de saet di 01:20an de li [[Semsûr]]ê (bi tirkî: ''Adıyaman''), li navenda bajêr di nexweşxaneya taybet a ku navê wê yê berê Nexweşxaneya Gözde Tıp Merkezi û navê wê yê nû Özel Adıyaman Gözde Hastanesi ye de hatiye dinyayê. 80dn9bdkquy63u5tu8mcsjk2i6mnazy 2084088 2084087 2026-08-07T04:50:25Z Nurullahbakiir 67038 /* */ 2084088 wikitext text/x-wiki '''Nurullah Bakır''', di 30ê tîrmeha 2007an de saet di 01:20an de li [[Semsûr]]ê (bi tirkî: [[Adıyaman]]), li nexweşxaneyeke taybet (navê wê yê berê *Özel Gözde Tıp Merkezi*, navê wê yê nû *Özel Adıyaman Gözde Hastanesi*) de hatiye dinyayê. ll4w3iegla0o47svrlzzrmtxryk3do0 14 329207 2084147 2026-08-07T10:35:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084147 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084148 2084147 2026-08-07T10:36:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2084148 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ehmedê Xanî]] 9470ie1bhslsrjo5rbq07debfgrk4ot 2084155 2084148 2026-08-07T10:56:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2084155 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Kategorî:Ehmedê Xanî]] 3o0q0tvdz2l4hqv8zn1bqlfehen1wqk 2084156 2084155 2026-08-07T10:56:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2084156 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ehmedê Xanî]] m71mh6eki71q9rcs4f8opf02epjs2e9 14 329208 2084153 2026-08-07T10:46:12Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084153 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084154 2084153 2026-08-07T10:51:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2084154 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492