Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Mehmed Uzun 0 762 2084362 2042944 2026-08-08T02:14:06Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084362 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Mehmed Uzun}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = | bernav = M. Ferzend Baran<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/111020231 |sernav=Kürt edebiyatının büyük ismi Mehmed Uzun 16 yıl önce bugün aramızdan ayrıldı |ziman=tr |malper=[[Rûdaw]] |tarîx=2023-10-11 |roja-gihiştinê=2025-06-09 }}</ref> | pîşe = Romannivîs, helbestvan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1953}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sêwereg]], [[Riha]] | roja_mirinê = {{Mirin|11|10|2007|1|1|1953|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Amed]] ([[Tirkiye]]) | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] û [[tirkî]] | şêwe = Roman, helbest | berhem = {{Indented plainlist| * ''[[Tu]]'' (roman, 1984) * ''[[Antolojiya edebiyata kurdî]]'' (antolojî, 1995) * ''[[Bîra qederê]]'' (roman, 1995) * ''[[Hawara Dîcleyê]] 1'' (roman, 2001)}} }} '''Mehmed Uzun''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] a [[1953]]<ref>http://www.gundem-online.net/haber.asp?haberid=62397{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> li [[Sêwreg]] ([[Riha]]) – m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[2007]] li [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]), [[nivîskar]]ekî [[kurd]] bû. Ew romannivîsê kurd ê herî girîng ê serdema nûjen û afirînerê wêjeya kurdî yê nûjen tê qebûlkirin. Berevajî gelek nivîskarên kurd, wî di serdema ku zimanê kurdî hê qedexe bû, ne bi zimanê serdest lê bi zimanê xwe yê zikmakî dinivîsand. Bi taybetî bi xebatên xwe yên li ser pêşxistina zimanê kurdî, afirandina zimanekî wêjeyî û vejandina kevneşopiya vegotinê ya kurdî, Uzun di wêjeya kurdî ya nûjen de roleke pêşeng dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=235695 |sernav=Radikal-çevrimiçi / Türkiye / Yaşar Kemal: Barış gelecek Mehmed rahat edecek |malper=web.archive.org |tarîx=2008-03-03 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2008-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080303083343/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=235695 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.haksozhaber.net/okul/bir-edebiyat-dili-olarak-kurtce-ve-mehmed-uzun-5374yy.htm |sernav=Bir Edebiyat Dili Olarak Kürtçe ve Mehmed Uzun - Asım Öz |malper=web.archive.org |tarîx=2018-10-22 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2018-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181022232709/http://www.haksozhaber.net/okul/bir-edebiyat-dili-olarak-kurtce-ve-mehmed-uzun-5374yy.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.agos.com.tr/tr/yazi/2847/her-olumun-ardindan-birkac-soz-ve-bir-ani |sernav=Her Ölümün Ardından Birkaç Söz ve Bir Anı {{!}} Agos |malper=web.archive.org |tarîx=2018-08-11 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2018-08-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180811230535/http://www.agos.com.tr/tr/yazi/2847/her-olumun-ardindan-birkac-soz-ve-bir-ani |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Jînenîgarî == [[Wêne:Monument to Mehmed Uzun.jpg|thumb|Abîdeya Mehmed Uzun li [[Îdir]]ê]] Mehmed Uzun li sala 1953ê li gundê Siwêreka ser bi [[Riha]]yê (Urfayê) hat dinyayê. Wî xwendina xwe li herêma [[Amed]]ê qedand. Piştî [[derbeya leşkerî]] ya [[Derbeya leşkerî ya 12ê adarê 1971ê|12ê adarê 1971ê]], gelek [[Siyaseta çepgir|çepgir]] û muxalifên kurd hatin zîndanîkirin. Uzun di 3ê adara [[1972]]ê de weke ciwanekî 18 salî ket girtîgehê. Wî li [[girtîgeh]]a [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] ya [[Zîndana Amedê|Amedê]] bi girtiyên din ên wekî [[Musa Anter]] û [[Mehmed Emîn Bozarslan]] re hevdîtin kir. Di vê demê de giranî da xwendin û nivîsandina kurdî û bi kurdên ji hemû çînên civakî re ket têkiliyê. Di destpêkê de 8 sal cezayê girtîgehê lê hatibû birîn, lê ew di sala [[1974]]ê de bi efûyê hat berdan. Piştî efûyê, di kovara kurdî ya [[Rizgarî (kovar)|Rizgarî]] de dest bi kar kir. Ji ber ku Rizgarî [[rojname]]yeke muxalîf bû, Uzun di sala [[1976]]ê de dîsa hat girtin. Ji ber xebata wî ya nivîsîna bi zimanê dayikê çend caran ji aliyê desthelata tirkan ve hat zîndankirin. Her ji ber wan gefên li ser jiyana xwe, li havîna sala [[1977]]ê ji [[Tirkiyê]] derket. Piştî neh mehan di zindanê de reviya [[Swêd]]ê û li wir gelek kurdên sirgûnî yên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Rojavaya Kurdistanê|rojava]], [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilat]] û [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] nas kir, di nav wan de [[Cegerxwîn]], [[Osman Sebrî]], [[Hesen Hişyar]], [[Ruşen Bedirxan]], [[Nûredîn Zaza]] û [[Îbrahîm Ehmed]]. Wî bêhtir giranî da ser xebatên xwe yên li ser çand û zimanê kurdî. Li Swêdê di rojnameya rojane [[Dagens Nyheter]] de nivîsên quncikê weşandin. Di sala [[2005]]ê de vegeriya [[Tirkiye|Tirkiyê]] û demeke kurt li [[Stembol]]ê ma. Li dawiya wê salê (2005ê) ji aliyê wezareta rewşenbîriyê a [[hukmeta Herêma Kurdistanê]] ve li [[Hevlêr|Hewlêra]] paytext hat xelatkirin. Piştî demekê ew vegeriya Swêdê. Wî nikarîbû projeya xwe ya dawîn a wêjeyî, romaneke dîrokî ya li ser wêjenasê [[alman]]-[[Cihûtî|cihû]] [[Erich Auerbach]] ku jiyana sirgûnê li [[Stembol]]ê derbas dikir, biqedîne. Uzun di [[gulan]]a [[2006]]an de bi [[Nexweşî|nexweşiya]] [[Şêrpence|pençeşêrê]] ket. Li destpêkê, ew li nexweşxaneya zanîngeha [[Karolînska]]yê li [[Stokholm]]a Swêdê hat nivandin û ji bo çareserê ber bi [[DYA|Amerîkayê]] jî hat şandin. Piştî tedawiya li Swêdê bi malbata xwe re koçî [[Amed]]ê kir û li wir dihat derman kirin. Mehmed Uzun di [[11ê çiriya pêşîn]] a sala [[2007]] li dora saet 11.00an li Amedê ji ber nexweşiya xwe çû ser dilovaniya xwe. === Merasîma xatirxwestinê === Mehmed Uzun di 13ê çiriya pêşînê 2007ê de li Amedê hat definkirin. Gelek kesên ji huner û siyaseta kurd û tirk beşdarî merasîma xatirxwestinê bûn, wek [[Sînan Çetîn]] (lîstikvan û çêkerê sînemayê yê tirk), [[Ferhat Tunç]] (stranbêjê elewî yê bi eslê xwe kurd), [[Ahmet Türk|Ahmet Turk]] ([[Partiya Civaka Demokratîk|DTP]]), [[Akin Birdal]] (DTP), [[Osman Baydemir|Osman Baydemîr]] (DTP), [[Nurettin Demirtaş|Nurettin Demîrtaş]] (DTP), [[Selahattin Demirtaş]] (DTP), [[Orhan Miroğlu]] (siyasetmedarê tirk), [[Şerafettin Elçi]] (siyasetmedarê kurd-tirk) û [[Yaşar Kemal]] (nivîskarê herî serkeftî yê bi eslê xwe kurd di edebiyata tirkî ya nûjen de). Di merasîma xatirxwestinê de bi kurdî û tirkî axaftin hatin kirin û jinan jî li ser stranên Kurdî kilaman gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/mehmet-uzun-hayatini-kaybetti-7466257 |sernav=Mehmet Uzun hayatını kaybetti |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2007-10-11 |roja-gihiştinê=2024-10-12 |ziman=tr }}</ref> == Damezrênerê wêjeya kurdî ya nûjen == [[Wêne:Diyarbakır Mehmed Uzun Parkı.jpg|thumb|Parka Mehmed Uzun li Amedê]] Mehmed Uzun ku 28 salên jiyana xwe li sirgûnê li Swêdê derbas kir, heft roman û cildeke helbestan bi kurdî çap kirine û wek damezrînerê edebiyata kurdî ya nûjen tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ithakiyayingrubu.com/yazarlar/mehmed-uzun |sernav=Mehmed Uzun |malper=İthaki Yayınları |roja-gihiştinê=2024-10-12 |ziman=tr |paşnav=https://www.ithakiyayingrubu.com |roja-arşîvê=2024-12-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241211140200/https://www.ithakiyayingrubu.com/yazarlar/mehmed-uzun |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wî hertim nasnameya xwe ya kurdewarî diparast. Ew di heman demê de rexnegirê şîdeta [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bû. Uzun bi tirkî û swêdî jî roman û gotar nivîsandine. Ew endamekî çeleng ê [[PEN]]ê û [[Yekîtiya Nivîskarên Swêdê]] ye. Wî di sala [[2001]]ê de xelata [[Torgny Segerstedt]] wergirt. Heta roja îro, her sal çalakiyên çandî ji bo rûmeta wî têne lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://manage.rudaw.net/notfound.html |sernav=Mehmed Uzun li Amedê hat bibîranîn |malper=Rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-12 |roja-arşîvê=2024-09-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240914143752/https://manage.rudaw.net/notfound.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji bilî vê yekê, çend pirtûkxane, komel û parkên fermî yên bajaran hene ku navê wî lê hatine dayîn, wek li Amed û Agriyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=1888 |sernav=Pirtûkxaneya Mehmed Uzun vedibe |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2024-10-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/turkey/021020243 |sernav=DEM Partili Ağrı Belediyesi, ‘Mehmed Uzun Parkı’ açtı |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/guncel/dunya-cevre-gunu-nde-mehmed-uzun-parki-nin-temeli-atilacak-20641 |sernav=Dünya Çevre Günü'nde Mehmed Uzun Parkı’nın temeli atılacak |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2024-10-12 |ziman=tr }}</ref> == Berhem == [[Wêne:Gora Mehmed Uzun.jpg|rast|thumb|center|250px|Gora Mehmed Uzun, li goristana Deriyê Mêrdînê, li [[Amed]]ê]]Heft [[roman (wêje)|roman]] û gelek ceribandin, lêkolîn û helbest nivîsîne û weşandine. Bi taybetî hêjayiya romana ''[[Siya evînê]]'' û ''[[Ronî mîna evînê tarî mîna mirinê]]'' gelek berçavtir e. Ji xwe ev herdû berhem bo zimanên biyanî jî hatine wergerandin. Helbesteka wî ya dirêj bi navê ''[[Destana Egîdekî]]'' ji layê hunermend [[Ciwan Haco]]yî ve hatiye strandin. Mehmet Uzun tenê bi kurdî nanivîse, gelek berhemên bi zimanên [[tirkî]] û [[swêdî]] jî nivîsîne. Navên berhemên wî ev in: * ''[[Tu]]'', [[Dengê Komal]] (roman, 1984) * ''[[Mirina kalekî rind]]'', Orfeus (roman, 1987) * ''[[Siya evînê]]'', Orfeus, (roman, 1989) * ''[[Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê]]'', [[Orfeus]] (roman, 1991) * ''[[Destpêka edebiyata kurdî (pirtûk)]]'', [[Beybûne]], Ankara (lêkolîn, 1992) * ''[[Hêz û bedewiya pênûsê]]'', Weşanên Nûdem, (pexşan, 1993) * ''[[Antolojiya edebiyata kurdî]]'', 2 cild, Tüm zamanlar yayıncılık, Istanbul (antolojî, 1995) * ''[[Bîra qederê]]'', [[Sara]], Stockholm / Avesta, Istanbul (roman, 1995) [ISBN 975-7112-67-4] * ''Världen i Sverige'' (tevî Madeleine Grive), En bok för alla, Stockholm (antolojiya helbestan, 1995) [ISBN 91-7448-830-9] * ''[[Nar çiçekleri]]'' (Kulîlkên Hinarê), (pexşan, bi tirkî, 1996) * ''[[Ziman û roman]]'', [[Weşanên Nûjen]] (hevpeyvîn, 1996) * ''[[Ronî Mîna Evînê Tarî Mîna Mirinê]]'', [[Weşanên Avesta]] (roman, 1998) [ISBN 975-7112-38-0] * ''[[Dengbêjlerim]]'' (Dengbêjên Mi), Pexşan, Tirkî, 1998 * ''[[Hawara Dîcleyê]] 1'', Avesta, Istanbul (roman, 2001) * ''I skuggan av en förlorad kärlek'' (werg. Ingmar Björkstén), Ordfront förlag, Stokholm (antolojî, 2001) [ISBN 91-7324-716-2] * ''[[Zincirlenmiş zamanlar zincirlenmiş sözcükler]]'' (Demên zincirkirî peyvên zincirkirî), (pexşan, bi tirkî, 2002) * ''[[Dengbêjlerim]]'' (Dengbêjên min), Pexşan, Tirkî, 1998 * ''[[Hawara Dîcleyê]] 2'', Avesta, Istanbul (roman, 2003) * ''[[Ruhun gökkuşağı]]'' (qozaqara tînê) (bi tirkî) === Bi inglîzî === * Mehmed Uzun, "Words Washed by the Waters of the Euphrates", International Journal of Kurdish Studies, Vol.14, No. 1&2,pp.&nbsp;36–40, 2000. * Mehmed Uzun, [https://web.archive.org/web/20040823074506/http://www.zooscape.com/cgi-bin/maitred/WhitePulp/isbn1583220585 The Kurdish Renaissance in Exile], The Journal of the International Parliament of Writers, Vol. 1, Jan. 2001, pp.&nbsp;67–78. * Mehmed Uzun, The Nature of Fiction, [http://www.eurozine.com/journals/indexcensorship/issue/2001-11-01.html Index on Censorship Journal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311011351/http://www.eurozine.com/journals/indexcensorship/issue/2001-11-01.html |date=2007-03-11 }}, vol.4, 2001. * Mehmed Uzun, [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_17/ai_n13826851/pg_2 Diyarbakir: the slap in the face] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091024102952/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_17/ai_n13826851/ |date=2009-10-24 }}, International Journal of Kurdish Studies, Jan. 2003. === Bi almanî === * Im Schatten der verlorenen Liebe, Roman * Einführung in die kurdische Literatur, St. Gallen 1994 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.mehmeduzun.com MehmedUzun.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414110542/http://mehmeduzun.com/ |date=2021-04-14 }} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|mehmed-uzun}} * [http://www.netkurd.com/defter/defter.asp Deftera sersaxiyê ya Mehmed Uzun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012230250/http://www.netkurd.com/defter/defter.asp |date=2007-10-12 }} * [http://www.azadiyawelat.com/cand-u-huner/jiyaneke-fedayi-weje-u-zimane-kurdi-mehmet-uzun-2.aw Jiyaneke fedayî wêje û zimanê kurdî: Mehmet Uzun, Azadiya Welat, Sal:2 Hejmar:395 Rûpel:7, 12 Kewçêr 2007, Amed]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://w1.854.telia.com/~u85419201/MUzun/MUzun-Destan.htm Destana Egîdekî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040620133107/http://w1.854.telia.com/~u85419201/MUzun/MUzun-Destan.htm |date=2004-06-20 }} * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=64&Itemid=26 Axaftina Mehmed Uzun ya li konferansa -Tirkiye li Aştiya Xwe Digere-]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=161&Itemid=26 Bi Mehmed Uzun re li welatê wî Diyarbekir- Gotara Oral Çalışlar-]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1953]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2007]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Sêwregê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 7twa14cvs51hth7pgp2x1f52v7x2qht Herêma Kurdistanê 0 1116 2084320 2081962 2026-08-07T22:44:02Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084320 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = | }} '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştre jî dema ku di şerê Iraqê de rejêma baesê tê têk birin, destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin, Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de [[Kerkûk]], [[Mûsil]], [[Tûz Xurmatû]] û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê yekem pergala nivîsandina naskirî ya cîhanê ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de Kurdistanê malavaniya şaristaniya sumeriyan kiriye ku yekem netewe bûn ku sumeriyan çerxeyan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên sumerî, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine ku ev yek bi gelemperî li herêma di navbera Firat û Dîcleyê de qewimine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel [[gutî]] û [[Lolobî|lolobiyan]], subariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gutiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkûkê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Avabûna xweseriya Herêma Kurdistanê ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15304802181).jpg |width1 = 150 |caption1 = Dîmenek ji pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ku di amadekariya operasyonekê de ne |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 188 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr |roja-arşîvê=2026-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260308171501/https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestî û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên mayî yên Başûrê Kurdistanê}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol nemaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin û wekê herêmên bi nakok hatiye destnîşankirin ku di pêşerojê de kurdên ku ji aliyê rejîma baesê ve ji gund û herêmên xwe hatiye derxistin, vegerin malên û ev deverên bi kurdan bi ser hikumeta Herêma Kurdistanê ve were girêdan.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/turkish/kurdistan/210220266 |sernav=Hikûmeta Herêma Kurdistanê: Li deverên nakokbar erebkirin û guhertina demografîk pêk tê. |malper=Rudaw |tarîx=2026-02-21 |roja-gihiştinê=2026-06-05 |ziman=tr }}</ref> Lê haya roja îro ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê gavên erênî nehatine avêtin û heya roja îro ev herêmên kurdan ji aliyê hikumeta Iraqê ve desteserkirî ye.<ref name=":14" /> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 162 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. |archive-date=2025-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250708232739/https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] bdi7og2dfo48v80irrooejt2ohsr29y 2084327 2084320 2026-08-07T23:12:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084327 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = | }} '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştre jî dema ku di şerê Iraqê de rejêma baesê tê têk birin, destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin, Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de [[Kerkûk]], [[Mûsil]], [[Tûz Xurmatû]] û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê yekem pergala nivîsandina naskirî ya cîhanê ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de Kurdistanê malavaniya şaristaniya sumeriyan kiriye ku yekem netewe bûn ku sumeriyan çerxeyan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên sumerî, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine ku ev yek bi gelemperî li herêma di navbera Firat û Dîcleyê de qewimine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel [[gutî]] û [[Lolobî|lolobiyan]], subariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gutiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkûkê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Avabûna xweseriya Herêma Kurdistanê ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15304802181).jpg |width1 = 150 |caption1 = Dîmenek ji pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ku di amadekariya operasyonekê de ne |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 188 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr |roja-arşîvê=2026-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260308171501/https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestî û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên mayî yên Başûrê Kurdistanê}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol nemaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin û wekê herêmên bi nakok hatiye destnîşankirin ku di pêşerojê de kurdên ku ji aliyê rejîma baesê ve ji gund û herêmên xwe hatiye derxistin, vegerin malên û ev deverên bi kurdan bi ser hikumeta Herêma Kurdistanê ve were girêdan.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/turkish/kurdistan/210220266 |sernav=Hikûmeta Herêma Kurdistanê: Li deverên nakokbar erebkirin û guhertina demografîk pêk tê. |malper=Rudaw |tarîx=2026-02-21 |roja-gihiştinê=2026-06-05 |ziman=tr }}</ref> Lê haya roja îro ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê gavên erênî nehatine avêtin û heya roja îro ev herêmên kurdan ji aliyê hikumeta Iraqê ve desteserkirî ye.<ref name=":14" /> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 162 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. |roja-arşîvê=2025-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250708232739/https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] p9p06do4wvjwqnvhagu03ke338rbtid Lîsteya êlên kurdan 0 1774 2084277 2060779 2026-08-07T19:03:50Z ~2026-43319-10 174197 /* Başûr */ 2084277 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=kanûna pêşîn 2024}} {{Kurd}} Vaye lîsteya eşîrên [[kurd]]an li Kurdistanê û derveyî welêt e. == Dîrok == Bi dûçûna [[Mikhail Semenovich Lazarev]] navên eşîrên kurd %66 ji zimanê [[Hurî]]yan e.<ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:18</ref> == Çavkaniyên îslamî == Êl û eşîrên kurdan di çavkaniyên [[Îslam]]î de bifirehî yekem di sedsala 14'emîn de derbas dibin. Di pirtûka [[Şîbabedîn Omerî]] ya bi navê ''Masalik al Absar'' de lîsteyeke eşîrên kurdan mewcut e. Di vê lîsteye de ji çend eşîrên kurdan bi cîhwar û gelheye wan ve têye qalkirin: * '''Gûranî''' an '''[[Kûranî]]''', Cengawer û cotkar in (li Kurdistanê bi van herdû navan eşîr hebin jî, Mînorsky "al-Kûranî" yên Omerî wek êla îroyî ya [[Gûran (êl)|Gûran]] terîf dike). * '''Gilalî''', hinek ji wan koçberê Sûrî bibûne. Mîrê wan, Şerefedîn, di dema moxolan de waliyê Hewlêrê bû ye. Ji aliyê moxolekî ve hatibûye kuştin. * '''Zengalî''' ([[Zengene]]) * '''Kusa''', li Şarezûr, koçberê [[Misir]]ê û [[Sûrî]] bûne. * '''Mabir''', li Şarezûrê dijîn, bêşeke wan jî koçbere Misirê û Sûrî bûye. == Rojava == * [[Hesnan]] * [[alian]] * [[berazî]] * [[sêxan]] * [[Mîran]] * [[Dazwanî]] ([[Eşîrên Millî]]) * [[Fikriderin]] * [[Mala Zoro]] * [[Mala Haco]] == Bakur == [[Brûkî|Azizi, Brûkî]], [[Sipkî|Sipkan]] [[Dazwanî]], [[Ertoşî ]], [[Sînemilî]], [[Redkî (eşîr)|Redkan ]], [[Mîlan]], [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]], [[Zîlan]], [[Zirkî]], [[Celalî]], [[Cibran]], [[Hevêrkan]], [[Hesenan]], [[Berazî]], [[Motikan]], [[Hemikan]], [[Mehelmiyan]], [[Pinyanişi]], [[Doskî ]],[[Oremarî ]],[[Herkî ]] [[Cemaldinî ]], [[Ademî ]], [[Bekiran]] Mijarên têkildar: * [[Lîsteya eşîrên Botan]] * [[Lîsteya eşîrên Dêrsimê]] * [[Lîsteya eşîrên Serhed]] * [[Lîsteya eşîrên Anatoliya Navîn]] * [[Lîsteya eşîrên Çolemêrg]] == Başûr == Binihêre: [[Lîsteya eşîrên kurd ên Kurdistana Iraqê]] * [[Hesnan]]Hesni) * [[caf]] * [[mizurî]] * [[Zêbari|Zebari]] * [[Barzan, Mêrgesor|barzani]] * [[Talebanî|talabani]] * dezeyî * [[berwarî (eşîr)|berwarî]] * [[zirarî]] * [[sindi]] * [[nehêlî]] * [[gulî]] * [[surçî]] * Oremarî * [[doskî]] * [[Redkanî]] * [[şerwanî]] * [[Nerweyî ]] * [[Ertuşî]] == Eşîrên kurden êzdiyan == Binihêre: [[Eşîrên kurden êzdiyan]] [[Lîsteya eşîrên êzîdî li Başûrê Kurdistanê]] kurden kurdistane Kurdi kurmanci Kurdistan. == Xoresan == * [[Lîsteya êl û aşîrên kurdên xoresan]] == Ên esilkurd == * [[Lîsteya êl û eşîrên esilkurd]] == Her wisa binêre == * [[Kurd#Eşîr|Kurd]] == Pirtûk == * Aktör, Müttefik, Şaki Kürt Aşiretleri, Weşanên İletişimê, Tuncay Şur&Yalçın Çakmak. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê]] [[Kategorî:Lîste]] aanps1cy22kph7qv8iqfyxdl5qf1a6o Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in 4 4082 2084550 2083580 2026-08-08T11:46:40Z Kurê Acemî 105128 2084550 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Charlemagne]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Josef Stalin]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Peterê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galen]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Têsla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homer]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Euro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portugalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño-Southern Oscillation]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Infrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromanyetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevbandoriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevbandoriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Pola]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Radyoaktîvîte]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza numerîk]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmara kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Dibetî]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksîyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Bindeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya destkarî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojîya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamekirinê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Merwaniyan|Dewleta Merwanîyan]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayîr]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bangladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japonya]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Tayland]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holanda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kinshasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Jakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Mekke]] # [[Mumbai]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Moskow]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Saint Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sydney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Qenala Panamayê]] # [[Kanala Suezê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} jxdu4dyjrr915pgd1jl3niut2hq5ofg 2084554 2084550 2026-08-08T11:48:17Z Kurê Acemî 105128 2084554 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Charlemagne]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Josef Stalin]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Peterê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galen]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Têsla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homer]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Euro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portugalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Infrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromanyetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevbandoriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevbandoriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Pola]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Radyoaktîvîte]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza numerîk]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmara kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Dibetî]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksîyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Bindeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya destkarî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojîya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamekirinê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Merwaniyan|Dewleta Merwanîyan]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayîr]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bangladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japonya]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Tayland]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holanda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kinshasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Jakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Mekke]] # [[Mumbai]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Moskow]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Saint Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sydney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Qenala Panamayê]] # [[Kanala Suezê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} 7ehcgcb6f2kn0f887318sbeclfxfskg Asya 0 4788 2084186 2084176 2026-08-07T14:52:52Z Penaber49 39672 2084186 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekî Ewrasyayîyên Bakurê Kevnar tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] tdvw91ebw2bvdu1zmqx98cabs4nnmod 2084187 2084186 2026-08-07T14:55:28Z Penaber49 39672 2084187 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekî Ewrasyayîyên Bakurê Kevnar tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin: Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûr-rojhilatê Asyayê, Asyaya Navîn, û Rojavaya Asyayê. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] k2u3l06q94tajprkpnsc4begk02o77z 2084256 2084187 2026-08-07T18:41:06Z Penaber49 39672 2084256 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin: Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûr-rojhilatê Asyayê, Asyaya Navîn, û Rojavaya Asyayê. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5ppb8m80zpai93on13nvs7i5uacppfk 2084257 2084256 2026-08-07T18:42:39Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnare */ 2084257 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 320vjgm4ed5xu2ihhucsbbxiocx1rod 2084259 2084257 2026-08-07T18:44:26Z Penaber49 39672 2084259 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5qayf700pg32m1qg86h9swhz101ubps 2084261 2084259 2026-08-07T18:45:06Z Penaber49 39672 2084261 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3dr4aplw9rqrev6wrvohxy3nc4i5r2c 2084265 2084261 2026-08-07T18:47:38Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnare */ 2084265 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8h5y2uxmb07q3jkp41gqes82g1vz4v1 2084269 2084265 2026-08-07T18:51:36Z Penaber49 39672 2084269 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] lfkg2rgk1qh5shbpvzd09q0mb9m6htf 2084271 2084269 2026-08-07T18:54:18Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2084271 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 4kyqzqhp9ste6dsnjdfmioimdnxp0bq 2084273 2084271 2026-08-07T18:56:38Z Penaber49 39672 2084273 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji stepên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] bp5xgvbn9xwntw0swh6nc282vqmbtc0 2084274 2084273 2026-08-07T18:57:15Z Penaber49 39672 2084274 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine. Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye. Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne. Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne. Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin. Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] snnhwehqv4jy59hdjekdgnkv3nfe3gc 2084278 2084274 2026-08-07T19:04:43Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2084278 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 213p88ote8tyxdff9i1t6npy0mryo1r 2084279 2084278 2026-08-07T19:07:45Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2084279 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] p7xz7z6rn0v61zzv3dl6itx3fm6m7mq 2084284 2084279 2026-08-07T19:13:01Z Penaber49 39672 2084284 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkî beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku bi dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6i58h43ueuu1apdpvg3ckz7w3qs6xoc 2084285 2084284 2026-08-07T19:14:04Z Penaber49 39672 2084285 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in. === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] brzsvjgy8czkavyf2ar8w4j4e64w3w5 2084286 2084285 2026-08-07T19:14:46Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2084286 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] nu5c43bngli0xtok9lmys0vqlbgn0fe 2084294 2084286 2026-08-07T19:38:24Z Penaber49 39672 /* Sinorê Asya û Okyanûsyayê */ 2084294 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] qpaz685j0yx05gg7a7d9ozek8ysxpx0 2084298 2084294 2026-08-07T20:10:42Z Penaber49 39672 /* Sinorê Asya û Ewropayê */ 2084298 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0"/> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 60fdhzpe8qyyz2qbh4fdtfu864lrask 2084299 2084298 2026-08-07T20:12:11Z Penaber49 39672 /* Sinorê Asya û Ewropayê */ 2084299 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] tjp1topaq5u9rrcuw4l2c0oxe7safiq 2084301 2084299 2026-08-07T20:22:47Z Penaber49 39672 2084301 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran adapteyê civakên dewlemendtir ên herêmî bûne. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 4rpza9ouev9qlnbbv41gvfhmrarjz5r 2084302 2084301 2026-08-07T20:30:45Z Penaber49 39672 2084302 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] br2bggnxcvo5osogyfifdflypmgx8sp 2084303 2084302 2026-08-07T20:31:53Z Penaber49 39672 2084303 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6abxrya2dnk861wldfeuzqlqusbiinv 2084305 2084303 2026-08-07T20:37:32Z Penaber49 39672 /* */ 2084305 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3iadtsxn00ygog9rdrmc3b1sl9nbd7j 2084328 2084305 2026-08-08T00:11:42Z Penaber49 39672 2084328 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === Şerên xîlafetên îslamî li hember împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan ku erebên ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] atfonxnizv9v5utmzrt1re1qxrdh0ip 2084329 2084328 2026-08-08T00:14:55Z Penaber49 39672 2084329 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === Şerên xîlafetên îslamî li hember împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan ku erebên ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban împeratoriya Mongolan di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû dagirkirine. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6e7g7ciqcb6l4wh3wuq6qn4z8ea7556 2084330 2084329 2026-08-08T00:15:34Z Penaber49 39672 2084330 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === Şerên xîlafetên îslamî li hember împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan ku erebên hawîrde ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban împeratoriya Mongolan di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû dagirkirine. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] c9xjm27loe4wtls77gqatarsznu4uyo 2084331 2084330 2026-08-08T00:17:34Z Penaber49 39672 2084331 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === Şerên xîlafetên îslamî li hember împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan ku erebên hawîrde ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban împeratoriya Mongolan di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû dagirkirine. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belav bûye. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] cy4za3dspnpdvtknmfidc5qjaojwhpn 2084332 2084331 2026-08-08T00:18:30Z Penaber49 39672 2084332 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === Şerên xîlafetên îslamî li hember împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan ku erebên hawîrde ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban împeratoriya Mongolan di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû dagirkirine. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belav bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] o73p7ycs8b7szh4ur7p6fhff19h4k5z 2084333 2084332 2026-08-08T00:21:17Z Penaber49 39672 2084333 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === Şerên xîlafetên îslamî li hember împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban împeratoriya Mongolan di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû dagirkirine. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belav bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] loil1kjf0isocz8gsbh16rixrs4fc4u 2084334 2084333 2026-08-08T00:22:15Z Penaber49 39672 2084334 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === Şerên xîlafetên îslamî li hember împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban împeratoriya Mongolan di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû dagirkirine. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] rnmkuy9ovvjo964goqgf2i86f5kvug9 2084335 2084334 2026-08-08T00:25:16Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnare */ 2084335 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === Şerên xîlafetên îslamî li hember împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban împeratoriya Mongolan di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû dagirkirine. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 41eqmbzrsxiiwy85p3sh4846cm9u5pk 2084337 2084335 2026-08-08T00:27:36Z Penaber49 39672 /* Serdema navîn */ 2084337 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Împeratoriya Mongolî di asta dagirkirina xwe ya herî bilind de ye. Herêma gewr Împeratoriya Tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî li hember împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban împeratoriya Mongolan di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû dagirkirine. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] keq88r81jgvhctqmjvbeljetzg6enoc 2084338 2084337 2026-08-08T00:28:22Z Penaber49 39672 /* Serdema navîn */ 2084338 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî li hember împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban împeratoriya Mongolan di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû dagirkirine. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] lay95edqe0jah5tu00qpt6bqc83ym3x 2084339 2084338 2026-08-08T00:29:43Z Penaber49 39672 2084339 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban împeratoriya Mongolan di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû dagirkirine. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3cei4dw911jelyfmcgv57z53u3rowcd 2084340 2084339 2026-08-08T00:33:24Z Penaber49 39672 2084340 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr berfireh bûne. Di heman de erebên misilman bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever ji aliyê împeratoriya Mongolan di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3ctq8dny7bmqvxb41leoczq5769nzzj 2084342 2084340 2026-08-08T00:35:18Z Penaber49 39672 2084342 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne. Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû ji împeratoriya Mongolan hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn ku piştê dagirkirina mongolan di hêjmara nifûsa sala 1300an nifûsa deverê daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] bd0rvelofyy6bwh3umsnopq3sbfx7jl 2084343 2084342 2026-08-08T00:37:19Z Penaber49 39672 2084343 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan. Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne. Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû ji împeratoriya Mongolan hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn û piştê dagirkirina mongolan di ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5ktj56a1uz523h6d1ncblh4hean8xxt 2084344 2084343 2026-08-08T00:39:05Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnare */ 2084344 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Rojhilatê Asyayê, Başûrê Asyayê, Başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojavaya heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û Çemê Zer gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Rojavayê Asyayê, Başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne. Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû ji împeratoriya Mongolan hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn û piştê dagirkirina mongolan di ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 520un3qjzszkyzdf2xc5g1p5knqb3v3 2084345 2084344 2026-08-08T00:43:05Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnare */ 2084345 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û [[Çemê Zer]] gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne. Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû ji împeratoriya Mongolan hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn û piştê dagirkirina mongolan di ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan. Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] pd68l818w6pcow1o3i45b04jjjkutm6 2084346 2084345 2026-08-08T00:46:39Z Penaber49 39672 /* Serdema navîn */ 2084346 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û [[Çemê Zer]] gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn û piştê dagirkirina mongolan di ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 42yf0qnu6zytgkdzjbyzxd5qgvl7az8 2084347 2084346 2026-08-08T00:48:26Z Penaber49 39672 /* Serdema navîn */ 2084347 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û [[Çemê Zer]] gelek tiştên dişibin hev parve dikirin. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn û piştê dagirkirina mongolan di ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] j2uhudo2phi23mrhduzbprehss2k4u9 2084348 2084347 2026-08-08T00:50:36Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnare */ 2084348 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên Rojhilata Kevnare ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn û piştê dagirkirina mongolan di ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 9bq2p9qtycjzzrsktg7tm6l03fdxtr0 2084355 2084348 2026-08-08T01:21:18Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2084355 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare]] ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî hebûn û piştê dagirkirina mongolan di ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] hfu0ztede5n9p9fkiwpxyeht85ifonl 2084356 2084355 2026-08-08T01:23:43Z Penaber49 39672 /* Serdema navîn */ 2084356 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnar ve cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare]] ve cuda bûne û ber bi bakur ve ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir ew rastê nifûseke sîbîryayî ya Paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye sedema derketina holê ya hem gelên paleosîbîryayî û bûye sedeme jiderketina holê ya xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] gc25rf8zgl66it7cltx77h2mlbsprzy 2084357 2084356 2026-08-08T01:28:38Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2084357 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek bûye hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 4tdeyg5zkg6zwl59zqbseqsefscadmz 2084358 2084357 2026-08-08T01:30:40Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2084358 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] p4p2dcltew1fh0g0b7q4b8hfw12iigz 2084449 2084358 2026-08-08T06:18:14Z Penaber49 39672 2084449 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6zq3kkt4k92e5e9jtz7c0jh012z4t3f 2084451 2084449 2026-08-08T06:21:15Z Penaber49 39672 2084451 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] a62xi04wd4e5stoork5nd9bob32jby0 2084456 2084451 2026-08-08T06:26:32Z Penaber49 39672 2084456 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3vb774dh7dhnzjfyhcjq6devrtjrmj1 2084457 2084456 2026-08-08T06:29:34Z Penaber49 39672 2084457 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. === Serdema nûjen === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] gq9c042bcikv9i9jybzy4e8md09n2jw 2084458 2084457 2026-08-08T06:31:53Z Penaber49 39672 2084458 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] lqy0rfnzpayxr1pegb8j6h1cro5bmnb 2084459 2084458 2026-08-08T06:38:09Z Penaber49 39672 /* Serdema nûjen */ 2084459 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 2p3sspleomjircf09114manjxlg14et 2084460 2084459 2026-08-08T06:41:04Z Penaber49 39672 2084460 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû. Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8k1sidvr4jhb17h9dozl1ig0c997buo 2084461 2084460 2026-08-08T06:42:33Z Penaber49 39672 2084461 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû. Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de Kurdistanê di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 9ki2hmtlmx8w5qk4iam8votz684rd0p 2084462 2084461 2026-08-08T06:43:35Z Penaber49 39672 2084462 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû. Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de Kurdistanê di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin. === Serdema hemdem === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ihs9y2qd7kpwtgxocbee7fnzlerhw3h 2084463 2084462 2026-08-08T06:48:41Z Penaber49 39672 /* Serdema nûjen */ 2084463 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû. Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de Kurdistanê di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin. === Serdema hemdem === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 05l3gt0g6huj204swmg6t7ltofoj87n 2084464 2084463 2026-08-08T06:55:13Z Penaber49 39672 /* Serdema nûjen */ 2084464 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû. Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de Kurdistanê di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin. === Serdema hemdem === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8m77ehkxon41wglwdomfcesye8rn8oi 2084465 2084464 2026-08-08T06:57:17Z Penaber49 39672 2084465 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû. Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de Kurdistanê di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin. === Serdema hemdem === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] rv9i690i0l1b0l7yjd1w12qrgqyncuq 2084466 2084465 2026-08-08T06:57:59Z Penaber49 39672 2084466 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine. Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navîn kontrol kiriye. Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û Împeratoriya Maratha ya Hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine. [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû. Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de Kurdistanê di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin. === Serdema hemdem === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] rq5xtc27sc1syr5rerbxyecwh1gprhg 2084467 2084466 2026-08-08T07:02:59Z Penaber49 39672 /* Serdema nûjen */ 2084467 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]] bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine. [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû. Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de Kurdistanê di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin. === Serdema hemdem === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 9g1d0buo68ymlkz6bfmzw4rbvfro56p 2084468 2084467 2026-08-08T07:03:27Z Penaber49 39672 2084468 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin. Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû) û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine. [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû. Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de Kurdistanê di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin. === Serdema hemdem === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 4eyzanowrcsndhodo2fw6rzjjx89tvk 2084469 2084468 2026-08-08T07:05:57Z Penaber49 39672 /* Serdema nûjen */ 2084469 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû. Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de Kurdistanê di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin. === Serdema hemdem === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 667zxol820f9glpy7wark9u73f7rca5 2084470 2084469 2026-08-08T07:08:14Z Penaber49 39672 /* Serdema nûjen */ 2084470 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne. Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine. Bo mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye. Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser Plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû. Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetihkirin. Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir. Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye, Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye. Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû. Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de Kurdistanê di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin. === Serdema hemdem === == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] clerg862p37m74mya0je0ghuvkuk718 Çîn 0 4845 2084359 2083224 2026-08-08T01:38:51Z Penaber49 39672 /* Komara gel a Çînê */ 2084359 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê xwe yê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer e li [[Asyaya Rojhilat]] ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê [[dewlet]]a nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi [[zimanê çînî]] li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |url=https://archive.org/details/historyofchina0000unse_i8n4 |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000fowl |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qin û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |url=https://archive.org/details/isbn_2900415670028 |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |url=https://archive.org/details/medievalchinesew0000graf |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |url=https://archive.org/details/chronicleofchine00palu |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000robe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |url=https://archive.org/details/chinaslastempire0000rowe |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000tien |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |url=https://archive.org/details/chinademocracypr0000unse |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |url=https://archive.org/details/revolutionarydis0000apte |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di ku 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di wêneyê de damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê tê ragihandin.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |url=https://archive.org/details/studentsteachers0000holm |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |url=https://archive.org/details/communismverysho0000holm |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |url=https://archive.org/details/regionalclimates0000unse |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |url=https://archive.org/details/newchinaplaybook0000jink |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica |roja-arşîvê=2020-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |url=https://archive.org/details/languageplanning0000unse_z6n2 |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |url=https://archive.org/details/xinjiangconflict0000dwye |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |url=https://archive.org/details/49mythsaboutchin0000galt |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2015-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150301123007/http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] k2mc98xji4c5fxfl7ahdq7mq2nm5vtd 2084360 2084359 2026-08-08T01:43:30Z Penaber49 39672 /* */ 2084360 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer ê li [[Asyaya Rojhilat]] e ku ji avakirina wê ya sala 1949an vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê birêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya li dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyem ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya bi qasê 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê [[dewlet]]a nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi [[zimanê çînî]] li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |url=https://archive.org/details/historyofchina0000unse_i8n4 |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000fowl |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qin û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |url=https://archive.org/details/isbn_2900415670028 |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |url=https://archive.org/details/medievalchinesew0000graf |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |url=https://archive.org/details/chronicleofchine00palu |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000robe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |url=https://archive.org/details/chinaslastempire0000rowe |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000tien |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |url=https://archive.org/details/chinademocracypr0000unse |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |url=https://archive.org/details/revolutionarydis0000apte |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di ku 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di wêneyê de damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê tê ragihandin.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |url=https://archive.org/details/studentsteachers0000holm |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |url=https://archive.org/details/communismverysho0000holm |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |url=https://archive.org/details/regionalclimates0000unse |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |url=https://archive.org/details/newchinaplaybook0000jink |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica |roja-arşîvê=2020-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |url=https://archive.org/details/languageplanning0000unse_z6n2 |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |url=https://archive.org/details/xinjiangconflict0000dwye |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |url=https://archive.org/details/49mythsaboutchin0000galt |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2015-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150301123007/http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] 7tb3uz60tvoqwb67ml1lsqkyqjc6qx0 Kurdistan 0 6657 2084341 2083931 2026-08-08T00:34:56Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084341 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km<sup>2</sup>]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204180031/https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |url-status=dead }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 220 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 240 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 220 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 220 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] gjw8xzq9k3hj0lcntpysmoi0eecs2jo 2084351 2084341 2026-08-08T01:12:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084351 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km<sup>2</sup>]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204180031/https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 220 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 240 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 220 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 220 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] frmtn1zwjfyd0frbnml3elhg79pl2t9 Gelê Farsê 0 6853 2084317 1829065 2026-08-07T21:30:26Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084317 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Farsî | montaj = {{Infobox Gel/Pars}} | wêne firehî = | ravek = <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 49 - 53 mîlyon | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|DYA}} | gelhe1 = 1,500,000<ref> https://web.archive.org/web/20210605224223/https://iranian.mfa.ir/files/mfairanian/Amar.pdf</ref><br>470,000 (hevwelatî)<ref> https://archive.org/details/2011AmericanCommunitySurveyAncestry</ref><br>1 - 2 mîlyon (peşbinî)<ref> http://www.bartarinha.ir/fa/news/31988/اعلام-دقیق-تعداد-ایرانیان-خارج-از-کشور</ref> | sal1 = | çavk1 = | sal2 = | çavk2 = | sal3 = | çavk3 = | sal4 = | çavk4 = | herêm5 = {{Ala|Iraq}} | gelhe5 = 525.000 | sal5 = | çavk5 = <ref> https://joshuaproject.net/people_groups/14371/IZ</ref> | herêm6 = {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} | gelhe6 = 500.000 (bi kurd, azerî, ermenî…) | sal6 = | çavk6 = <ref> https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality</ref> | herêm7 = {{Ala|Îsraêl}} | gelhe7 = 200,000 - 250,000 | sal7 = | çavk7 = <ref> https://www.fpri.org/article/2022/12/iranian-jews-in-israel-protests-and-the-palestinians/</ref> | herêm8 = {{Ala|Almanya}} | gelhe8 = 180,000 | sal8 = | çavk8 = <ref> https://www.iranicaonline.org/articles/germany-x</ref> | herêm9 = {{Ala|Kanada}} | gelhe9 = 147.000 | sal9 = | çavk9 = <ref> https://joshuaproject.net/people_groups/14371/CA</ref> | herêm10 = | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = | herêm11 = | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = | herêm12 = {{Ala|Behreyn}} | gelhe12 = 100.000 (esîl acam) | sal12 = | çavk12 = <ref> https://intlhistory.blogspot.com/2015/10/the-ajam-of-manama.html?m=1</ref> | herêm13 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe13 = 90.000 - 129.000 | sal13 = | çavk13 = <ref> https://joshuaproject.net/people_groups/14371/TU</ref> | herêm14 = {{Ala|Qeter}} | gelhe14 = 21.000<ref> https://goal.blogs.nytimes.com/2011/01/10/ghotbi/?src=twrhp</ref> | sal14 = | çavk14 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = '''[[Zimanê farsî|Farsî]]''' <br>(''[[darî]], hazarayî, tacîkî, [[tatî]]'') | ol = '''[[Îslam]]''' <br> (''[[Şiî]], [[sunnî]]'') <br> [[zerdeştîtî]], [[bahaî]], [[cihûtî]], [[Xiristiyanî|mesihi]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = '''[[Îranî|Ariyan]]''' <br> [[Lûr]] <!---------------- Cih ------------------> | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = | gelheKom1 = {{Ala|Îran}} 51 - 54% ji nifûs }} '''Gelê Fars''' an ji '''Pers''', komekî gel ya [[Gelên îranî|îranî]] ye û di [[Rojhilata Navîn]] e ku kesên wekî [[Zimanê farisî]] bi zikmakî diaxivin tenê bi „Faris“ zanin.<ref> Beck, Lois (2014). Nomads in Postrevolutionary Iran: The Qashqa'i in an Era of Change. Routledge. p. xxii. ISBN 978-1-317-74386-6. (...) an ethnic Persian; adheres to cultural systems connected with other ethnic Persians (...)</ref> Di dîroka Rojhilata navîn de roleke mezin lîstiye û gellek [[dewlet]] û [[împeratorî|împeratoriyên]] mîna ya [[sasanî]] ava kiri.<ref> Fyre, R. N. (29 March 2012). "IRAN v. PEOPLES OF IRAN". Encyclopædia Iranica. The largest group of people in present-day Iran are Persians (*q.v.) who speak dialects of the language called Fārsi in Persian, since it was primarily the tongue of the people of Fārs." </ref><ref> Samadi, Habibeh; Perkins, Nick (2012). Ball, Martin; Crystal, David; Fletcher, Paul (eds.). Assessing Grammar: The Languages of Lars. Multilingual Matters. p. 169. ISBN 978-1-84769-637-3.</ref> [[Zimanê farisî]], zimanekî [[zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] ye.<ref> Anonby, Erik J. (20 December 2012). "LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori". Encyclopædia Iranica. Conversely, the Nehāvand sub-province of Hamadān is home to ethnic Persians who speak NLori as a mother tongue. (...) The same is true of areas to the southwest, south, and east of the Lori language area (...): while the varieties spoken there show more structural similarity to Lori than to Persian, speakers identify themselves as ethnically Persian.</ref> == Etîmolojî == Navê Farsiya bi rastî Parsî ye, lê dema Misilman Îran feth kirûn di zimanê erebî de "p" tuneye di dewsa "p"yê de "f" nivîsandin û ji wan re weke "Fars"-"Faris" gotin û ket nav gel. Ji xwe sebehabê navdar [[Selmanê Farisî]] jî di dema [[Mihemed]] de bû misilman ji wî re jî Selmanê Farisî digotin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://iranian.com/Features/Dec97/Persian/ |tarîxa-gihiştinê=2016-01-10 |tarîxa-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303181924/http://iranian.com/Features/Dec97/Persian/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê farisî}} {{Gotara bingehîn|Farsiya kevn}} {{Gotara bingehîn|Farisiya nûjen}} Farisî zimane gelê [[faris]] e. Hin [[Efxanistan|Efxan]] û [[Tacîkistan|Tacîk]] jî bi farisî wek zimanê duyem diaxivin. Li Îranê 70 milyon,<ref name="UNESCO">{{Jêder-malper |url=http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=EDULIT_DS&popupcustomise=true&lang=en# |sernav=Adult literacy rate, population 15+ years (both sexes, female, male) |weşanger=[[UNESCO]] |xebat=[[UNESCO Institute for Statistics|UIS]] Data Centre |tarîxa-gihiştinê=20 çiriya paşîn 2019 }}</ref> li [[Efxanistan]]ê 30 milyon,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reinman |pêşnav=Suzanne L. |tarîx=2010-09-21 |sernav=The World Factbook |kovar=Reference Reviews |cild=24 |hejmar=7 |rr=7–8 |doi=10.1108/09504121011077057 |issn=0950-4125 }}</ref> li [[Tacîkistan]]ê 9 milyon<ref name="UNESCO"/> û li [[Ûzbêkistan]]ê 7 milyon<ref name="Lena Jonson 2006. pg 108">Jonson, Lena (1976) ''Tajikistan in the New Central Asia'', I.B.Tauris, {{ISBN|085771726X}}, p. 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 3% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions."</ref><ref name="Foltz2">{{Jêder-kovar |lînka-nivîskar=Richard Foltz |nivîskar=Richard Foltz |sernav=The Tajiks of Uzbekistan |url=https://archive.org/details/sim_central-asian-survey_1996-06_15_2/page/213 |kovar=Central Asian Survey |cild=15 |hejmar=2 |rr=213–216 |sal=1996 |doi=10.1080/02634939608400946 }}</ref> kes bi farisî diaxvin. Yanî li cîhanê de 110 milyon kes farisî dizanin.<ref name="asianstudies.unc.edu">{{Jêder-malper |url=https://asianstudies.unc.edu/persian/ |sernav=Persian {{!}} Department of Asian Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2019 |jêgirtin=There are numerous reasons to study Persian: for one thing, Persian is an important language of the Middle East and Central Asia, spoken by approximately 70 million native speakers and roughly 110 million people worldwide. }}</ref> Zimanê farisî çend Dewran û merheleyê dîrokê pişt serê xwe xistine ta gihîştiye vir. Ev ziman yekem car di serdema [[Împeratoriya Hexamenişî|Hexamenişiyan]] de hat nivîsîn ku belgeyên wê bi navê [[farsiya kevn|farisiya kevn]] tê nas kirin. Piştî farsiya kevn [[Pehlewî|farisiya navîn]] e, û piştî wê jî [[Zimanê derî|farisiya derî]] an jî [[farsiya nû]] û di dawiyê de jî [[farisiya nûjen]] peyda bû.<ref>Dîroka Zimanê Farsî Dr. EbolQasimî</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Îranê}} [[Wêne:Ancient Persian costumes.jpg|thumb|200px|[[Mîr]] û [[leşkerên]] farsî]] [[Împeratoriya Hexamenişî]] di dîroka kevin da ew împeratorî mezintirîn, xurttirîn û berfirehtirîn împeratorî bûye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldcivilization/chapter/the-achaemenid-empire/ |sernav=The Achaemenid Empire {{!}} World Civilization |malper=courses.lumenlearning.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Li deman demekê, desthilata wê li aliyê rojhilatê digehişt [[Efxanistan]] û [[Pakistan]]a niha, li aliyê Bakurê rojhilatê digehişt [[Asyaya Navîn]], li aliyê Bakurê Rojhilat digehişt peravên [[Deryaya Reş]], li rojava digehişt tevaya [[Anatolî]] û parek ji [[Balkan|nîvgirava Balkanê]], tevaya welatên rojhilata navîn mîna [[Îraq]], [[Sûrî]], [[Urdun]], [[Libnan]], [[Felestîn|Filistîn]], [[Îsraêl]], [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Misir]] û parek ji [[welat]]ê [[Lîbya]]yê. Rûberê împeratorî ya Hexamenişiyan nêzî 7.5 - 8.5 milyon kîlometirên çargoşe bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-dynasty |sernav=Achaemenian Dynasty {{!}} Definition, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Ev împeratorî wekî serhildanekê dijberî împeratorî ya Mîdiyan hat avakirin û bi qasekî xurt û bihêz bû ko du caran nêzîk bû tevaya [[Yewnanistana kevnare]] bigirt. Li dawiyê jî liser destê [[Îskenderê Mezin]] herifya. Leşkerê Îskender paytextê Hexamenişiyan, [[Textê Cemşîd|Persepolîs]] anko [[Parse]] şewitand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/achaemenids/achaemenids.php |sernav=History of Iran: Achaemenid Empire |malper=www.iranchamber.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201110840/https://www.iranchamber.com/history/achaemenids/achaemenids.php |url-status=dead }}</ref> [[Wêne:Persian Empire, 490 BC.png|thumb|300px| Împeratoriya Hexamenişî 490 BZ]] == Niştecîhbûn == {{Gotara bingehîn|Fars (parêzgeh)|Fars}} {{Gotara bingehîn|Pars (welat)|Pars}} [[Wêne:Persian Language Location Map.svg|thumb|250px|Welatê Parsan "''[[Fars]]''" an "''[[Farsistan]]''"]] Şûna Farisî rûdinin, '''Farsistan''' an jî tenê '''Fars''' tê gotin, li [[Ewropa|Rojavayê]] ev bi navê ''Parsya'', bi [[yewnanî]] ''Persis'' bi [[îngilîzî]] ''Persia'' bi [[almanî]] ''Persien'' bi [[frensî]] ''la Perse'', tê zanîn, ew hemû navana ji yonanî, latînî û bi farsiya kevn hatine girtin, û [[Osmaniyan]] vê derê re digot ''Ecem'' an ''Ecemistan'' û Ereban jî dogotin ''al-Acam'' an ''al-furs'', welatê farisiyên îrohîn (nexşe: Farsiyên îranê) jî eynî deme merkeza welatê [[Îranî|ariyanê]], yane em karin bejin [[Îran]]a navendî. == Binêre == * [[Lîsteya xanedan û dûgelên parsan]] * [[Bîrûnî]] * [[Ebû Nasr Mansûr]] * [[Elî Şerîetî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Faris| ]] [[Kategorî:Gel|fars]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] raeg6kki2iplnqv2880fihjqhae4q5c 2084318 2084317 2026-08-07T22:12:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084318 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Farsî | montaj = {{Infobox Gel/Pars}} | wêne firehî = | ravek = <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 49 - 53 mîlyon | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|DYA}} | gelhe1 = 1,500,000<ref> https://web.archive.org/web/20210605224223/https://iranian.mfa.ir/files/mfairanian/Amar.pdf</ref><br>470,000 (hevwelatî)<ref> https://archive.org/details/2011AmericanCommunitySurveyAncestry</ref><br>1 - 2 mîlyon (peşbinî)<ref> http://www.bartarinha.ir/fa/news/31988/اعلام-دقیق-تعداد-ایرانیان-خارج-از-کشور</ref> | sal1 = | çavk1 = | sal2 = | çavk2 = | sal3 = | çavk3 = | sal4 = | çavk4 = | herêm5 = {{Ala|Iraq}} | gelhe5 = 525.000 | sal5 = | çavk5 = <ref> https://joshuaproject.net/people_groups/14371/IZ</ref> | herêm6 = {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} | gelhe6 = 500.000 (bi kurd, azerî, ermenî…) | sal6 = | çavk6 = <ref> https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality</ref> | herêm7 = {{Ala|Îsraêl}} | gelhe7 = 200,000 - 250,000 | sal7 = | çavk7 = <ref> https://www.fpri.org/article/2022/12/iranian-jews-in-israel-protests-and-the-palestinians/</ref> | herêm8 = {{Ala|Almanya}} | gelhe8 = 180,000 | sal8 = | çavk8 = <ref> https://www.iranicaonline.org/articles/germany-x</ref> | herêm9 = {{Ala|Kanada}} | gelhe9 = 147.000 | sal9 = | çavk9 = <ref> https://joshuaproject.net/people_groups/14371/CA</ref> | herêm10 = | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = | herêm11 = | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = | herêm12 = {{Ala|Behreyn}} | gelhe12 = 100.000 (esîl acam) | sal12 = | çavk12 = <ref> https://intlhistory.blogspot.com/2015/10/the-ajam-of-manama.html?m=1</ref> | herêm13 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe13 = 90.000 - 129.000 | sal13 = | çavk13 = <ref> https://joshuaproject.net/people_groups/14371/TU</ref> | herêm14 = {{Ala|Qeter}} | gelhe14 = 21.000<ref> https://goal.blogs.nytimes.com/2011/01/10/ghotbi/?src=twrhp</ref> | sal14 = | çavk14 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = '''[[Zimanê farsî|Farsî]]''' <br>(''[[darî]], hazarayî, tacîkî, [[tatî]]'') | ol = '''[[Îslam]]''' <br> (''[[Şiî]], [[sunnî]]'') <br> [[zerdeştîtî]], [[bahaî]], [[cihûtî]], [[Xiristiyanî|mesihi]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = '''[[Îranî|Ariyan]]''' <br> [[Lûr]] <!---------------- Cih ------------------> | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = | gelheKom1 = {{Ala|Îran}} 51 - 54% ji nifûs }} '''Gelê Fars''' an ji '''Pers''', komekî gel ya [[Gelên îranî|îranî]] ye û di [[Rojhilata Navîn]] e ku kesên wekî [[Zimanê farisî]] bi zikmakî diaxivin tenê bi „Faris“ zanin.<ref> Beck, Lois (2014). Nomads in Postrevolutionary Iran: The Qashqa'i in an Era of Change. Routledge. p. xxii. ISBN 978-1-317-74386-6. (...) an ethnic Persian; adheres to cultural systems connected with other ethnic Persians (...)</ref> Di dîroka Rojhilata navîn de roleke mezin lîstiye û gellek [[dewlet]] û [[împeratorî|împeratoriyên]] mîna ya [[sasanî]] ava kiri.<ref> Fyre, R. N. (29 March 2012). "IRAN v. PEOPLES OF IRAN". Encyclopædia Iranica. The largest group of people in present-day Iran are Persians (*q.v.) who speak dialects of the language called Fārsi in Persian, since it was primarily the tongue of the people of Fārs." </ref><ref> Samadi, Habibeh; Perkins, Nick (2012). Ball, Martin; Crystal, David; Fletcher, Paul (eds.). Assessing Grammar: The Languages of Lars. Multilingual Matters. p. 169. ISBN 978-1-84769-637-3.</ref> [[Zimanê farisî]], zimanekî [[zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] ye.<ref> Anonby, Erik J. (20 December 2012). "LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori". Encyclopædia Iranica. Conversely, the Nehāvand sub-province of Hamadān is home to ethnic Persians who speak NLori as a mother tongue. (...) The same is true of areas to the southwest, south, and east of the Lori language area (...): while the varieties spoken there show more structural similarity to Lori than to Persian, speakers identify themselves as ethnically Persian.</ref> == Etîmolojî == Navê Farsiya bi rastî Parsî ye, lê dema Misilman Îran feth kirûn di zimanê erebî de "p" tuneye di dewsa "p"yê de "f" nivîsandin û ji wan re weke "Fars"-"Faris" gotin û ket nav gel. Ji xwe sebehabê navdar [[Selmanê Farisî]] jî di dema [[Mihemed]] de bû misilman ji wî re jî Selmanê Farisî digotin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://iranian.com/Features/Dec97/Persian/ |tarîxa-gihiştinê=2016-01-10 |tarîxa-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303181924/http://iranian.com/Features/Dec97/Persian/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê farisî}} {{Gotara bingehîn|Farsiya kevn}} {{Gotara bingehîn|Farisiya nûjen}} Farisî zimane gelê [[faris]] e. Hin [[Efxanistan|Efxan]] û [[Tacîkistan|Tacîk]] jî bi farisî wek zimanê duyem diaxivin. Li Îranê 70 milyon,<ref name="UNESCO">{{Jêder-malper |url=http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=EDULIT_DS&popupcustomise=true&lang=en# |sernav=Adult literacy rate, population 15+ years (both sexes, female, male) |weşanger=[[UNESCO]] |xebat=[[UNESCO Institute for Statistics|UIS]] Data Centre |tarîxa-gihiştinê=20 çiriya paşîn 2019 }}</ref> li [[Efxanistan]]ê 30 milyon,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reinman |pêşnav=Suzanne L. |tarîx=2010-09-21 |sernav=The World Factbook |kovar=Reference Reviews |cild=24 |hejmar=7 |rr=7–8 |doi=10.1108/09504121011077057 |issn=0950-4125 }}</ref> li [[Tacîkistan]]ê 9 milyon<ref name="UNESCO"/> û li [[Ûzbêkistan]]ê 7 milyon<ref name="Lena Jonson 2006. pg 108">Jonson, Lena (1976) ''Tajikistan in the New Central Asia'', I.B.Tauris, {{ISBN|085771726X}}, p. 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 3% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions."</ref><ref name="Foltz2">{{Jêder-kovar |lînka-nivîskar=Richard Foltz |nivîskar=Richard Foltz |sernav=The Tajiks of Uzbekistan |url=https://archive.org/details/sim_central-asian-survey_1996-06_15_2/page/213 |kovar=Central Asian Survey |cild=15 |hejmar=2 |rr=213–216 |sal=1996 |doi=10.1080/02634939608400946 }}</ref> kes bi farisî diaxvin. Yanî li cîhanê de 110 milyon kes farisî dizanin.<ref name="asianstudies.unc.edu">{{Jêder-malper |url=https://asianstudies.unc.edu/persian/ |sernav=Persian {{!}} Department of Asian Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2019 |jêgirtin=There are numerous reasons to study Persian: for one thing, Persian is an important language of the Middle East and Central Asia, spoken by approximately 70 million native speakers and roughly 110 million people worldwide. }}</ref> Zimanê farisî çend Dewran û merheleyê dîrokê pişt serê xwe xistine ta gihîştiye vir. Ev ziman yekem car di serdema [[Împeratoriya Hexamenişî|Hexamenişiyan]] de hat nivîsîn ku belgeyên wê bi navê [[farsiya kevn|farisiya kevn]] tê nas kirin. Piştî farsiya kevn [[Pehlewî|farisiya navîn]] e, û piştî wê jî [[Zimanê derî|farisiya derî]] an jî [[farsiya nû]] û di dawiyê de jî [[farisiya nûjen]] peyda bû.<ref>Dîroka Zimanê Farsî Dr. EbolQasimî</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Îranê}} [[Wêne:Ancient Persian costumes.jpg|thumb|200px|[[Mîr]] û [[leşkerên]] farsî]] [[Împeratoriya Hexamenişî]] di dîroka kevin da ew împeratorî mezintirîn, xurttirîn û berfirehtirîn împeratorî bûye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldcivilization/chapter/the-achaemenid-empire/ |sernav=The Achaemenid Empire {{!}} World Civilization |malper=courses.lumenlearning.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Li deman demekê, desthilata wê li aliyê rojhilatê digehişt [[Efxanistan]] û [[Pakistan]]a niha, li aliyê Bakurê rojhilatê digehişt [[Asyaya Navîn]], li aliyê Bakurê Rojhilat digehişt peravên [[Deryaya Reş]], li rojava digehişt tevaya [[Anatolî]] û parek ji [[Balkan|nîvgirava Balkanê]], tevaya welatên rojhilata navîn mîna [[Îraq]], [[Sûrî]], [[Urdun]], [[Libnan]], [[Felestîn|Filistîn]], [[Îsraêl]], [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Misir]] û parek ji [[welat]]ê [[Lîbya]]yê. Rûberê împeratorî ya Hexamenişiyan nêzî 7.5 - 8.5 milyon kîlometirên çargoşe bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-dynasty |sernav=Achaemenian Dynasty {{!}} Definition, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Ev împeratorî wekî serhildanekê dijberî împeratorî ya Mîdiyan hat avakirin û bi qasekî xurt û bihêz bû ko du caran nêzîk bû tevaya [[Yewnanistana kevnare]] bigirt. Li dawiyê jî liser destê [[Îskenderê Mezin]] herifya. Leşkerê Îskender paytextê Hexamenişiyan, [[Textê Cemşîd|Persepolîs]] anko [[Parse]] şewitand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/achaemenids/achaemenids.php |sernav=History of Iran: Achaemenid Empire |malper=www.iranchamber.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201110840/https://www.iranchamber.com/history/achaemenids/achaemenids.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Persian Empire, 490 BC.png|thumb|300px| Împeratoriya Hexamenişî 490 BZ]] == Niştecîhbûn == {{Gotara bingehîn|Fars (parêzgeh)|Fars}} {{Gotara bingehîn|Pars (welat)|Pars}} [[Wêne:Persian Language Location Map.svg|thumb|250px|Welatê Parsan "''[[Fars]]''" an "''[[Farsistan]]''"]] Şûna Farisî rûdinin, '''Farsistan''' an jî tenê '''Fars''' tê gotin, li [[Ewropa|Rojavayê]] ev bi navê ''Parsya'', bi [[yewnanî]] ''Persis'' bi [[îngilîzî]] ''Persia'' bi [[almanî]] ''Persien'' bi [[frensî]] ''la Perse'', tê zanîn, ew hemû navana ji yonanî, latînî û bi farsiya kevn hatine girtin, û [[Osmaniyan]] vê derê re digot ''Ecem'' an ''Ecemistan'' û Ereban jî dogotin ''al-Acam'' an ''al-furs'', welatê farisiyên îrohîn (nexşe: Farsiyên îranê) jî eynî deme merkeza welatê [[Îranî|ariyanê]], yane em karin bejin [[Îran]]a navendî. == Binêre == * [[Lîsteya xanedan û dûgelên parsan]] * [[Bîrûnî]] * [[Ebû Nasr Mansûr]] * [[Elî Şerîetî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Faris| ]] [[Kategorî:Gel|fars]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] jyjplulq4q9tx3tf2dob2rxjnilhvw4 William Shakespeare 0 7896 2084495 1833881 2026-08-08T07:40:17Z Avestaboy 34898 /* Şano */ Navê wergêr 2084495 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | sernavê_wêne = [[Wêneyê Chandos]] ê William Shakespeare | netewe = {{sembola alayê|Îngilistan}} [[Înglîz]] | berhem = {{Unbulleted list|{{Girêdan|Trajediyên Shakespeare|en|Shakespearean tragedy}}|{{Girêdan|Komediyên Shakespeare|en|Shakespearean comedy}}|{{Girêdan|Dîrokên Shakespeare|en|Shakespearean history}}|{{Girêdan|Shakespeare's sonnets|en}}}} | ziman = [[Înglîzî]] }} '''William Shakespeare''' (bixwîne: ''Wilyam Şeykspîr'') (1564–1616) [[helbestvan]], şanoger, [[şanonivîs]] û [[lîstikvan]]ê îngilîz ê mezin e û yek ji navdartirîn [[nivîskar]]ên diroka wêje û şanoya cîhanê ye. Li [[Warwickshire]]yê, [[Stratford-upon-Avon]]ê ji dayik bûye. == Jiyana wî == Shakespeare dibistana navînî ya li Stradford de xwendiye, li wir fêrî [[yewnaniya kevn]] û [[latînî]] bûye, perwerdehiya wêjeya klasîk girtiye, vê jî bandor mijarên lîstik û helbestên wî kiriye. Di temenekî xort de, di 18 saliya xwe de bi Anne Hathawaya ji wî bi heşt salan mezintir re zewiciye, jê re keçek û yek kur û yek keç, cêwiyek bûye. Wî van çaxan, ji ber sedemeke ku hê jî nayê zanîn, terka Stratfordê daye û heta sala 1592'yan çi kiriye, çawa jiyaye, ev yek zêde nayê zanîn, tu agahî û belge ji qala vê demê nakin. Shakespeare gelek [[trajedî|trajediyên]] xurt û [[komedî|komediyên]] xweş nivîsîne. Di 23'yê [[avrêl]]a 1616'an de, li ciyê xwe yê jidayikbûnê miriye. == Berhemên Shakespeare == === Şano === * {{Girêdan|Trajediyên Shakespeare|en|Shakespearean tragedy}} ** ''Romeo and Juliet'' (''[[Romeo û Juliet]]'', wergera kurdî: [[Aram Gernas]]) ** ''[[Macbeth]]'' ** ''[[Şah Lear]]'' (wergera kurdî: [[Kawa Nemir]]) ** ''[[Hamlet]]'' ** ''[[Othello]]'' (wergera kurdî: [[Husein Muhammed]]) ** ''{{Girêdan|Titus Andronicus|en}}'' ** ''{{Girêdan|Julius Caesar (şano)|en|Julius Caesar (play)}}'' ** ''{{Girêdan|Antony and Cleopatra|en}}'' ** ''{{Girêdan|Coriolanus|en}}'' ** ''{{Girêdan|Troilus and Cressida|en}}'' ** ''{{Girêdan|Timon of Athens|en}}'' * {{Girêdan|Komediyên Shakespeare|en|Shakespearean comedy}} **''{{Girêdan|The Comedy of Errors|en}}'' ** ''{{Girêdan|All's Well That Ends Well|en}}'' ** ''{{Girêdan|As You Like It|en}}'' ** ''{{Girêdan|A Midsummer Night's Dream|en}}'' (''[[Xewna havînê]]'', wergera kurdî: [[Husein Muhammed]]) ** ''{{Girêdan|Much Ado About Nothing|en}}'' ** ''{{Girêdan|Measure for Measure|en}}'' ** ''{{Girêdan|The Tempest|en}}'' (wergera kurdî: [[Cemal Nebez]]) ** ''{{Girêdan|Taming of the Shrew|en}}'' ** ''{{Girêdan|Twelfth Night, or What You Will|en|Twelfth Night}}'' ** [[Bazirganê Venedîkê]] ** ''{{Girêdan|The Merry Wives of Windsor|en}}'' ** ''{{Girêdan|Love's Labour's Lost|en}}'' ** ''{{Girêdan|The Two Gentlemen of Verona|en}}'' ** ''{{Girêdan|Pericles, Prince of Tyre|en}}'' ** ''{{Girêdan|Cymbeline|en}}'' ** ''{{Girêdan|The Winter's Tale|en}}'' * {{Girêdan|Dîrokên Shakespeare|en|Shakespearean history}} ** ''{{Girêdan|Richard III|en|Richard III (play)}}'' ** ''{{Girêdan|Richard II|en|Richard II (play)}}'' ** ''{{Girêdan|Henry VI, Part 1|en}}'' ** ''{{Girêdan|Henry VI, Part 2|en}}'' ** ''{{Girêdan|Henry VI, Part 3|en}}'' ** ''{{Girêdan|Henry V|en|Henry V (play)}}'' ** ''{{Girêdan|Henry IV, Part 1|en}}'' ** ''{{Girêdan|Henry IV, Part 2|en}}'' ** ''{{Girêdan|Henry VIII|en|Henry VIII (play)}}'' ** ''{{Girêdan|King John|en|King John (play)}}'' === Helbestên Shakespeare === * {{Girêdan|Shakespeare's sonnets|en}} (''Hemû Soneyên William Shakespeare'', wergera kurdî: [[Kawa Nemir]]) * ''{{Girêdan|Venus and Adonis|en}}'' * ''{{Girêdan|The Rape of Lucrece|en}} '' (Destavêtina Namûsa Lucreceê) * ''{{Girêdan|The Passionate Pilgrime|en}}'' (Rêviyên Bengî) * ''{{Girêdan|The Phoenix and the Turtle|en}}'' * ''{{Girêdan|A Lover's Complaint|en}}'' (Gazinên Evîndarekê) == Çavkanî == * ''Hemû Soneyên William Shakespeare'', [[Kawa Nemir]] == Girêdanên derve == {{commons|William Shakespeare}} {{Wîkîgotin-b|William Shakespeare}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên îngilîz]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1564]] [[Kategorî:Mirin 1616]] [[Kategorî:Nivîskarên îngilîz|Shakespeare]] [[Kategorî:Şanonivîsên îngilîz]] [[Kategorî:William Shakespeare| ]] ps1gg1ssspcqtkje5u0dn0vz8q9wq7j Doskî (eşîr) 0 8921 2084289 1950391 2026-08-07T19:31:26Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina eşîrê */ 2084289 wikitext text/x-wiki '''Eşîra doskî''' (wekî '''Dostikî''' jî tê nasîn) li Bakur û Başûrê u rojhalat başek rojava [[Kurdistan]]ê belav in. Li Bakur bajarê [[Gever]]ê (herêma [[Colemêrg]]ê) û li Başûr piranî li [[Dihok]]ê têne naskirîn û beşek li [[Şîladizê|Şêladizê]] û yêk jî mezintîrîn eşîrên Kurdistanê ye. ==Dabeşkirina eşîrê== # Himbî # Katûlî # Çîyayî # Ertîsî # Kirmanc ==Dabeşkirina eşîrê== # Himbî # Çiyayî # Ertîsî # Pisaxa == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê]] b9q588huz2ltj09nrh556lbmmmbklkt 2084290 2084289 2026-08-07T19:31:49Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina eşîrê */ 2084290 wikitext text/x-wiki '''Eşîra doskî''' (wekî '''Dostikî''' jî tê nasîn) li Bakur û Başûrê u rojhalat başek rojava [[Kurdistan]]ê belav in. Li Bakur bajarê [[Gever]]ê (herêma [[Colemêrg]]ê) û li Başûr piranî li [[Dihok]]ê têne naskirîn û beşek li [[Şîladizê|Şêladizê]] û yêk jî mezintîrîn eşîrên Kurdistanê ye. ==Dabeşkirina eşîrê== # Himbî # Katûlî # Çîyayî # Ertîsî # Kirmanc == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê]] 8isomhsk962ihfqy0e8lexhqcd6udhm 2084295 2084290 2026-08-07T19:39:33Z Penaber49 39672 /* Dabeşkirina eşîrê */ 2084295 wikitext text/x-wiki '''Eşîra doskî''' (wekî '''Dostikî''' jî tê nasîn) li Bakur û Başûrê u rojhalat başek rojava [[Kurdistan]]ê belav in. Li Bakur bajarê [[Gever]]ê (herêma [[Colemêrg]]ê) û li Başûr piranî li [[Dihok]]ê têne naskirîn û beşek li [[Şîladizê|Şêladizê]] û yêk jî mezintîrîn eşîrên Kurdistanê ye. ==Dabeşkirina eşîrê== # Himbî # Katûlî # Çîyayî # Ertîsî # Kurmanc == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê]] 7rxg8va4uxxc3rn2br8p9c4a6ebeuoj Huner Selîm 0 8969 2084323 1853620 2026-08-07T23:03:10Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084323 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|9|3|1964|temen=erê}} | çînaser = sînema }} '''Huner Selîm''' (Azad Şero Selîm?)({{Jidayikbûn|9|3|1964|j=1}}, [[Akrê]]) derhêner, wênesaz û niviskarekî [[kurd]] e. Bi 17 saliya xwe koçber bûye, di riya [[Sûrî]] re berî şerê Îran û Îraqê çûye [[Îtaliya|Îtalyayê]], li wir çûye dibistanê û li [[Mîlano]]yê politîk xwendiye, Wî, huner nexwendiye. Piştî hingê çûye Fransayê û li wê derê bo cara yekê dest bi karê sînemayî kiriye. Sala 1996an, di fîlma xwe ya komêdî ya frensî bi navê "Bijît Kurdistan", bo cara yekê xelat wergirt û piştî vê serkeftinê, şeş fîlmên wî yên din jî li nava cîhana sînemayê deng vedan . Îro ew li [[Parîs]]'ê wek derhêner, nîgarkêş û nivîskar dijî. Di nîsana [[2004]]an de pirtûka wî ''{{ziman|it|Le fusil de mon père}}'' (bi kurdî: ''Tifinga bavê min'') derketiye, ya ku bi 40 zimanan hatiye wergirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/culture/250720191 |sernav=Çapa nû ya ‘Tifinga Bavê Min’ tê belavkirin |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-21 }}</ref> Li festivala filmên cîhanê li [[Cannes]] [[2005]]a wezîrê çanda frensî [[Renaud Donnedieu de Vabres]] ew "Chevalier des Arts et des Lettres" hate xelat kirin. Ji bo herdu filmên wîyî dawî Kilomètre Zéro û Dol Huner Selîm vegeriya welatê xwe. == Fîlmnîgarî == * [[2022]] - Şevbaş Pêşmerge * [[2018]] - Kê Lady Winsley Kuşt? * [[2016]] - Cilê Teng * [[2013]] - Welatê Tirş û Tal * [[2011]] - Ger Tu Bimirî, Ez Te Dikujim * [[2009]] - Piştî Hilweşînê * [[2006]] - Sous les toits de Paris * [[2006]] - Dol * [[2005]] - Kilomètre Zéro * [[2003]] - Vodka Lemon * [[2001]] - Absolitude * [[1999]] - Passeur de rêves (English Title: Beyond Our Dreams) * [[1997]] - Vive la mariée... et la libération du Kurdistan == Pirtûk == * [[2004]] - {{ziman|it|Le fusil de mon père}} (bi kurdî: ''Tifinga bavê min'') == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.festival-cannes.fr/perso/index.php?langue=6002&personne=4245676 Hiner Saleem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060217102508/http://www.festival-cannes.fr/perso/index.php?langue=6002&personne=4245676 |date=2006-02-17 }}, [[Cannes Film Festival]]. * [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2078/is_2_48/ai_n8692081 Hiner Saleem, Literary Review, Winter 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311013007/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2078/is_2_48/ai_n8692081 |date=2007-03-11 }}. * [http://www.amazon.com/dp/0374216932/ My Father's Rifle: A Childhood in Kurdistan]. * [https://web.archive.org/web/20050909172359/http://www.iht.com/articles/2005/05/12/news/saleem.php The Shows: Making a movie in and on Iraq, International Herald Tribune], May 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Akrêyê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] bnqgacw90gq075b8pdynip2f7ewif2x Mustafa Gazî 0 12516 2084364 1867228 2026-08-08T02:52:06Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084364 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Mustafa Gazî | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = Nivîskar | salên_çalak = | serdem = | berhem = | tevger = | şêwe = | ziman = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | malper = | bandorbar = | bandorker = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = | bernav = }} '''Mustafa Gazî''' ({{bi-tr|Mustafa Gazi}}), (jdb. 1958 - m. 28 çiriya paşîn 2017<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.semakurd.net/kurdish/article/helbestvan-%C3%BB-niv%C3%AEskar-mustafa-gaz%C3%AE-seyda-wefat-kir |sernav=Helbestvan û nivîskar Mustafa Gazî (Seyda) wefat kir |malper=semakurd.net |tarîx=2017-11-29 |roja-gihiştinê=2024-05-30 |ziman=ku-kur |archive-date=2024-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530072049/https://www.semakurd.net/kurdish/article/helbestvan-%C3%BB-niv%C3%AEskar-mustafa-gaz%C3%AE-seyda-wefat-kir |url-status=dead }}</ref>) [[nivîskar]], [[lêkolîner]] û bestekarekî kurd bû.<ref>http://www.basnews.com/tr/babat/395940</ref> Mustafa Gazî di sala [[1958]]an de li gundê [[Şêxuliya Jêrîn]] ya bi ser [[Siwêreg]]ê ve ji dayik bûye. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Diyarbekirê xelas kiriye. Demeke dirêj e di warê [[ziman]], [[zargotin]] û muzîka [[Kurdî]] de xebatan dike. Ew hem kilam û stranên Kurdî berhev dike û hem jî kilam û stranan çêdike. Di nav salên [[1991]]-[[2003]]an de li [[Amed]]ê dersên zimanê Kurdî daye. Di [[rojname]] û [[kovar]]ên Kurdî de xebatên wî hatine weşandin. [[Kilam]] û stranên ku wî çêkirine ji hêla kom û hunermendan ve gelek sal in têne xwendin. Strana wî ya yekemîn car afirandiye "Evîndar im" e. Strana wî ya herî navdar "Xerîb im" e. Strana wî ya bi Tirkiya Diyarbekirê û di terza blusê de hatiye çêkirin "Fîsqaya" jî gelek navdar e. Kilam û stranên wî ji hêla kom û hunermendên wek [[Koma DDKD]], [[Koma Pêşeng]], [[Koma Azad]], [[Koma Avreş]], [[Koma Arjîn]], [[Koma Dengê Azadî]], [[Koma Dîjle]], Şiyar, Şîlan, S. Metîn, Siyabend, [[Zinar Sozdar]], Oruç, Şoreş, Selinay, Sabahattîn Xoce, Azad Bîlen, Yekbûn, Murat Kuçukavci, Alişan, İbrahim Nuhat, Ferhat Kanat, Engin Derya, Evin Beyaz, Ercan Kan û hwd ve hatine xwendin. == Mirina wî == Mustafa Gazî di 28ê çiriya paşîn a 2017an de mir û li [[goristana Yenîkoyê ya Amedê]] hat veşartin.<ref name=":0"/> == Berhem == === Pirtûkên wî yên çapkirî === * ''Diyarbakır Türkçesi'' (Çapa Yekemîn: Elma Yayınları [[Îstenbol 2004]], Çapa Duwemîn: Weşanên Do - Îstenbol 2006) * ''Pırpırım'' (Elma Yayınları [[Îstenbol 2005]]) * ''[[Ferhenga Mustafa Gazî|Ferheng]]'' (Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] [[2006]]) * ''Gurzek Ji Zargotina Zarokan/Dîsko Dîsko Danîno'' ([[Enstîtuya Kelepora Kurdî|Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî]] - Silêmanî 2006) * ''Nifir û Duayên Kurdî/Nan Tajî be Tu Kîroşk bî'' ([[Enstîtuya Kelepora Kurdî|Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî]] - Silêmanî 2006) * ''[[Baweriyên Batil ên Kurdan]]'' (bi Ahmed Bengîn re. [[Enstîtuya Kelepora Kurdî|Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî]] - Silêmanî 2006) * ''Komek Stranên Folklorîk Ji Devera Silîvan'', Hewêl û Batmanê, Bergê yekem, Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2009 * ''Komek Stranên Folklorîk Ji Devera Silîvan'', Mûş, Şirnex, Xerzan û Batmanê, Bergê duwem, Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2009 * ''Pışo Meheme Diyarbekir Qabadayilari Deliler'', [[Weşanên Do]] - Îstenbol 2009 * ''Navên Kevnar Ên Mirov û Ajelan Li Ba Kurdan'', Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2010 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Bestekarên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1958]] [[Kategorî:Kesên ji Sêwregê]] [[Kategorî:Mirin 2017]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] n5baj3qxy4gip2dislzsie6a83jwn9d 2084365 2084364 2026-08-08T03:12:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084365 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Mustafa Gazî | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = Nivîskar | salên_çalak = | serdem = | berhem = | tevger = | şêwe = | ziman = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | malper = | bandorbar = | bandorker = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = | bernav = }} '''Mustafa Gazî''' ({{bi-tr|Mustafa Gazi}}), (jdb. 1958 - m. 28 çiriya paşîn 2017<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.semakurd.net/kurdish/article/helbestvan-%C3%BB-niv%C3%AEskar-mustafa-gaz%C3%AE-seyda-wefat-kir |sernav=Helbestvan û nivîskar Mustafa Gazî (Seyda) wefat kir |malper=semakurd.net |tarîx=2017-11-29 |roja-gihiştinê=2024-05-30 |ziman=ku-kur |roja-arşîvê=2024-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240530072049/https://www.semakurd.net/kurdish/article/helbestvan-%C3%BB-niv%C3%AEskar-mustafa-gaz%C3%AE-seyda-wefat-kir |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>) [[nivîskar]], [[lêkolîner]] û bestekarekî kurd bû.<ref>http://www.basnews.com/tr/babat/395940</ref> Mustafa Gazî di sala [[1958]]an de li gundê [[Şêxuliya Jêrîn]] ya bi ser [[Siwêreg]]ê ve ji dayik bûye. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Diyarbekirê xelas kiriye. Demeke dirêj e di warê [[ziman]], [[zargotin]] û muzîka [[Kurdî]] de xebatan dike. Ew hem kilam û stranên Kurdî berhev dike û hem jî kilam û stranan çêdike. Di nav salên [[1991]]-[[2003]]an de li [[Amed]]ê dersên zimanê Kurdî daye. Di [[rojname]] û [[kovar]]ên Kurdî de xebatên wî hatine weşandin. [[Kilam]] û stranên ku wî çêkirine ji hêla kom û hunermendan ve gelek sal in têne xwendin. Strana wî ya yekemîn car afirandiye "Evîndar im" e. Strana wî ya herî navdar "Xerîb im" e. Strana wî ya bi Tirkiya Diyarbekirê û di terza blusê de hatiye çêkirin "Fîsqaya" jî gelek navdar e. Kilam û stranên wî ji hêla kom û hunermendên wek [[Koma DDKD]], [[Koma Pêşeng]], [[Koma Azad]], [[Koma Avreş]], [[Koma Arjîn]], [[Koma Dengê Azadî]], [[Koma Dîjle]], Şiyar, Şîlan, S. Metîn, Siyabend, [[Zinar Sozdar]], Oruç, Şoreş, Selinay, Sabahattîn Xoce, Azad Bîlen, Yekbûn, Murat Kuçukavci, Alişan, İbrahim Nuhat, Ferhat Kanat, Engin Derya, Evin Beyaz, Ercan Kan û hwd ve hatine xwendin. == Mirina wî == Mustafa Gazî di 28ê çiriya paşîn a 2017an de mir û li [[goristana Yenîkoyê ya Amedê]] hat veşartin.<ref name=":0"/> == Berhem == === Pirtûkên wî yên çapkirî === * ''Diyarbakır Türkçesi'' (Çapa Yekemîn: Elma Yayınları [[Îstenbol 2004]], Çapa Duwemîn: Weşanên Do - Îstenbol 2006) * ''Pırpırım'' (Elma Yayınları [[Îstenbol 2005]]) * ''[[Ferhenga Mustafa Gazî|Ferheng]]'' (Weşanên [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] [[2006]]) * ''Gurzek Ji Zargotina Zarokan/Dîsko Dîsko Danîno'' ([[Enstîtuya Kelepora Kurdî|Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî]] - Silêmanî 2006) * ''Nifir û Duayên Kurdî/Nan Tajî be Tu Kîroşk bî'' ([[Enstîtuya Kelepora Kurdî|Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî]] - Silêmanî 2006) * ''[[Baweriyên Batil ên Kurdan]]'' (bi Ahmed Bengîn re. [[Enstîtuya Kelepora Kurdî|Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî]] - Silêmanî 2006) * ''Komek Stranên Folklorîk Ji Devera Silîvan'', Hewêl û Batmanê, Bergê yekem, Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2009 * ''Komek Stranên Folklorîk Ji Devera Silîvan'', Mûş, Şirnex, Xerzan û Batmanê, Bergê duwem, Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2009 * ''Pışo Meheme Diyarbekir Qabadayilari Deliler'', [[Weşanên Do]] - Îstenbol 2009 * ''Navên Kevnar Ên Mirov û Ajelan Li Ba Kurdan'', Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2010 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Bestekarên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1958]] [[Kategorî:Kesên ji Sêwregê]] [[Kategorî:Mirin 2017]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] pk3mg9pxw93r7f6syfgbpctxb6n663r Pinyanişî 0 21792 2084292 1950985 2026-08-07T19:37:14Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina eşîrê */ 2084292 wikitext text/x-wiki '''Pinyanişî''' yek jî [[eşîr]]etên mezin ên herêma [[Colemêrg]]ê ye. [[zêydan]], [[şipîranî]], [[Çelî]], [[kevijî]], [[pirxulkî]], [[malbubî]], [[bilêcan]], [[masiroî]], [[Osmanbegî]] , [[xaşkanî]], [[talisî]],, [[şivîşki]], [[guzereşî]], [[silehî]], [[dizehî]], [[xanî]], [[jîyanişî]] û [[hêşetî]] hin bineşîr in û [[Nerweyî]] [[Zêbarî ]] ne. Niha wek rêberê eşîretê mala Zeydan tê nasîn. Ev mal di wextê Komara Tirkiye avabûyî, hikûmetê ji Bedlîsê anîn Geverê û danîn li ser vê eşîrê. Bi dûçûna hindek lêkolînan li Bedlîsê eşîrek bi navê Zeydan hebûye û ji 5 eşîrên xwecihî yên herêma Bedlîsê bûne<ref>Ağa,Şeyh,Devlet-Martin Van Bruinessen, r:250</ref>. Her wisa mala Zeydan îdîa dike ku bingeha digehe serdarê artêşa Îslamê Xalid bin Welîd. <ref>Ağa,Şeyh,Devlet-Martin van Bruinessen, r:308</ref> [[Ali İhsan Zeydan]] serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu</ref> Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. Daweta ku ev her du eşîrên mezin û kûr li hev civiyan, 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye.<ref>https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/</ref><ref>https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/</ref> ==Dabeşkirina eşîrê== Konderedasyona Eşîra pinyanişiyan ji 6 Eşîra pêk tê; # Bilêcanî # Baqoşanî # Çemanî # Zêdanî # Mûsanî # Kîzanî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê]] q8snuxbibb107p3m7ywzkmq65ixdeje 2084293 2084292 2026-08-07T19:37:57Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina eşîrê */ 2084293 wikitext text/x-wiki '''Pinyanişî''' yek jî [[eşîr]]etên mezin ên herêma [[Colemêrg]]ê ye. [[zêydan]], [[şipîranî]], [[Çelî]], [[kevijî]], [[pirxulkî]], [[malbubî]], [[bilêcan]], [[masiroî]], [[Osmanbegî]] , [[xaşkanî]], [[talisî]],, [[şivîşki]], [[guzereşî]], [[silehî]], [[dizehî]], [[xanî]], [[jîyanişî]] û [[hêşetî]] hin bineşîr in û [[Nerweyî]] [[Zêbarî ]] ne. Niha wek rêberê eşîretê mala Zeydan tê nasîn. Ev mal di wextê Komara Tirkiye avabûyî, hikûmetê ji Bedlîsê anîn Geverê û danîn li ser vê eşîrê. Bi dûçûna hindek lêkolînan li Bedlîsê eşîrek bi navê Zeydan hebûye û ji 5 eşîrên xwecihî yên herêma Bedlîsê bûne<ref>Ağa,Şeyh,Devlet-Martin Van Bruinessen, r:250</ref>. Her wisa mala Zeydan îdîa dike ku bingeha digehe serdarê artêşa Îslamê Xalid bin Welîd. <ref>Ağa,Şeyh,Devlet-Martin van Bruinessen, r:308</ref> [[Ali İhsan Zeydan]] serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu</ref> Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. Daweta ku ev her du eşîrên mezin û kûr li hev civiyan, 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye.<ref>https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/</ref><ref>https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/</ref> ==Dabeşkirina eşîrê== Konfederasyona Eşîra pinyanişiyan ji 6 Eşîra pêk tê; # Bilêcanî # Baqoşanî # Çemanî # Zêdanî # Mûsanî # Kîzanî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê]] quxbiuozx9sc4euzfjst5s6sexzo6rc Adriano Celentano 0 25415 2084372 2044794 2026-08-08T04:48:07Z SakuraBot 54179 bot: Mirovên zindî hat rakirin — ev gotar di kategoriya sala mirinê de ye 2084372 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|2|1949}} | cihê_jidayikbûnê = Nêzîkî bajarê [[Bolonya]], [[Îtalya]] | roja_mirinê = {{Mirin|4|9|2012|25|2|1949|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Roma]], Îtalya | hevwelatî = {{ala|Îtalî}} | çînaser = hunermund }} '''Adriano Celentano''' (jdb. {{Jidayikbûn|6|kanûna paşîn|1938}} li [[Mîlano]], [[Îtalya]]) stranbêj, aktorê film û pêşkeşvanekî navdar ê îtalî ye. Ew bi stranbêja îtalî [[Claudia Mori]] zewiciye. Ew bêtir bi filmên xwe ê komîk û henekan tê naskirin. == Girêdanên derve == * [http://www.clancelentano.it malpera fermî]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406000244/http://www.celentano.it/ |date=2012-04-06 }} * http://www.acfans.it Fans * http://www.ofdb.de/view.php?page=fassung&fid=8225&vid=185697 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930043500/http://www.ofdb.de/view.php?page=fassung&fid=8225&vid=185697 |date=2007-09-30 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên îtalî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1938]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Stranbêjên îtalî]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Mîlanoyê]] [[Kategorî:Strannivîsên îtalî]] [[Kategorî:Strannivîsên îtalî yên mêr]] agvenq0e3tdjjyhk7xglbvgm8sxa22u 2084373 2084372 2026-08-08T04:52:59Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2084373 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|2|1949}} | cihê_jidayikbûnê = Nêzîkî bajarê [[Bolonya]], [[Îtalya]] | roja_mirinê = {{Mirin|4|9|2012|25|2|1949|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Roma]], Îtalya | hevwelatî = {{ala|Îtalî}} | çînaser = hunermund }} '''Adriano Celentano''' (jdb. {{Jidayikbûn|6|kanûna paşîn|1938}} li [[Mîlano]], [[Îtalya]]) stranbêj, aktorê film û pêşkeşvanekî navdar ê îtalî ye. Ew bi stranbêja îtalî [[Claudia Mori]] zewiciye. Ew bêtir bi filmên xwe ê komîk û henekan tê naskirin. == Girêdanên derve == * [http://www.clancelentano.it malpera fermî]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406000244/http://www.celentano.it/ |date=2012-04-06 }} * http://www.acfans.it Fans * http://www.ofdb.de/view.php?page=fassung&fid=8225&vid=185697 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930043500/http://www.ofdb.de/view.php?page=fassung&fid=8225&vid=185697 |date=2007-09-30 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên îtalî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1938]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên îtalî]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Mîlanoyê]] [[Kategorî:Strannivîsên îtalî]] [[Kategorî:Strannivîsên îtalî yên mêr]] pn6oagbv12qdnfmuzr2jk673l2o2o0s Hekarî (parêzgeh) 0 28070 2084280 1987820 2026-08-07T19:08:59Z ~2026-43319-10 174197 /* Serhildana Oremarê (1930) */ 2084280 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parêzgeh | Nav = Parêzgeha Hekariyê | Navê_din = | Navê_fermî = Hakkari | Koda parêzgehê = 30 | Nexşe = Hakkari in Turkey.svg | Nexşe_sernav = | Nexşe1 = Hakkari districts-ku.png | Nexşe1_sernav = | Welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!---KARGÊRIYÎ ---------------> | Dûgel = [[Tirkiye]] | Serbajar = [[Colemêrg]] | Walî = | Gelhe = 286.470 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | Gelhe_sal = [[2018]] | Gelhê_bajaran = | Gelhê_gundan = | Rûerd = 7.121 | Berbelavî = 36,3 | Hejmara_navçeyan = 4 <!---BINEBEŞ -----------------> | Hejmara_bajarokan = 8 | Hejmara_gundan = 130 | Dem = [[UTC+2]] <!---AGAHIYA DIN -----------------> | Koda_telefonê = (+90) 438 | Malper = }} '''Hekarî''' ({{bi-tr|Hakkari}}) parêzgeheke [[Tirkiye]]yê ye ku dikeve [[Bakurê Kurdistanê]]. Navendê vê parêzgehê bajarê [[Colemêrg]]ê ye. Hekari li bakur cînarê [[Wan (parêzgeh)]], li rojava cînarê [[Şirnex (parêzgeh)]], li rojhilat cînarê [[Ûrmiye]] û li başûr jî cînarê [[Hewlêr (parêzgeh)]] û [[Dihok (parêzgeh)]] ê ye. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Hekarî}} Herêma Hekarî bi mîrektiya meşhûr bûye û di dîrokê de gelek şaristan dîtîne. Berî ku [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] bikevin nav herêma Hekarî, Hekarî di bin destê mîran da bû û carna selcûqiyan, aqoyuniyan û sefewiyan hikûm li ser mîrên Hekarî dikirin. Herêma Hekarî bi dûçûna [[Martin Van Bruinessen]], [[Wan]]a niha û Bakurê Îraqê dihundirîne.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=221}} Mîrên Hekarî xwe wek neviyên ebasiyan didene nasîn û niha jî li [[Colemêrg]]ê bermayiyên wan mayîn e. Dema [[Tîmûrleng]] êrîş dibe ser herêma Hekaryan, Mîr Êzdîn Şêr berxwedaneke mezin nîşan dide. Lê ji ber bêexlaqiya şerê mongolan dijî kesên sivîl, Mîr Êzdîn Şer serê xwe li dijî Tîmurleng ditewîne. Lê piştî Tîmurleng destilatê teslîmî Êzdîn Şêr dike, vedigere. Paşî aqoyunî êrîşê dibin ser mîrektiya Hekaryanê. Aqqoyunliyan bi alikariya eşîreteke bi navê [[Dombilî]] ku ji eslê ji Cizîrê ne û Kurd in, Mîrê Hekaryanê kuşt û herêm teslîmî Dombiliyan kir. Herêma rojhilatê Hekaryanê dane begên Mehmudiyan. Serokê Mehmudiyan Şêx Mehmûd bû û ji eşîrên kurdan pêk dihat ev herêm. Asaduddîn ku ji binemala mîrên Hekaryanê bû û li Misirê ji bo Memlûkan dixebitî. Asaduddîn bi rêya Asûriyên bazirgan ku di navbera her du herêman de ticaretê dikin, hate Hekaryanê û bi alikariya Asuriyan herêma Hekaryan ji Dombiliyan paqij kir. Dombilî paşî direvin û diçin bi desthilata Sefewiyan li devera [[Xoy]]ê dijîn.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=224}} Piştî Asaduddîn, kurê wî Zahid Beg bû desthilatê nû li herêmê. Wî jî dixebit ku herêma mayî ku di destê Mehmudiyan bistîne û bixe nav axa Hekaryanê de. Piştî Zahid Beg mirî axa herêma Hekaryanê bû du parçe. Yek parçe ji [[Westan]]ê pêkdihat ya din jî ji Colemêrgê pêkdihat. Rêvebirina van her du deveran de destê her du kurên Zahid Beg; Sayd Mihemed û Melîk Beg de bû. Kurê Melîk Beg, Zeynel Beg li dijî bavê xwe serî hilda û serkeft. Lê bavê wî Melîk Beg ji Colemêrgê reviya û çû Westanê li cem brayê xwe Sayd Mihemed. Sayd Mihemed piştî vê bûyerê bi alikariya eşîra [[Pinyanişî]]yan êrîş dibe ser Zeynel Beg û ji Colemêrgê derdixîne. Ev mîrektî wî wextî li ser kaxezê her çend girêdayî Osmaniyan bin jî, wek dewleteke serbixwe tevdigeryan. Jixwe li gel Sefewiyan hevdîtin dikirin. Jixwe Waliyê Wanê Îskender Paşa yê Osmaniyan ji vê rewşê gelek nerazî bû. Ji ber vê nerazîbûnê Îskender Paşa ji Mehmudiyan alikariyê dixwaze û Sayd Mihemed digirin û îdam dikin.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=221}} Piştî îdamkirina Sayd Mihemed, brazayê wî Zeynel Beg anîn Hekaryan û bû mîrê nû. Piştî qetlîama Nastûriyan mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Sultan Ebdulmecîd li sala 1940an de Qanûna Axê derxist. Her axa ku li Osmaniyan de li ser navê kesan dihate tomar kirin û kaxezek bi navê ''tapû'' dihate dayîn. === Serdema Osmaniyan === ==== Şerê kurd û nestoriyan ==== Heta salên 1800an jî Kurd û [[Nestorî]] li herêma Hekaryan bi hevra dijiyan. Lê piştî salên 1800an [[Împeratoriya Osmaniyan]] ber bi rûxandinê ve diçû û gelek dewletên rojavayî ketin nav herêmê da. Bi taybetî dewletên [[Fele]]/[[Katolîk]]/[[Ortodoks]] ketin nav herêma Hekaryan û feeliyetên mîsyonerî dikirin. Armanca wan ew bû ku Nastûriyan ji mezheba wan dûr bêxin û nêzî mezheba xwe bikin. Ji ber vê jî li herêma Hekaryan dibistan û dêrên nû çêkirin. Li ser çiyayekê [[Geliyê Tiyarê]] dibistaneke mezin û dêreke mezin hatibû ava kirin ku li hemû herêmê hatibûya dîtin. Ev pêkhate wekî qeleyê bûn ji ber wê jî tirs xiste nav kurdan. Ev karûbarên mîsyonera nerazîbûn di navbera kurdên herêmê çêkir. Bi zeîfbûna Osmaniyan û bihêzbûna dewletên rojavayiyan tesîrên xwe li ser herêmê hêdî hêdî dikir. Serokê Nastûriyan [[Mar Şîmon]] hêdî hêdî li herêmê dibû kesekê girîng û bihêz. Di atmosfereke wiha de her sal Nastûriyan wek xelkê deverê bac dida Mîrê Hekaryanê Nurullah Beg, lê li sala 1843ê de dema Nurullah Beg baca xwe xwestî, Nastûriyan ev red kir. Li ser vê Nurullah Beg ji mîrê Botanê, Bedîrxan Beg re alikarî xwest. Van her du hêzan êrîş bir ser Nastûriyan û komkujiyeke mezin li deverê çêbû. Li sedsala 5ê heta niha kurd û nastûrî bi hevra dijiyan lê ev cara yekemîne ku tişteke wiha qewimî. Bi dûçûna gelek çavkaniyan armanca Bedîrxan Beg kuştina Mar Şîmon bû.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=276}} Piştî ev bûyer li dinyayê belav bû. Helwesteke dijwar li Bedîrxan Beg li dinyayê çêbû û ji ber van givaşan Bedîrxan Beg li sala 1847ê de xwe teslîmî osmaniyan kir û ber bi Stembolê ve hate sirgûn kirin. Jixwe di van wextan de Padîşahê Osmaniyan Mehmûdê duyem biryar dabû ku otoriteya navendî saz bike, ji ber wê jî mîrektiyên kurdan yekûyek ji holê radikirin. Bi dûçûna mîsyonerekê rojavayî yê bi navê Layard Şêxê Nehriyê, Şêx Seyyîd Taha li deverê dijminiya Nasturiyan dikir û dixwast Bedîrxan Beg êrîşî bibe ser Nesturiyan. Jixwe gelek tesîra Şêx li ser Mîran û xelkê deverê hebû.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=347}} ==== Piştî belavbûna mîrektiyan ==== Piştî qetlîama Nastûriyan mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Siltan Ebdulmecîd li sala 1940an de Qanûna Axê derxist. Her axa ku li Osmaniyan de li ser navê kesan dihate tomar kirin û kaxezek bi navê ''tapû'' dihate dayîn. Mîrektî ji holê rabû. Piştî jiholêrabûna mîrektiyan valahiyeke siyasî û leşkerî li deverê peyda bû. Hêza serokeşîran li deverê zêde dibû û her serokeşîr bi serê kar dikir. Ev jî dibû sedema xerabûna rewşa Kurdistanê. Jixwe gelek wext neçû Sultanê Osmaniyan bi [[Alayên Hemîdiye]] grûbeke çekdarî ji eşîrên kurd ava kir û gelek endamên eşîran bûn çekdarên vê hêzê. === Serdema Modern === ==== Serhildana Ehya Axayê Jîrkî (1926) ==== * Paşnavê Ehya Axa Adıyaman e * Eşîra Jîrkiyan ji du babkan pêk tê; Balekî û Çemheskî. Ehya Axa ji Balekiyan e. ==== Serhildana Smayîl Axayê Giravî (1926) ==== * Paşnavê Smayîl Axa Özbek e * Kerem Axa(Zeydan), Velya Beg(Parlak), Mustafa Turan, Axayê Gûzereşiyan Ebdurehman Axa di nav refên dewletê de şer dikir. ==== Serhildana Graviyên Şaxê (1929) ==== Serkêşên vê serhildanê Lezgin û Ebubekir Ertaş bûn. ==== Serhildana Oremarê (1930) ==== * Serkêşên vê serhildanê Newroz Axayê Ormarî , Fettehê Heciyê Ertoşî, Newroz Axayê Ertoşî, Oxuz Begê Herkî û çend serkirdeyên eşîra Gerdiyan bûn. * Plana serhildanê ji aliyê Şêx Ehmed Barzanî ve tê kirin û gelek serokeşîr tevlî vê kombûnê dibin. Qasim Axa(Töre,bapîrê Hakkı Töre) jî yek ji van beşdarvanan e. Qasim Axa li ser vê kombûnê Ferhan Axayê Dostkî agahdar dike,Ferhan Axa jî ji Kerem Axa(Zeydan) re dibêje. Di dawiyê de dewleta tirk bi alikariya van her sê serokeşîr û leşkerên wan ve serhildan têk bir. === Asîmîlasyon û tirkkirin === Ji bo karên [[Asîmîlasyon|asîmlasyonê]] û [[tirkkirin]]a bakurê Kurdistanê<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913-1950 |malper=University of Amsterdam - UvA-DARE (Digital Academic Repository) |tarîx=2009 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |paşnav=Üngör |pêşnav=U. U. }}</ref>, Colemêrg di hezîrana 1927an de qanûna 1164 hat derxistin, ku destûr da avakirina Mufetîşên Giştî (Umumi Müffetişlik, UM).<ref>{{Jêder-malper |url=http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/60677.pdf |sernav=T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ - SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ - İYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI |malper=Istanbul.edu.tr |tarîx=2019 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |paşnav=Alkan |pêşnav=Mehmet Ö. |roja-arşîvê=2024-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240520083740/http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/60677.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi vî havî Colemêrg di bin rewşa awarte de bi qanûna leşkerî dihat birêvebirin. Mufetîşên Giştî parêzgehên Sêrtê, Colemêrg, Wan, Mêrdîn, Bedlîs, Riha, Elezîz û Diyarbekirê di nav xwe de digirt. Di sala 1952an de di dema hikûmeta Partiya Demokrat de Mufetîşeyên Giştî hatin hilweşandin. Ketina parêzgehê heta sala 1965an ji biyaniyan re qedexe bû. == Gelhe == Heta salên 1914ê jî nifûsa herêma Hekarî ji kurd û nastûriyan pêk dihat. Lê piştî şerê yekemîn yê cîhanê ev rewş guherî û nastûrî hemî ji herêmê hatin derxistin. Nifûsa parêzgeha Hekariyê ji 1927 heta 2023an:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genel nüfus sayımı 2000: Hakkari |weşanger=T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü |sal=2002 |rr=45 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://biruni.tuik.gov.tr/nufusmenuapp/menu.zul |sernav=Genel Nüfus Sayımları |roja-gihiştinê=1 adar 2023 |ziman=tr }}</ref><ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en |sernav=Population Of SRE-1, SRE-2, Provinces and Districts |roja-gihiştinê=10 gulan 2024 |weşanger=[[Turkish Statistical Institute|TÜİK]] }}</ref> {{Nifûsa tarîxî|1927|25016|1935|33109|1940|36446|1945|35124|1950|44207|1955|54824|1960|67766|1965|83937|1970|102312|1975|126036|1980|155463|1985|182645|1990|172479|2000|236581|2007|246469|2010|251302|2015|278775|2020|280514|2023|287625|title=Nifûsa parêzgehê|align=none|cols=2}} == Navçe == * '''[[Colemêrg]]''' (''{{ziman|tr|Hakkari}}''): [[Colemêrg]], [[Şîvelan]] (navend: [[Xezekiyan]]), [[Lêwên]] (navend: [[Peyanis]]) * [[Çelê]] (''{{ziman|tr|Çukurca}}''): [[Çelê]], [[Zab]] (navend: [[Aşûta]]) * [[Gever]] (''{{ziman|tr|Yüksekova}}''): [[Gever]], [[Oramar]], [[Bajêrge]] * [[Şemzînan]] (''{{ziman|tr|Şemdinli}}''): [[Şemzînan]] (navend: [[Nehrî]]) * [[Rûbarok]] (''{{ziman|tr|Derecik}}'') : [[Derecik]] == Siyaset == Hekarî li 27ê gulana 1933ê bi biryara dewletê dibe navçeyeke [[Wan]]ê. Lê li 4ê kanûna paşîn a 1936ê dewlet dîsa biryar dide ku Hekarî bibe parêzgeh. Zaxo û Amêdiyê di peymana Enqerê (1926)ê de ji nan navçeyên Hekariyê hate derxistin û tevlî axa Iraqê bûn. Di hilbijartina sala 1965ê de Ali Karahan bûye parlamenter, ew yek ji kesên [[Doza 49an]] e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîblîografî == * {{Jêder-kitêb |paşnav=Bruinessen |pêşnav=Martin van |sernav=Ağa, Şeyh, Devlet |lînka-nivîskar=Martin van Bruinessen |tarîx=2003 }} * Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934). * "Köylerimizin adlari" (1928). * [[Vital Cuinet]] (1891/2001). "La Turquie d'Asie". * Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997. * Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Navçeyên Hekariyê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|27|58|N|44|03|52|E|region:TR-30_type:adm1st|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1936an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1936an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Hekarî| ]] hd92v77tnly4njjk8heruy4ozf55i2a 2084281 2084280 2026-08-07T19:09:22Z ~2026-43319-10 174197 /* Serhildana Oremarê (1930) */ 2084281 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parêzgeh | Nav = Parêzgeha Hekariyê | Navê_din = | Navê_fermî = Hakkari | Koda parêzgehê = 30 | Nexşe = Hakkari in Turkey.svg | Nexşe_sernav = | Nexşe1 = Hakkari districts-ku.png | Nexşe1_sernav = | Welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!---KARGÊRIYÎ ---------------> | Dûgel = [[Tirkiye]] | Serbajar = [[Colemêrg]] | Walî = | Gelhe = 286.470 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | Gelhe_sal = [[2018]] | Gelhê_bajaran = | Gelhê_gundan = | Rûerd = 7.121 | Berbelavî = 36,3 | Hejmara_navçeyan = 4 <!---BINEBEŞ -----------------> | Hejmara_bajarokan = 8 | Hejmara_gundan = 130 | Dem = [[UTC+2]] <!---AGAHIYA DIN -----------------> | Koda_telefonê = (+90) 438 | Malper = }} '''Hekarî''' ({{bi-tr|Hakkari}}) parêzgeheke [[Tirkiye]]yê ye ku dikeve [[Bakurê Kurdistanê]]. Navendê vê parêzgehê bajarê [[Colemêrg]]ê ye. Hekari li bakur cînarê [[Wan (parêzgeh)]], li rojava cînarê [[Şirnex (parêzgeh)]], li rojhilat cînarê [[Ûrmiye]] û li başûr jî cînarê [[Hewlêr (parêzgeh)]] û [[Dihok (parêzgeh)]] ê ye. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Hekarî}} Herêma Hekarî bi mîrektiya meşhûr bûye û di dîrokê de gelek şaristan dîtîne. Berî ku [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] bikevin nav herêma Hekarî, Hekarî di bin destê mîran da bû û carna selcûqiyan, aqoyuniyan û sefewiyan hikûm li ser mîrên Hekarî dikirin. Herêma Hekarî bi dûçûna [[Martin Van Bruinessen]], [[Wan]]a niha û Bakurê Îraqê dihundirîne.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=221}} Mîrên Hekarî xwe wek neviyên ebasiyan didene nasîn û niha jî li [[Colemêrg]]ê bermayiyên wan mayîn e. Dema [[Tîmûrleng]] êrîş dibe ser herêma Hekaryan, Mîr Êzdîn Şêr berxwedaneke mezin nîşan dide. Lê ji ber bêexlaqiya şerê mongolan dijî kesên sivîl, Mîr Êzdîn Şer serê xwe li dijî Tîmurleng ditewîne. Lê piştî Tîmurleng destilatê teslîmî Êzdîn Şêr dike, vedigere. Paşî aqoyunî êrîşê dibin ser mîrektiya Hekaryanê. Aqqoyunliyan bi alikariya eşîreteke bi navê [[Dombilî]] ku ji eslê ji Cizîrê ne û Kurd in, Mîrê Hekaryanê kuşt û herêm teslîmî Dombiliyan kir. Herêma rojhilatê Hekaryanê dane begên Mehmudiyan. Serokê Mehmudiyan Şêx Mehmûd bû û ji eşîrên kurdan pêk dihat ev herêm. Asaduddîn ku ji binemala mîrên Hekaryanê bû û li Misirê ji bo Memlûkan dixebitî. Asaduddîn bi rêya Asûriyên bazirgan ku di navbera her du herêman de ticaretê dikin, hate Hekaryanê û bi alikariya Asuriyan herêma Hekaryan ji Dombiliyan paqij kir. Dombilî paşî direvin û diçin bi desthilata Sefewiyan li devera [[Xoy]]ê dijîn.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=224}} Piştî Asaduddîn, kurê wî Zahid Beg bû desthilatê nû li herêmê. Wî jî dixebit ku herêma mayî ku di destê Mehmudiyan bistîne û bixe nav axa Hekaryanê de. Piştî Zahid Beg mirî axa herêma Hekaryanê bû du parçe. Yek parçe ji [[Westan]]ê pêkdihat ya din jî ji Colemêrgê pêkdihat. Rêvebirina van her du deveran de destê her du kurên Zahid Beg; Sayd Mihemed û Melîk Beg de bû. Kurê Melîk Beg, Zeynel Beg li dijî bavê xwe serî hilda û serkeft. Lê bavê wî Melîk Beg ji Colemêrgê reviya û çû Westanê li cem brayê xwe Sayd Mihemed. Sayd Mihemed piştî vê bûyerê bi alikariya eşîra [[Pinyanişî]]yan êrîş dibe ser Zeynel Beg û ji Colemêrgê derdixîne. Ev mîrektî wî wextî li ser kaxezê her çend girêdayî Osmaniyan bin jî, wek dewleteke serbixwe tevdigeryan. Jixwe li gel Sefewiyan hevdîtin dikirin. Jixwe Waliyê Wanê Îskender Paşa yê Osmaniyan ji vê rewşê gelek nerazî bû. Ji ber vê nerazîbûnê Îskender Paşa ji Mehmudiyan alikariyê dixwaze û Sayd Mihemed digirin û îdam dikin.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=221}} Piştî îdamkirina Sayd Mihemed, brazayê wî Zeynel Beg anîn Hekaryan û bû mîrê nû. Piştî qetlîama Nastûriyan mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Sultan Ebdulmecîd li sala 1940an de Qanûna Axê derxist. Her axa ku li Osmaniyan de li ser navê kesan dihate tomar kirin û kaxezek bi navê ''tapû'' dihate dayîn. === Serdema Osmaniyan === ==== Şerê kurd û nestoriyan ==== Heta salên 1800an jî Kurd û [[Nestorî]] li herêma Hekaryan bi hevra dijiyan. Lê piştî salên 1800an [[Împeratoriya Osmaniyan]] ber bi rûxandinê ve diçû û gelek dewletên rojavayî ketin nav herêmê da. Bi taybetî dewletên [[Fele]]/[[Katolîk]]/[[Ortodoks]] ketin nav herêma Hekaryan û feeliyetên mîsyonerî dikirin. Armanca wan ew bû ku Nastûriyan ji mezheba wan dûr bêxin û nêzî mezheba xwe bikin. Ji ber vê jî li herêma Hekaryan dibistan û dêrên nû çêkirin. Li ser çiyayekê [[Geliyê Tiyarê]] dibistaneke mezin û dêreke mezin hatibû ava kirin ku li hemû herêmê hatibûya dîtin. Ev pêkhate wekî qeleyê bûn ji ber wê jî tirs xiste nav kurdan. Ev karûbarên mîsyonera nerazîbûn di navbera kurdên herêmê çêkir. Bi zeîfbûna Osmaniyan û bihêzbûna dewletên rojavayiyan tesîrên xwe li ser herêmê hêdî hêdî dikir. Serokê Nastûriyan [[Mar Şîmon]] hêdî hêdî li herêmê dibû kesekê girîng û bihêz. Di atmosfereke wiha de her sal Nastûriyan wek xelkê deverê bac dida Mîrê Hekaryanê Nurullah Beg, lê li sala 1843ê de dema Nurullah Beg baca xwe xwestî, Nastûriyan ev red kir. Li ser vê Nurullah Beg ji mîrê Botanê, Bedîrxan Beg re alikarî xwest. Van her du hêzan êrîş bir ser Nastûriyan û komkujiyeke mezin li deverê çêbû. Li sedsala 5ê heta niha kurd û nastûrî bi hevra dijiyan lê ev cara yekemîne ku tişteke wiha qewimî. Bi dûçûna gelek çavkaniyan armanca Bedîrxan Beg kuştina Mar Şîmon bû.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=276}} Piştî ev bûyer li dinyayê belav bû. Helwesteke dijwar li Bedîrxan Beg li dinyayê çêbû û ji ber van givaşan Bedîrxan Beg li sala 1847ê de xwe teslîmî osmaniyan kir û ber bi Stembolê ve hate sirgûn kirin. Jixwe di van wextan de Padîşahê Osmaniyan Mehmûdê duyem biryar dabû ku otoriteya navendî saz bike, ji ber wê jî mîrektiyên kurdan yekûyek ji holê radikirin. Bi dûçûna mîsyonerekê rojavayî yê bi navê Layard Şêxê Nehriyê, Şêx Seyyîd Taha li deverê dijminiya Nasturiyan dikir û dixwast Bedîrxan Beg êrîşî bibe ser Nesturiyan. Jixwe gelek tesîra Şêx li ser Mîran û xelkê deverê hebû.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=347}} ==== Piştî belavbûna mîrektiyan ==== Piştî qetlîama Nastûriyan mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Siltan Ebdulmecîd li sala 1940an de Qanûna Axê derxist. Her axa ku li Osmaniyan de li ser navê kesan dihate tomar kirin û kaxezek bi navê ''tapû'' dihate dayîn. Mîrektî ji holê rabû. Piştî jiholêrabûna mîrektiyan valahiyeke siyasî û leşkerî li deverê peyda bû. Hêza serokeşîran li deverê zêde dibû û her serokeşîr bi serê kar dikir. Ev jî dibû sedema xerabûna rewşa Kurdistanê. Jixwe gelek wext neçû Sultanê Osmaniyan bi [[Alayên Hemîdiye]] grûbeke çekdarî ji eşîrên kurd ava kir û gelek endamên eşîran bûn çekdarên vê hêzê. === Serdema Modern === ==== Serhildana Ehya Axayê Jîrkî (1926) ==== * Paşnavê Ehya Axa Adıyaman e * Eşîra Jîrkiyan ji du babkan pêk tê; Balekî û Çemheskî. Ehya Axa ji Balekiyan e. ==== Serhildana Smayîl Axayê Giravî (1926) ==== * Paşnavê Smayîl Axa Özbek e * Kerem Axa(Zeydan), Velya Beg(Parlak), Mustafa Turan, Axayê Gûzereşiyan Ebdurehman Axa di nav refên dewletê de şer dikir. ==== Serhildana Graviyên Şaxê (1929) ==== Serkêşên vê serhildanê Lezgin û Ebubekir Ertaş bûn. ==== Serhildana Oremarê (1930) ==== * Serkêşên vê serhildanê Newroz Axayê Oramarî , Fettehê Heciyê Ertoşî, Newroz Axayê Ertoşî, Oxuz Begê Herkî û çend serkirdeyên eşîra Gerdiyan bûn. * Plana serhildanê ji aliyê Şêx Ehmed Barzanî ve tê kirin û gelek serokeşîr tevlî vê kombûnê dibin. Qasim Axa(Töre,bapîrê Hakkı Töre) jî yek ji van beşdarvanan e. Qasim Axa li ser vê kombûnê Ferhan Axayê Dostkî agahdar dike,Ferhan Axa jî ji Kerem Axa(Zeydan) re dibêje. Di dawiyê de dewleta tirk bi alikariya van her sê serokeşîr û leşkerên wan ve serhildan têk bir. === Asîmîlasyon û tirkkirin === Ji bo karên [[Asîmîlasyon|asîmlasyonê]] û [[tirkkirin]]a bakurê Kurdistanê<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913-1950 |malper=University of Amsterdam - UvA-DARE (Digital Academic Repository) |tarîx=2009 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |paşnav=Üngör |pêşnav=U. U. }}</ref>, Colemêrg di hezîrana 1927an de qanûna 1164 hat derxistin, ku destûr da avakirina Mufetîşên Giştî (Umumi Müffetişlik, UM).<ref>{{Jêder-malper |url=http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/60677.pdf |sernav=T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ - SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ - İYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI |malper=Istanbul.edu.tr |tarîx=2019 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |paşnav=Alkan |pêşnav=Mehmet Ö. |roja-arşîvê=2024-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240520083740/http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/60677.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi vî havî Colemêrg di bin rewşa awarte de bi qanûna leşkerî dihat birêvebirin. Mufetîşên Giştî parêzgehên Sêrtê, Colemêrg, Wan, Mêrdîn, Bedlîs, Riha, Elezîz û Diyarbekirê di nav xwe de digirt. Di sala 1952an de di dema hikûmeta Partiya Demokrat de Mufetîşeyên Giştî hatin hilweşandin. Ketina parêzgehê heta sala 1965an ji biyaniyan re qedexe bû. == Gelhe == Heta salên 1914ê jî nifûsa herêma Hekarî ji kurd û nastûriyan pêk dihat. Lê piştî şerê yekemîn yê cîhanê ev rewş guherî û nastûrî hemî ji herêmê hatin derxistin. Nifûsa parêzgeha Hekariyê ji 1927 heta 2023an:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genel nüfus sayımı 2000: Hakkari |weşanger=T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü |sal=2002 |rr=45 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://biruni.tuik.gov.tr/nufusmenuapp/menu.zul |sernav=Genel Nüfus Sayımları |roja-gihiştinê=1 adar 2023 |ziman=tr }}</ref><ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en |sernav=Population Of SRE-1, SRE-2, Provinces and Districts |roja-gihiştinê=10 gulan 2024 |weşanger=[[Turkish Statistical Institute|TÜİK]] }}</ref> {{Nifûsa tarîxî|1927|25016|1935|33109|1940|36446|1945|35124|1950|44207|1955|54824|1960|67766|1965|83937|1970|102312|1975|126036|1980|155463|1985|182645|1990|172479|2000|236581|2007|246469|2010|251302|2015|278775|2020|280514|2023|287625|title=Nifûsa parêzgehê|align=none|cols=2}} == Navçe == * '''[[Colemêrg]]''' (''{{ziman|tr|Hakkari}}''): [[Colemêrg]], [[Şîvelan]] (navend: [[Xezekiyan]]), [[Lêwên]] (navend: [[Peyanis]]) * [[Çelê]] (''{{ziman|tr|Çukurca}}''): [[Çelê]], [[Zab]] (navend: [[Aşûta]]) * [[Gever]] (''{{ziman|tr|Yüksekova}}''): [[Gever]], [[Oramar]], [[Bajêrge]] * [[Şemzînan]] (''{{ziman|tr|Şemdinli}}''): [[Şemzînan]] (navend: [[Nehrî]]) * [[Rûbarok]] (''{{ziman|tr|Derecik}}'') : [[Derecik]] == Siyaset == Hekarî li 27ê gulana 1933ê bi biryara dewletê dibe navçeyeke [[Wan]]ê. Lê li 4ê kanûna paşîn a 1936ê dewlet dîsa biryar dide ku Hekarî bibe parêzgeh. Zaxo û Amêdiyê di peymana Enqerê (1926)ê de ji nan navçeyên Hekariyê hate derxistin û tevlî axa Iraqê bûn. Di hilbijartina sala 1965ê de Ali Karahan bûye parlamenter, ew yek ji kesên [[Doza 49an]] e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîblîografî == * {{Jêder-kitêb |paşnav=Bruinessen |pêşnav=Martin van |sernav=Ağa, Şeyh, Devlet |lînka-nivîskar=Martin van Bruinessen |tarîx=2003 }} * Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934). * "Köylerimizin adlari" (1928). * [[Vital Cuinet]] (1891/2001). "La Turquie d'Asie". * Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997. * Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Navçeyên Hekariyê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|27|58|N|44|03|52|E|region:TR-30_type:adm1st|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1936an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1936an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Hekarî| ]] 26sm7ax3yeodew6ohx22wpxdf1didtv 2084287 2084281 2026-08-07T19:22:08Z Penaber49 39672 /* */ 2084287 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parêzgeh | Nav = Parêzgeha Hekariyê | Navê_din = | Navê_fermî = Hakkari | Koda parêzgehê = 30 | Nexşe = Hakkari in Turkey.svg | Nexşe_sernav = | Nexşe1 = Hakkari districts-ku.png | Nexşe1_sernav = | Welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!---KARGÊRIYÎ ---------------> | Dûgel = [[Tirkiye]] | Serbajar = [[Colemêrg]] | Walî = | Gelhe = 286.470 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | Gelhe_sal = [[2018]] | Gelhê_bajaran = | Gelhê_gundan = | Rûerd = 7.121 | Berbelavî = 36,3 | Hejmara_navçeyan = 4 <!---BINEBEŞ -----------------> | Hejmara_bajarokan = 8 | Hejmara_gundan = 130 | Dem = [[UTC+2]] <!---AGAHIYA DIN -----------------> | Koda_telefonê = (+90) 438 | Malper = }} '''Hekarî''' ({{bi-tr|Hakkari}}) parêzgeheke [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Navendê vê parêzgehê bajarê [[Colemêrg]]ê ye. Hekari li bakur cînarê [[Wan (parêzgeh)]], li rojava cînarê [[Şirnex (parêzgeh)]], li rojhilat cînarê [[Ûrmiye]] û li başûr jî cînarê [[Hewlêr (parêzgeh)]] û [[Dihok (parêzgeh)]] ê ye. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Hekarî}} Herêma Hekarî bi mîrektiya meşhûr bûye û di dîrokê de gelek şaristan dîtîne. Berî ku [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] bikevin nav herêma Hekarî, Hekarî di bin destê mîran da bû û carna selcûqiyan, aqoyuniyan û sefewiyan hikûm li ser mîrên Hekarî dikirin. Herêma Hekarî bi dûçûna [[Martin Van Bruinessen]], [[Wan]]a niha û Bakurê Îraqê dihundirîne.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=221}} Mîrên Hekarî xwe wek neviyên ebasiyan didene nasîn û niha jî li [[Colemêrg]]ê bermayiyên wan mayîn e. Dema [[Tîmûrleng]] êrîş dibe ser herêma Hekaryan, Mîr Êzdîn Şêr berxwedaneke mezin nîşan dide. Lê ji ber bêexlaqiya şerê mongolan dijî kesên sivîl, Mîr Êzdîn Şer serê xwe li dijî Tîmurleng ditewîne. Lê piştî Tîmurleng destilatê teslîmî Êzdîn Şêr dike, vedigere. Paşî aqoyunî êrîşê dibin ser mîrektiya Hekaryanê. Aqqoyunliyan bi alikariya eşîreteke bi navê [[Dombilî]] ku ji eslê ji Cizîrê ne û Kurd in, Mîrê Hekaryanê kuşt û herêm teslîmî Dombiliyan kir. Herêma rojhilatê Hekaryanê dane begên Mehmudiyan. Serokê Mehmudiyan Şêx Mehmûd bû û ji eşîrên kurdan pêk dihat ev herêm. Asaduddîn ku ji binemala mîrên Hekaryanê bû û li Misirê ji bo Memlûkan dixebitî. Asaduddîn bi rêya Asûriyên bazirgan ku di navbera her du herêman de ticaretê dikin, hate Hekaryanê û bi alikariya Asuriyan herêma Hekaryan ji Dombiliyan paqij kir. Dombilî paşî direvin û diçin bi desthilata Sefewiyan li devera [[Xoy]]ê dijîn.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=224}} Piştî Asaduddîn, kurê wî Zahid Beg bû desthilatê nû li herêmê. Wî jî dixebit ku herêma mayî ku di destê Mehmudiyan bistîne û bixe nav axa Hekaryanê de. Piştî Zahid Beg mirî axa herêma Hekaryanê bû du parçe. Yek parçe ji [[Westan]]ê pêkdihat ya din jî ji Colemêrgê pêkdihat. Rêvebirina van her du deveran de destê her du kurên Zahid Beg; Sayd Mihemed û Melîk Beg de bû. Kurê Melîk Beg, Zeynel Beg li dijî bavê xwe serî hilda û serkeft. Lê bavê wî Melîk Beg ji Colemêrgê reviya û çû Westanê li cem brayê xwe Sayd Mihemed. Sayd Mihemed piştî vê bûyerê bi alikariya eşîra [[Pinyanişî]]yan êrîş dibe ser Zeynel Beg û ji Colemêrgê derdixîne. Ev mîrektî wî wextî li ser kaxezê her çend girêdayî Osmaniyan bin jî, wek dewleteke serbixwe tevdigeryan. Jixwe li gel Sefewiyan hevdîtin dikirin. Jixwe Waliyê Wanê Îskender Paşa yê Osmaniyan ji vê rewşê gelek nerazî bû. Ji ber vê nerazîbûnê Îskender Paşa ji Mehmudiyan alikariyê dixwaze û Sayd Mihemed digirin û îdam dikin.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=221}} Piştî îdamkirina Sayd Mihemed, brazayê wî Zeynel Beg anîn Hekaryan û bû mîrê nû. Piştî qetlîama Nastûriyan mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Sultan Ebdulmecîd li sala 1940an de Qanûna Axê derxist. Her axa ku li Osmaniyan de li ser navê kesan dihate tomar kirin û kaxezek bi navê ''tapû'' dihate dayîn. === Serdema Osmaniyan === ==== Şerê kurd û nestoriyan ==== Heta salên 1800an jî Kurd û [[Nestorî]] li herêma Hekaryan bi hevra dijiyan. Lê piştî salên 1800an [[Împeratoriya Osmaniyan]] ber bi rûxandinê ve diçû û gelek dewletên rojavayî ketin nav herêmê da. Bi taybetî dewletên [[Fele]]/[[Katolîk]]/[[Ortodoks]] ketin nav herêma Hekaryan û feeliyetên mîsyonerî dikirin. Armanca wan ew bû ku Nastûriyan ji mezheba wan dûr bêxin û nêzî mezheba xwe bikin. Ji ber vê jî li herêma Hekaryan dibistan û dêrên nû çêkirin. Li ser çiyayekê [[Geliyê Tiyarê]] dibistaneke mezin û dêreke mezin hatibû ava kirin ku li hemû herêmê hatibûya dîtin. Ev pêkhate wekî qeleyê bûn ji ber wê jî tirs xiste nav kurdan. Ev karûbarên mîsyonera nerazîbûn di navbera kurdên herêmê çêkir. Bi zeîfbûna Osmaniyan û bihêzbûna dewletên rojavayiyan tesîrên xwe li ser herêmê hêdî hêdî dikir. Serokê Nastûriyan [[Mar Şîmon]] hêdî hêdî li herêmê dibû kesekê girîng û bihêz. Di atmosfereke wiha de her sal Nastûriyan wek xelkê deverê bac dida Mîrê Hekaryanê Nurullah Beg, lê li sala 1843ê de dema Nurullah Beg baca xwe xwestî, Nastûriyan ev red kir. Li ser vê Nurullah Beg ji mîrê Botanê, Bedîrxan Beg re alikarî xwest. Van her du hêzan êrîş bir ser Nastûriyan û komkujiyeke mezin li deverê çêbû. Li sedsala 5ê heta niha kurd û nastûrî bi hevra dijiyan lê ev cara yekemîne ku tişteke wiha qewimî. Bi dûçûna gelek çavkaniyan armanca Bedîrxan Beg kuştina Mar Şîmon bû.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=276}} Piştî ev bûyer li dinyayê belav bû. Helwesteke dijwar li Bedîrxan Beg li dinyayê çêbû û ji ber van givaşan Bedîrxan Beg li sala 1847ê de xwe teslîmî osmaniyan kir û ber bi Stembolê ve hate sirgûn kirin. Jixwe di van wextan de Padîşahê Osmaniyan Mehmûdê duyem biryar dabû ku otoriteya navendî saz bike, ji ber wê jî mîrektiyên kurdan yekûyek ji holê radikirin. Bi dûçûna mîsyonerekê rojavayî yê bi navê Layard Şêxê Nehriyê, Şêx Seyyîd Taha li deverê dijminiya Nasturiyan dikir û dixwast Bedîrxan Beg êrîşî bibe ser Nesturiyan. Jixwe gelek tesîra Şêx li ser Mîran û xelkê deverê hebû.{{Sfn|Bruinessen|2003|p=347}} ==== Piştî belavbûna mîrektiyan ==== Piştî qetlîama Nastûriyan mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Siltan Ebdulmecîd li sala 1940an de Qanûna Axê derxist. Her axa ku li Osmaniyan de li ser navê kesan dihate tomar kirin û kaxezek bi navê ''tapû'' dihate dayîn. Mîrektî ji holê rabû. Piştî jiholêrabûna mîrektiyan valahiyeke siyasî û leşkerî li deverê peyda bû. Hêza serokeşîran li deverê zêde dibû û her serokeşîr bi serê kar dikir. Ev jî dibû sedema xerabûna rewşa Kurdistanê. Jixwe gelek wext neçû Sultanê Osmaniyan bi [[Alayên Hemîdiye]] grûbeke çekdarî ji eşîrên kurd ava kir û gelek endamên eşîran bûn çekdarên vê hêzê. === Serdema Modern === ==== Serhildana Ehya Axayê Jîrkî (1926) ==== * Paşnavê Ehya Axa Adıyaman e * Eşîra Jîrkiyan ji du babkan pêk tê; Balekî û Çemheskî. Ehya Axa ji Balekiyan e. ==== Serhildana Smayîl Axayê Giravî (1926) ==== * Paşnavê Smayîl Axa Özbek e * Kerem Axa(Zeydan), Velya Beg(Parlak), Mustafa Turan, Axayê Gûzereşiyan Ebdurehman Axa di nav refên dewletê de şer dikir. ==== Serhildana Graviyên Şaxê (1929) ==== Serkêşên vê serhildanê Lezgin û Ebubekir Ertaş bûn. ==== Serhildana Oremarê (1930) ==== * Serkêşên vê serhildanê Newroz Axayê Oramarî , Fettehê Heciyê Ertoşî, Newroz Axayê Ertoşî, Oxuz Begê Herkî û çend serkirdeyên eşîra Gerdiyan bûn. * Plana serhildanê ji aliyê Şêx Ehmed Barzanî ve tê kirin û gelek serokeşîr tevlî vê kombûnê dibin. Qasim Axa(Töre,bapîrê Hakkı Töre) jî yek ji van beşdarvanan e. Qasim Axa li ser vê kombûnê Ferhan Axayê Dostkî agahdar dike,Ferhan Axa jî ji Kerem Axa(Zeydan) re dibêje. Di dawiyê de dewleta tirk bi alikariya van her sê serokeşîr û leşkerên wan ve serhildan têk bir. === Asîmîlasyon û tirkkirin === Ji bo karên [[Asîmîlasyon|asîmlasyonê]] û [[tirkkirin]]a bakurê Kurdistanê<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913-1950 |malper=University of Amsterdam - UvA-DARE (Digital Academic Repository) |tarîx=2009 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |paşnav=Üngör |pêşnav=U. U. }}</ref>, Colemêrg di hezîrana 1927an de qanûna 1164 hat derxistin, ku destûr da avakirina Mufetîşên Giştî (Umumi Müffetişlik, UM).<ref>{{Jêder-malper |url=http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/60677.pdf |sernav=T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ - SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ - İYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI |malper=Istanbul.edu.tr |tarîx=2019 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |paşnav=Alkan |pêşnav=Mehmet Ö. |roja-arşîvê=2024-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240520083740/http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/60677.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi vî havî Colemêrg di bin rewşa awarte de bi qanûna leşkerî dihat birêvebirin. Mufetîşên Giştî parêzgehên Sêrtê, Colemêrg, Wan, Mêrdîn, Bedlîs, Riha, Elezîz û Diyarbekirê di nav xwe de digirt. Di sala 1952an de di dema hikûmeta Partiya Demokrat de Mufetîşeyên Giştî hatin hilweşandin. Ketina parêzgehê heta sala 1965an ji biyaniyan re qedexe bû. == Gelhe == Heta salên 1914ê jî nifûsa herêma Hekarî ji kurd û nastûriyan pêk dihat. Lê piştî şerê yekemîn yê cîhanê ev rewş guherî û nastûrî hemî ji herêmê hatin derxistin. Nifûsa parêzgeha Hekariyê ji 1927 heta 2023an:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genel nüfus sayımı 2000: Hakkari |weşanger=T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü |sal=2002 |rr=45 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://biruni.tuik.gov.tr/nufusmenuapp/menu.zul |sernav=Genel Nüfus Sayımları |roja-gihiştinê=1 adar 2023 |ziman=tr }}</ref><ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en |sernav=Population Of SRE-1, SRE-2, Provinces and Districts |roja-gihiştinê=10 gulan 2024 |weşanger=[[Turkish Statistical Institute|TÜİK]] }}</ref> {{Nifûsa tarîxî|1927|25016|1935|33109|1940|36446|1945|35124|1950|44207|1955|54824|1960|67766|1965|83937|1970|102312|1975|126036|1980|155463|1985|182645|1990|172479|2000|236581|2007|246469|2010|251302|2015|278775|2020|280514|2023|287625|title=Nifûsa parêzgehê|align=none|cols=2}} == Navçe == * '''[[Colemêrg]]''' (''{{ziman|tr|Hakkari}}''): [[Colemêrg]], [[Şîvelan]] (navend: [[Xezekiyan]]), [[Lêwên]] (navend: [[Peyanis]]) * [[Çelê]] (''{{ziman|tr|Çukurca}}''): [[Çelê]], [[Zab]] (navend: [[Aşûta]]) * [[Gever]] (''{{ziman|tr|Yüksekova}}''): [[Gever]], [[Oramar]], [[Bajêrge]] * [[Şemzînan]] (''{{ziman|tr|Şemdinli}}''): [[Şemzînan]] (navend: [[Nehrî]]) * [[Rûbarok]] (''{{ziman|tr|Derecik}}'') : [[Derecik]] == Siyaset == Hekarî li 27ê gulana 1933ê bi biryara dewletê dibe navçeyeke [[Wan]]ê. Lê li 4ê kanûna paşîn a 1936ê dewlet dîsa biryar dide ku Hekarî bibe parêzgeh. Zaxo û Amêdiyê di peymana Enqerê (1926)ê de ji nan navçeyên Hekariyê hate derxistin û tevlî axa Iraqê bûn. Di hilbijartina sala 1965ê de Ali Karahan bûye parlamenter, ew yek ji kesên [[Doza 49an]] e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîblîografî == * {{Jêder-kitêb |paşnav=Bruinessen |pêşnav=Martin van |sernav=Ağa, Şeyh, Devlet |lînka-nivîskar=Martin van Bruinessen |tarîx=2003 }} * Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934). * "Köylerimizin adlari" (1928). * [[Vital Cuinet]] (1891/2001). "La Turquie d'Asie". * Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997. * Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Navçeyên Hekariyê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|27|58|N|44|03|52|E|region:TR-30_type:adm1st|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1936an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1936an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Hekarî| ]] 71syli7hilbpz07kv9vikiq9c5s3j14 Oremarî 0 29636 2084275 2084161 2026-08-07T19:00:48Z ~2026-43319-10 174197 /* */ 2084275 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên mefî û lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oremarî li Kurdistanê == === Oremariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oremariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oremarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oremariyên Rojhilata Kurdistanê === Oremarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oremarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] 7ksxykdros91t515w01wspb8o4awh5b 2084296 2084275 2026-08-07T19:39:40Z ~2026-43319-10 174197 /* */ 2084296 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oremarî li Kurdistanê == === Oremariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oremariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oremarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oremariyên Rojhilata Kurdistanê === Oremarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oremarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] 71v6h3du2gt4b79ek2hdm3j8kjm2vz9 2084492 2084296 2026-08-08T07:33:28Z ~2026-43319-10 174197 /* Çavkanî */ 2084492 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oremarî li Kurdistanê == === Oremariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oremariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oremarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oremariyên Rojhilata Kurdistanê === Oremarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oremarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkanî Sibhet [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] a Sed Eşira ( Yüz Aşiretin Suhbeti ) Adlı Kitab Kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Pirtûka "Sibheta Sed Eşîran" ya ku ji aliyê Ebdulqadir Gûyzereşî ve hatiye çêkirin.}} llgwiabrnefeknsuq5m2t6oytd0nvq5 2084493 2084492 2026-08-08T07:39:11Z ~2026-43319-10 174197 /* Çavkanî Sibhet a Sed Eşira ( Yüz Aşiretin Suhbeti ) Adlı Kitab Kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır */ 2084493 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oremarî li Kurdistanê == === Oremariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oremariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oremarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oremariyên Rojhilata Kurdistanê === Oremarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oremarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkanî Sibhet [[Kategorî:Colemêrg]] [[Kategorî:Eşîr]] a Sed Eşira ( Yüz Aşiretin Suhbeti ) Adlı Kitab Kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır == {{Çavkanî}} 6eycsg1mwpzfhg0iwwafhkcops3e99l 2084494 2084493 2026-08-08T07:39:33Z ~2026-43319-10 174197 2084494 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oremarî li Kurdistanê == === Oremariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oremariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oremarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oremariyên Rojhilata Kurdistanê === Oremarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oremarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} apao89rf2z4jxli4gcg8o4kb487sd4p 2084496 2084494 2026-08-08T07:44:21Z ~2026-43319-10 174197 2084496 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oremarî li Kurdistanê == === Oremariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oremariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oremarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oremariyên Rojhilata Kurdistanê === Oremarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oremarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} Çavkani Suhbheta Sed Eşira Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır hyiwnmbk5wo4eikthwvaztccprxrsfn 2084501 2084496 2026-08-08T08:41:42Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî */ 2084501 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oremarî li Kurdistanê == === Oremariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oremariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oremarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oremariyên Rojhilata Kurdistanê === Oremarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} Çavkani Suhbheta Sed Eşira Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır 9gwq80fxqe3jdgjtxe78yfihsdjmdz5 2084502 2084501 2026-08-08T08:43:04Z ~2026-43319-10 174197 /* Oramarî li Kurdistanê */ 2084502 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} Çavkani Suhbheta Sed Eşira Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır d8j8aqer0uzzi7xtcwdattftcta3btr 2084503 2084502 2026-08-08T08:48:03Z ~2026-43319-10 174197 2084503 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti) kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır edkbm5gqlyqnb75ojtwptbijqrhq0ce 2084504 2084503 2026-08-08T08:48:40Z ~2026-43319-10 174197 /* Çavkani */ 2084504 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır 31lp0p846ou4x6re9lh39eju9capsg0 2084505 2084504 2026-08-08T08:49:38Z ~2026-43319-10 174197 /* Oramariyên Başûrê Kurdistanê */ 2084505 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 15-25 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır q8tj53jqx3p5v4g98fdmnd39jq3ham0 2084506 2084505 2026-08-08T08:50:12Z ~2026-43319-10 174197 /* Oramariyên Rojhilata Kurdistanê */ 2084506 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 450 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 35 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır rcb957dwruuekt6nk2pnvqrhshpajfc 2084507 2084506 2026-08-08T08:51:30Z ~2026-43319-10 174197 /* Oramariyên Bakurê Kurdistanê */ 2084507 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 35 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır 4e75fmc1m643r6abumyyud1bugdntpb 2084508 2084507 2026-08-08T08:51:53Z ~2026-43319-10 174197 /* Oramariyên Rojhilata Kurdistanê */ 2084508 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır 7eye5u2no09oyhnk8bm4mcwvmac9qb6 2084512 2084508 2026-08-08T08:56:28Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî */ 2084512 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî Ev in : # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê reji ev in : # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır 64tmvi8i8xd5e4464wcusbntzntjwye 2084513 2084512 2026-08-08T08:57:24Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî */ 2084513 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == # Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê reji ev in : # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır kunr0qdmrnly7kwb3x5da3609nr0gds 2084514 2084513 2026-08-08T08:59:44Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî */ 2084514 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : 1. • Mala Şaqûlî 2. • Mala Meyterî 3. • Mala Kemalî 4. • Mala Qerexanî 5. • Mala Mîrxanî 6. • Mala Mefî 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê reji ev in : 1. • Mala Mîre 2. • Mala Mijdînî 3. • Mala Mengelanî 4. • Mala Baranî 5. • Mala Melayî 6. • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır nvx81zphr889dzp08ugp1wfei57zcri 2084515 2084514 2026-08-08T09:01:17Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî */ 2084515 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê reji ev in : # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır qd0p4hwvhjl9l03mbdkwb8w110prsya 2084516 2084515 2026-08-08T09:02:05Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî */ 2084516 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê reji ev in : # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır d9004q9orxro9pzif6p4armpxeunn2n 2084517 2084516 2026-08-08T09:02:43Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî */ 2084517 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oremarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oremari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oremari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oremarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır j35hw8d5wdoysauut1gid0mhlixdog9 2084518 2084517 2026-08-08T09:05:50Z ~2026-43319-10 174197 /* */ 2084518 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona eşîreta oramarî ji eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra oremari li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramari li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır ggk94kikvztbo3d4kl5fn2wclesbtu8 2084519 2084518 2026-08-08T09:07:11Z ~2026-43319-10 174197 /* */ 2084519 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona Eşîreta Oramarî ji Eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî li sâlên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır 5zknhse6zb351mlawuwq3g1xsmjqkri 2084520 2084519 2026-08-08T09:10:59Z ~2026-43319-10 174197 /* */ 2084520 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona Eşîreta Oramarî ji Eşîrên Mefî û Lemdînî û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır rgmfipxu1lz5dqig954nzywcb63x9ev Gotûbêj:Xîlafeta Fatimiyan 1 31955 2084378 1987628 2026-08-08T05:29:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Dîn|Wîkîproje Dîn]] 2084378 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Navîn}} }} ==Çavkanî== Ji kerema xwe re, çavkaniya vê gotarê bide! silav -- [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] 13:36, 9 gulan 2009 (UTC) == Sernav == Silav, @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], difikirim ku sernavê vî gotarê "Dewleta Fatimiyan" an jî "Fatimiyan" be hê rind dibe. Tû çi difikirî? [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 17:51, 7 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] di vê warî de du faktor heye. Ger em navê gelemperî ku di nav gel de tê zanîn ji xwe re esas bigirin divê navê Fatimî were parastin. Ger em navê ku rêveberiyê rave dikin esas bigirin divê nav ku di gelek zimanan hatiye binavkirin wekê Xîlafeta Fatimiyan biguherînin. Ez wiha dikarim. Ger ku em navê biguherînin vebijark a Xîlafeta Fatimiyan navê herî rast e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:16, 7 adar 2026 (UTC) ::Min wayê nizanibûm. Tû gelek rastî. Zimanên din jî sernavê gotarê wekî te gotî ye 'Xilafet' hatiye binavkirin. Ez jî niha mînakê te diparêzim, '''Xîlafeta Fatimiyan''' herî rast e. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 18:32, 7 adar 2026 (UTC) :::Temam e. Ji kerema ku tu dikarî navê wekê Xîlafeta Fatimiyan biguherîne. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:37, 7 adar 2026 (UTC) ::::Baş e. Min guherand. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 18:42, 7 adar 2026 (UTC) tkbjda7xnjm71ep0r9jg1zqm8emwj09 Dalkurd FF 0 36545 2084297 1755353 2026-08-07T19:47:20Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084297 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Dalkurd FF | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Dalkurd Fotbollsförening (Dalkurd FF) | bernavk = | navê_pêşanî = | damezrandin = 26'ê îlona 2004 | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|White|border=grey}}{{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}}{{Reng box|#FFFF33|Zer|border=grey}}{{Reng box|#298C00|Kesk|White|border=grey}} | stadyum = [[Domnarvsvallen]] - [[Borlänge]] | zerengî = 6.500 | şampiyona = | darayîvan = | serok = [[Remezan Kizil]] | rahêner = [[Poya Asbaghi]] | lîg = [[Duyemîn Lîga Swêdê]] ([[Superettan]]) | malper = [http://www.dalkurd.se Malpera Fermî ya Yaneyê] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_b1 = _aachen1112A | leftarm1 = FFFFFF | body1 = _aachen1112A | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _whiteshoulders | pattern_b2 = | pattern_ra2 = _whiteshoulders | pattern_sh2 = _whitesides | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} [[Dalkurd FF]], anku bi swedî ''Dalkurd Fotbollförening'' (Yekîtiya Futbolê ya Dalkurd), yaneyeke futbolê ya kurdî-swêdî ye. Di sala 2004'an de li [[Borlänge]]ya [[Swêd]]ê ji aliyê kurdên [[diyaspora]]yê ve hatiye sazkirin. Di 2008'an de nêzîkî nîvê tîmê kurdên ku bi eslê xwe ji Mêrdînê ne. Dalkurd FF tîmeke gelek serketî ye. Sala 2016'an di duyemîn lîga (Superettan) Swêdê de dilîze. Navê "Dalkurd" hevxistina navê herêma [[Dalarna]] (ku tê de bajarê Borlänge tê dîtin) û peyva [[kurd]] e. == Lîstikvanên yaneyê sala 2017 == {{Fs start}} {{Fs player|no=1 |pos=GK|nat=SWE|name=Frank Pettersson}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=GAM|name=Kebba Ceesay}} {{Fs player|no=4|pos=DF|nat=USA|name=Alex DeJohn}} {{Fs player|no=5 |pos=MF|nat=NED|name=Rewan Amin}} {{Fs player|no=6 |pos=MF|nat=SWE|name=Robin Tranberg}} {{Fs player|no=7 |pos=MF|nat=SWE|name=Rawez Lawan}} {{Fs player|no=8 |pos=MF|nat=SWE|name=Ammar Ahmed}} {{Fs player|no=10|pos=FW|nat=SWE|name=Ahmed Awad}} {{Fs player|no=11|pos=MF|nat=JPN|name=Yukiya Sugita}} {{Fs player|no=12|pos=FW|nat=SWE|name=Richard Yarsuvat}} {{Fs player|no=13|pos=MF|nat=USA|name=Andrew Stadler}} {{Fs player|no=15|pos=DF|nat=SWE|name=Alexander Ekblad}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=16|pos=MF|nat=SWE|name=Henrik Löfkvist}} {{Fs player|no=17|pos=DF|nat=SWE|name=Mbaye Abdoulaye Touré}} {{Fs player|no=18|pos=DF|nat=ESP|name=Jalid Kerkich Amar}} {{Fs player|no=19|pos=DF|nat=SWE|name=Kujtim Bala}} {{Fs player|no=20|pos=MF|nat=SRB|name=Predrag Randelovic}} {{Fs player|no=21|pos=DF|nat=SWE|name=[[Pêşraw Ezîzî|Peshraw Azîzî]]}} {{Fs player|no=22|pos=FW|nat=SLE|name=Mohamed Bangura}} {{Fs player|no=23|pos=MF|nat=SWE|name=Oscar Lundin}} {{Fs player|no=24|pos=MF|nat=SWE|name=Heradi Rashidi}} {{Fs player|no=26|pos=FW|nat=Kosovo|name=Leonard Pllana}} {{Fs player|no=30|pos=GK|nat=SWE|name=Robertino Kljajić}} {{Fs end}} <small><center>(BV = [[berevan]] (defans); ÊB = [[êrîşber]] (forward); QN = [[ortevan]] (orte); GK = [[golker]] (qalevan).</small></center> == Seroktiya Dalkurd FF ya sala 2017 == {| |valign="top"| {| class="wikitable" |- !Nav !Rol |- |[[Remezan Kizil]] |Serok |- |Adîl Kizil |Kargerê Werzişê |- |Poya Asbaghi |Antrenor |- |Ismail Dundar |Sikirtêr |- |Anders Dahlman û Joan Said |Bijîşk |} |} == Werz bi werz == {| |valign="top" width=0%| {| class="wikitable" |- style="background:#f0f6fa;" !'''Werz''' !'''Ast''' !'''Kom''' !'''Beş''' !'''Cih''' !'''Tevger''' |- |style="background:#7DF9FF;"|2005 |style="background:#7DF9FF;"|Asta 8 |style="background:#7DF9FF;"| '''Koma 6''' |style="background:#7DF9FF;"| Dalarna Mellersta |style="background:#7DF9FF;"|'''Yekemîn''' |style="background:#7DF9FF;"|Bilindkirin |- |style="background:#7DF9FF;"|2006 |style="background:#7DF9FF;"|Asta 7 |style="background:#7DF9FF;"| '''Koma 5''' |style="background:#7DF9FF;"| Dalarna Södra |style="background:#7DF9FF;"|'''Yekemîn''' |style="background:#7DF9FF;"|Bilindkirin |- |style="background:#FBA0E3;"|2007 |style="background:#FBA0E3;"|Asta 6 |style="background:#FBA0E3;"| '''Koma 4''' |style="background:#FBA0E3;"| Dalarna |style="background:#FBA0E3;"|'''Yekemîn''' |style="background:#FBA0E3;"|Bilindkirin |- |style="background:#CECE1B;"|[[2008 Swedish football Division 3|2008]] |style="background:#CECE1B;"|Asta 5 |style="background:#CECE1B;"| '''Koma 3''' |style="background:#CECE1B;"|Södra Norrland |style="background:#CECE1B;"|'''Yekemîn''' |style="background:#CECE1B;"|Bilindkirin |- |style="background:#FF7F00;"|[[2009 Swedish football Division 2|2009]] |style="background:#FF7F00;"|Asta 4 |style="background:#FF7F00;"| '''Koma 2''' |style="background:#FF7F00;"|Norra Svealand |style="background:#FF7F00;"|'''Yekemîn''' |style="background:#FF7F00;"|Bilindkirin |- |style="background:#77DD77;"|[[2010 Swedish football Division 1|2010]] |style="background:#77DD77;"|Asta 3 |style="background:#77DD77;"|'''Koma 1''' |style="background:#77DD77;"|Norra |style="background:#77DD77;"|'''Şeşemîn''' |style="background:#77DD77;"| |- |style="background:#77DD77;"|[[2011 Swedish football Division 1|2011]] |style="background:#77DD77;"|Asta 3 |style="background:#77DD77;"|'''Koma 1''' |style="background:#77DD77;"|Norra |style="background:#77DD77;"|'''Çaremîn''' |style="background:#77DD77;"| |- |style="background:#77DD77;"|[[2012 Swedish football Division 1|2012]] |style="background:#77DD77;"|Asta 3 |style="background:#77DD77;"|'''Koma 1''' |style="background:#77DD77;"|Norra |style="background:#77DD77;"|'''Heyştemîn''' |style="background:#77DD77;"| |- |style="background:#77DD77;"|[[2013 Swedish football Division 1|2013]] |style="background:#77DD77;"|Asta 3 |style="background:#77DD77;"|'''Koma 1''' |style="background:#77DD77;"|Norra |style="background:#77DD77;"|'''Duyemîn''' |style="background:#77DD77;"| |- |style="background:#77DD77;"|[[2014 Swedish football Division 1|2014]] |style="background:#77DD77;"|Asta 3 |style="background:#77DD77;"|'''Koma 1''' |style="background:#77DD77;"|Norra |style="background:#77DD77;"|'''Sêyemîn''' |style="background:#77DD77;"| |- |style="background:#77DD77;"|[[2015 Swedish football Division 1|2015]] |style="background:#77DD77;"|Asta 3 |style="background:#77DD77;"|'''Koma 1''' |style="background:#77DD77;"|Norra |style="background:#77DD77;"|'''Yekemîn''' |style="background:#77DD77;"|Bilindkirin |- |style="background:#87CEFA;"|[[2016 Superettan|2016]] |style="background:#87CEFA;"|Asta 2 |style="background:#87CEFA;"|'''Superettan''' |style="background:#87CEFA;"| |style="background:#87CEFA;"|'''-''' |style="background:#87CEFA;"| |} == Doza serokê Dalkurd FF Remezan Kizil == Di 31.12.2009'an de li Dadgeha Giran ya çarem a Diyarbekirê doza serokê Dalkurd FF Remezan Kizil hate vekirin. Remezan Kizil li gor Qanuna Tekoşîna li dijî Terorê û di çarçeweya sucê propagandeya rêxistina dervî qanunê hat darizandin. == Çavkanî == * Wikipedia bi zimanê swêdî (25.04.2010). * Malpera Dalkurd FF (26.04.2010). == Girêdanên derve == * [http://www.dalkurd.se Malpera yaneya Dalkurd FF (bi swêdî)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501064900/http://www.dalkurd.se/ |date=2012-05-01 }} * [http://www.kurdistan-post.org/modules.php?name=News&file=article&sid=34221 Doza serokê Dalkurd FF Remezan Kizil hate vekirin (bi kurdî)]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2004an li Swêdê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Kurdên derveyî welêt]] rxqc1nif7zl8l3qz6dirhcke6wnv6ee Deryaya Çîna Başûr 0 40481 2084306 1985218 2026-08-07T20:50:28Z Penaber49 39672 2084306 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêneyê_nexşeyê = Locatie Zuid-Chinese Zee.PNG | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Deryaya Çîna Başûr (rengê şîn) di başûra rojhilata Asyayê de }} '''Deryaya Çîna Başûr''' [[Deryaya qiraxî|deryayeke qiraxî]] ye ku bi xwe parçeyek ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Ev derya rûavekî birîtî ji [[tengav]]ên [[Singapûr]] û [[Tengava Malakayê|Malakayê]] heta [[Tengava Taywanê]] ji xwe digre ku nêzî 3,500,000 km² dibe. Girêdayî bi pîvanê ve, Deryaya Çîna Başûr piştî pênc [[okyanûs]]an mezintirîn yan dûyem mezintirîn tenê avî ye di cîhanê de. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Derya|Çîna Başûr]] [[Kategorî:Deryaya Çîna Başûr| ]] [[Kategorî:Deryayên Asyayê]] [[Kategorî:Deryayên Çînê]] [[Kategorî:Deryayên Îndonezyayê]] [[Kategorî:Deryayên Malezyayê]] [[Kategorî:Deryayên Taywanê]] [[Kategorî:Komên avê yên Brûneyê]] [[Kategorî:Komên avê yên Singapûrê]] [[Kategorî:Komên avê yên Viyetnamê]] 0kkey3g66b348k4llly1nxyvxiu8dat 2084307 2084306 2026-08-07T20:51:36Z Penaber49 39672 /* */ 2084307 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêneyê_nexşeyê = Locatie Zuid-Chinese Zee.PNG | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Deryaya Çîna Başûr (rengê şîn) di başûra rojhilata Asyayê de }} '''Deryaya Çîna Başûr''' [[Deryaya qiraxî|deryayeke qiraxî]] ye ku beşek ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Ev derya rûavekî birîtî ji [[tengav]]ên [[Singapûr]] û [[Tengava Malakayê|Malakayê]] heta [[Tengava Taywanê]] ji xwe digre ku nêzî 3,500,000 km² dibe. Girêdayî bi pîvanê ve, Deryaya Çîna Başûr piştî pênc [[okyanûs]]an mezintirîn yan dûyem mezintirîn tenê avî ye di cîhanê de. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Derya|Çîna Başûr]] [[Kategorî:Deryaya Çîna Başûr| ]] [[Kategorî:Deryayên Asyayê]] [[Kategorî:Deryayên Çînê]] [[Kategorî:Deryayên Îndonezyayê]] [[Kategorî:Deryayên Malezyayê]] [[Kategorî:Deryayên Taywanê]] [[Kategorî:Komên avê yên Brûneyê]] [[Kategorî:Komên avê yên Singapûrê]] [[Kategorî:Komên avê yên Viyetnamê]] r5irsyz1r62e878eqzh2reezfyb2kd4 2084309 2084307 2026-08-07T20:56:09Z Penaber49 39672 /* */ 2084309 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêneyê_nexşeyê = Locatie Zuid-Chinese Zee.PNG | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Deryaya Çîna Başûr (rengê şîn) di başûra rojhilata Asyayê de }} '''Deryaya Çîna Başûr''' [[Deryaya qiraxî|deryayeke qiraxî]] ya Okyanûsa Pasîfîk a Rojava ye ku beşek ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Derya li bakur bi başûrê Çînê, li rojava bi Nîvgirava Hindoçînê, li rojhilat bi giravên Taywan û bakurê rojavayê Fîlîpînê (bi piranî Luzon, Mindoro, û Palawan) û li başûr bi Borneo, li rojhilatê bi Sumatra û bi giravên Bangka Belitung ve hatiye dorpêçkirin û rûberek nêzîkê 3.500.000 km² vedigire. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Derya|Çîna Başûr]] [[Kategorî:Deryaya Çîna Başûr| ]] [[Kategorî:Deryayên Asyayê]] [[Kategorî:Deryayên Çînê]] [[Kategorî:Deryayên Îndonezyayê]] [[Kategorî:Deryayên Malezyayê]] [[Kategorî:Deryayên Taywanê]] [[Kategorî:Komên avê yên Brûneyê]] [[Kategorî:Komên avê yên Singapûrê]] [[Kategorî:Komên avê yên Viyetnamê]] sgiws6tvlua3dpc9wthwugzdfarrqoe 2084310 2084309 2026-08-07T20:57:39Z Penaber49 39672 /* */ 2084310 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêneyê_nexşeyê = Locatie Zuid-Chinese Zee.PNG | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Deryaya Çîna Başûr (rengê şîn) di başûra rojhilata Asyayê de }} '''Deryaya Çîna Başûr''' [[Deryaya qiraxî|deryayeke qiraxî]] ya Okyanûsa Pasîfîk a Rojava ye ku beşek ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Derya li bakur bi başûrê Çînê, li rojava bi Nîvgirava Hindoçînê, li rojhilat bi giravên Taywan û bakurê rojavayê Fîlîpînê (bi piranî Luzon, Mindoro, û Palawan) û li başûr bi Borneo, li rojhilatê bi Sumatra û bi giravên Bangka Belitung ve hatiye dorpêçkirin û rûberek nêzîkê 3.500.000 km² vedigire. Di heman demê de derya bi rêya Tengava Taywanê bi Deryaya Rojhilatê Çînê, bi rêya Tengava Luzonê bi Deryaya Filipînê, bi rêya tengavên li dora Palawanê bi Deryaya Suluyê, bi rêya Tengavên Karimata û Bangkayê bi Deryaya Javayê û rasterast bi Kendava Taylandê ve girêdayî ye. Wekê din, Kendava Tonkinê beşek ji Deryaya Başûrê Çînê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Derya|Çîna Başûr]] [[Kategorî:Deryaya Çîna Başûr| ]] [[Kategorî:Deryayên Asyayê]] [[Kategorî:Deryayên Çînê]] [[Kategorî:Deryayên Îndonezyayê]] [[Kategorî:Deryayên Malezyayê]] [[Kategorî:Deryayên Taywanê]] [[Kategorî:Komên avê yên Brûneyê]] [[Kategorî:Komên avê yên Singapûrê]] [[Kategorî:Komên avê yên Viyetnamê]] k0pvfmmc2h0cnu1z0utzt6wy7g3ufhr 2084311 2084310 2026-08-07T21:01:03Z Penaber49 39672 /* */ 2084311 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêneyê_nexşeyê = Locatie Zuid-Chinese Zee.PNG | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Deryaya Çîna Başûr (rengê şîn) di başûra rojhilata Asyayê de }} '''Deryaya Çîna Başûr''' [[Deryaya qiraxî|deryayeke qiraxî]] ya Okyanûsa Pasîfîk a Rojava ye ku beşek ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Derya li bakur bi başûrê Çînê, li rojava bi [[Nîvgirava Hindoçînê]], li rojhilat ji aliyê [[giravên Taywanê]] û ji aliyê bakurê rojavayê [[Filipîn|Fîlîpînê]] (bi piranî Luzon, Mindoro, û Palawan) û li başûr ji aliyê Borneo, li rojhilatê ji aliyê Sumatra û ji aliyê [[giravên Bangka Belitungê]] ve hatiye dorpêçkirin û rûberek nêzîkê 3.500.000 km² vedigire. Di heman demê de derya bi rêya [[Tengava Taywanê]] bi [[Deryaya rojhilata Çînê]], bi rêya Tengava Luzonê bi Deryaya Filipînê, bi rêya tengavên li dora Palawanê bi Deryaya Suluyê, bi rêya Tengavên Karimata û Bangkayê bi [[Deryaya Javayê]] û rasterast bi Kendava Taylandê ve girêdayî ye. Wekê din, Kendava Tonkinê beşek ji Deryaya Başûrê Çînê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Derya|Çîna Başûr]] [[Kategorî:Deryaya Çîna Başûr| ]] [[Kategorî:Deryayên Asyayê]] [[Kategorî:Deryayên Çînê]] [[Kategorî:Deryayên Îndonezyayê]] [[Kategorî:Deryayên Malezyayê]] [[Kategorî:Deryayên Taywanê]] [[Kategorî:Komên avê yên Brûneyê]] [[Kategorî:Komên avê yên Singapûrê]] [[Kategorî:Komên avê yên Viyetnamê]] 8bpyfabjvuz04oxejd9ipn4cobpikd0 Bosniya û Herzegovîna 0 42752 2084276 2023605 2026-08-07T19:01:32Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084276 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane | nav = Bosna i Hercegovina<br />Босна и Херцеговина | navê_fermî = | navê_kurdî = Bosniya û Herzegovîna | al = Flag of Bosnia and Herzegovina.svg | nîşan = Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg | sirûda_netewî = Intermeco | cîh = Location Bosnia-Herzegovina Europe.png | zimanên_fermî = [[Zimanê bosnî]], [[kroatî]], [[serbî]] | zimanên_tev = | sîstema_siyasî = | serxwebûn = 5 adar 1992 | paytext = [[Sarayevo]] | serok_komar = Endamên serokdewletiyê: Bakir Izetbegović, Nebojša Radmanović, Željko Komšić | serok_wezîr = | rûerd = 51.129 | gelhe = 3.922.205 | berbelavî = 76 | dirav = Mark (BAM) | dem = UTC+1 | nîşana_înternetê = .ba | koda_telefonê = +387 | nexşe = Bosnia_and_Hercegovina_map.png | nexşe_sernav = Nexşeya Bosniya û Herzegovînayê | wêne = SarajevoCofBiH.jpg | wêne_sernav = Serbajarê Sarayevoyê | wekêdin = | navê_nîştecihan = [[Bosnak]] }} '''Bosniya û Herzegovîna''' {{Sfn|Îzolî|1957|p=46}}(bi [[Zimanê bosnî|bosnî]]: Босна и Херцеговина ''Bosna i Hercegovina'') bi kurtasî tenê '''Bosniya''' tê gotin,<ref> {{Jêder-malper |url=https://kurdpa.net/ku/news/raport/-roja-cihani-a-kemendaman-di-iran-u-kurdistane-de |sernav=Raport/ Roja cîhanî a kêmendaman di Îran û Kurdistanê de (Hikûmeta Îslamia Îranê bi sedema îmza nekirina peymannameya “Otawa” di civîna mafên mirovan a Neteweyên Yekbûyî li Swisrayê, ji aliyê nûnerê welatê '''Bosniyayê''' ve rexne ji Îranê hat girtin ku derheq paqij kirina 20 milyon mayîn li welatê xwe, tu hewlek nedaye.) |malper=Kurdpa (kurdpa.net) |tarîx=2014-12-03 |tarîxa-gihiştinê=2024-02-19 |ziman=kt }}</ref> welatekî li [[Balkan]] e ku li başûrê rojavayê [[Ewropa]]yê ye û di navbera [[Xirwatistan]], [[Serbistan]] û [[Montenegro]]yê de ye. Sinorekî biçûk yê Bosniya û Herzegovînayê bi [[Deryaya Adriyatîk]] re heye. Bosniya û Herzegovîna yek ji welatên paşîn yê [[Yûgoslavya]]ya kevn e. Ji ber ku Bosniya welateke hundirîn e xwedî [[avhewaya parzemînî]] ya nerm ku bi havînan germ e û di mehên [[zivistan]]an de sar û bi berf e. Li herêmên navîn û rojhilatê welêt erdnîgariyeke çiyayî heye li bakurê rojhilat welêt jî bi giranî deşt e. [[Herzegovîna (herêm)|Herzegovîna]] ku herêma biçûktir û başûrê welêt e, xwedan avhewa [[Deryaya Navîn]] e û bi piranî çiyayî ye. [[Sarayevo]] paytext û bajarê herî mezin ê welêt e û li pey [[Banja Luka]], [[Tuzla]] û [[Zenica]] ne. Ji dawiya sedsala 19an heya [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], welat bi nav Keyaniya [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Awistirya-Mecaristanê]] re hatiye girêdan. Di serdema navbera şer de, Bosniya û Herzegovina beşek ji [[Keyaniya Yûgoslavyayê]] bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], di [[Yûgoslavya|Komara Federal a Sosyalîst a Yûgoslavyayê]] ya ku nû hatibû avakirin de statuya komarê ya tam hat dayîn. Di sala 1992an de, piştî [[Şerê Yûgoslavyayê|perçebûna Yûgoslavyayê]], komarê serxwebûna xwe ragihand. Piştî vê yekê [[Şerê Bosniyayê]] destpê kir ku heta dawiya sala 1995an dom kir û bi îmzekirina [[Peymana Daytonê]] dawî lê hat. Îro, welat mala sê komên etnîkî yên sereke ye, ku di destûra welêt de "gelên pêkhatî" têne destnîşan kirin. [[Bosnak]] ji her sêyan koma herî mezin in, [[Serb (gel)|Serb]] di rêza duyemîn de ne û [[Kroat]] jî di rêza sêyem de ne. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ji hemû xwecihên Bosniya û Herzegovînayê re, bêyî ku ferqa etnîsîte hebe, wek bosnakî tên bi nav kirin. Di nava kêmarên ku li gorî makezagonê wek "yên din" tên binavkirin, [[Cihûtî|cihû]], [[Rûm (kes)|rûm]], [[alban]], [[montenegrîn]], [[ûkrayînî]] û [[tirk]] in. Bosniya û Herzegovîna xwedan meclîsek du deme û serokatiyek ji sê endaman e ku her yek ji her sê komên etnîkî yên sereke pêk tê. Lêbelê, desthilata hikûmeta navendî pir kêm e, ji ber ku welat bi gelemperî nenavendî ye. Ew du pêkhateyên xwezer-yekîtî a Bosniya û Herzegovîna û wekî [[Komara Serbî]]- û yekîneya sêyemîn, Navçeya [[Brčko]], ku ji hêla hikûmeta xweya herêmî ve tê rêvebirin, pêk tê. Yekîtîya Bosniya û Herzegovîna jî ji 10 kantonan pêk tê. Bosniya û Herzegovîna welatekî e ku bi pêş dikeve û di [[Indeksa Pêşketina Mirovî]] de di rêza 74an de ye. Aboriya wê ji aliyê pîşesazî û çandiniyê ve, li pey geştyarî û sektora xizmetê ye. Geştyarî di van salên dawî de gelekî zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |sernav=Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical Update |weşanger=UNDP |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |tarîxa-arşîvê=22 adar 2017 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=16 îlon 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/ST.INT.ARVL?locations=BA |sernav=International tourism, number of arrivals - Bosnia and Herzegovina |weşanger=World Bank |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210125022323/https://data.worldbank.org/indicator/ST.INT.ARVL?locations=BA |tarîxa-arşîvê=25 kanûna paşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=14 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Welat xwedî pergalek ewlekariya civakî û gerdûnî-tenduristiyê ye, û xwendina asta seretayî û navîn belaş e. Welat endamê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkariyê li Ewropayê]], [[Konseya Ewropayê]], [[Hevkariya ji bo Aştiyê û Peymana Bazirganiya Azad a Ewropa Navîn e]]; ew di heman demê de endamek damezrîner e ji [[Yekîtî ji bo Deryaya Navîn]], ku di Tîrmeha 2008 de hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ufmsecretariat.org/who-we-are/member-states/ |sernav=List of Member States of the Union for the Mediterranean - UfM |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180512125018/http://ufmsecretariat.org/who-we-are/member-states/ |tarîxa-arşîvê=12 gulan 2018 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=5 gulan 2018 }}</ref> Welat serlêderê endametiya [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji Nîsana 2010an vir ve berendamê endamtiya [[NATO]]yê ye, dema ku Plana Çalakiya Endamtiyê wergirtibû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_37356.htm |sernav=Membership Action Plan (MAP) |malper=nato.int |weşanger=NATO |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150418174843/http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_37356.htm |tarîxa-arşîvê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=6 nîsan 2015 |jêgirtin=In April 2010, when the foreign ministers of NATO member countries met in Tallinn, after reviewing the progress that Bosnia and Herzegovina had made in its reform efforts, they invited the country to join the Membership Action Plan. }}</ref> == Nav == Tê bawer kirin ku navê axê ji navê [[çemê Bosna]] ye ku di nav rûerdê Bosniyayê re derbas dibe, tê. Li gor pisporê înglîzî [[William Miller]], niştecihên slavî li Bosniyayê bi zargotina xwe ve guncav kirin bi navê çemê Bosna û xwe [[bosnak]] bi nav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=0wpEBgAAQBAJ&pg=PA464&redir_esc=y |sernav=Essays on the Latin Orient |paşnav=Miller |pêşnav=William |tarîx=2014-07-28 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-45553-5 |ziman=en }}</ref> == Dîrok == Bosniya û Herzegovîna ji du herêmên dîrokî pêk tê, ku tu têkiliya wan bi dabeşbûna heyî ya li ser pêkhateyan re nîne: [[Bosniya]] û [[Herzegovîna]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Bosnia-and-Herzegovina |sernav=Bosnia and Herzegovina {{!}} Facts, Geography, History, & Maps {{!}} Britannica |tarîx=2023-12-01 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Devera ku niha Bosna û Herzegovîna ye, bi kêmanî ji Paleolotîka Jorîn ve ji hêla mirovan ve tê niştecîh kirin, lê delîl destnîşan dikin ku di serdema neolîtîk de, niştecîhên mirovan ên daîmî hatine damezrandin, di nav de yên ku ji çandên Butmir, Kakanj û Vučedol in.<ref name="Heather2010">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=gbUlnaHlHS0C&pg=PA404&redir_esc=y |sernav=Empires and Barbarians: The Fall of Rome and the Birth of Europe |paşnav=Heather |pêşnav=Peter |tarîx=2010-03-04 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975272-0 |ziman=en }}</ref> Piştî hatina yekemên Hind-Ewropî, herêm ji hêla çend şaristaniyên îllîrî û keltî ve hate niştecîh kirin. Di warê çandî, siyasî û civakî de, welat xwedî dîrokek dewlemend û tevlihev e. Bav û kalên gelên Slavên Başûr ên ku îro li herêmê dijîn di navbera sedsala 6an û 9an de hatine.<ref name="Heather2010" /> Di sedsala 12an de, Banate ya Bosna hate damezrandin; di sedsala 14an de, ev yek di Padîşahiya Bosnayê de pêşve çû. Di nîvê sedsala 15an de, ew bi Împeratoriya Osmanî ve hate girêdan, ku heya dawiya sedsala 19an di bin desthilatdariya wê de ma. Osmaniyan Îslam anîn herêmê û gelek nêrîna çandî û civakî ya welêt guhert. === Serdema Navîn === [[Wêne: Bosnia kingdom in the XIV c.jpg|thumb|Keyaniya Bosniyayê di serdema navînê]] Di sedsala 7an de ev herêm ji aliyê gelên [[slav]]î ve hatiye bicihkirin. Bosniya cara yekem wekî herêmek bi navê ''Banat'' di sedsala 9an de hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=0rIGA0rluO0C&pg=PA71&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Bosnia and Hercegovina: A Tradition Betrayed |paşnav=Donia |pêşnav=Robert J. |paşnav2=Fine |pêşnav2=John Van Antwerp |tarîx=1994 |weşanger=Hurst |isbn=978-1-85065-212-0 |ziman=en }}</ref> Ji Bosniyayê Banat, ku tenê ji sedsala 12an û vir ve wekî herêmek yekgirtî dihat nasîn, padîşahiyek bosnakî derketa holê. {{Gotara bingehîn|Keyaniya Bosniyayê}} === Împeratoriya Osmanî === Di sala 1463an de Bosniya ji aliyê [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] ve hate dagirkirin. Di encama kontrola Osmaniyan li Bosniyayê de, gelek [[mizgeft]] hatin avakirin û nifûsa [[Xiristiyanî|xristiyaniyan]] her ku çû bû [[misilman]], ev yek bû sedem ku Bosniya di nav împeratoriya Osmanî de ji ber rêjeya nifûsa misilmanan bibe xwedî statuyek taybetî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=eACqCQAAQBAJ&pg=PA473&redir_esc=y |sernav=Concise History of Islam |paşnav=Syed |pêşnav=Muzaffar Husain |paşnav2=Akhtar |pêşnav2=Syed Saud |paşnav3=Usmani |pêşnav3=B. D. |tarîx=2011-09-14 |weşanger=Vij Books India Pvt Ltd |isbn=978-93-82573-47-0 |ziman=en }}</ref> Di 1527an de, Eyaleta Bosniyayê hate damezrandin, ku tê de qada tevahiya dewleta îro ya Bosniya û Herzegovîna, parçeyên [[Kroatya]], [[Montenegro]], û [[Sancaq (herêm)|Sanqac]], ku di dawiyê de li dora 1580an paşalikê Bosniyayê da. Di sala 1876/78an de bi serhildana girseyî ya gelê bosnakî, desthilatdariya Osmanî hate şikandin û dûv re dîsa ji holê rabû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=ZACnCgAAQBAJ&pg=PP1&redir_esc=y |sernav=Whose Bosnia?: Nationalism and Political Imagination in the Balkans, 1840–1914 |paşnav=Hajdarpasic |pêşnav=Edin |tarîx=2015-09-03 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-5371-7 |ziman=en }}</ref> === Şerê Cîhanê yê yekem === [[Wêne: Sarajevo Lateinerbrücke 1.JPG|thumb|Pira Latayn ku êrîşa Sarajevoyê hat kirin]] Di sala 1878an de, piştî serkeftina [[Împeratoriya Rûsî|împeratoriya rûsî]] li dijiya Osmaniyan, [[Kongreya Berlînê]] parêzgehê Osmanî ya Bosniya û Herzegovînayê xistiye bin rêveberiya [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Awistirya-Mecaristanê]]. Di sala 1908an de bi awayekî fermî ji aliyê monarşiya dualî ya xanedana [[Împeratoriya Habsburgê|Habsburgê]] ve kêşeya pêvekirina Bosniyayê destpê kir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=KfqbujXqQBkC&pg=PA367&redir_esc=y |sernav=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |paşnav=Banac |pêşnav=Ivo |tarîx=1984 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-9493-2 |ziman=en }}</ref> Daxwazên serxwebûnê jî ji ber tevliheviya etnîkî û olî di demek dijwar de derbas bûn. Di encamê de hewla kuştina mîrasgirê textê Awistro-Mecarî [[Franz Ferdinand]] li [[Sarayevo]]yê di sala 1914an de ji hêla xwendekarê sirbî [[Gavrilo Princip]] ve bû sedema [[krîza Tîrmehê]], ku di dawiyê de bû sedema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]].<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=KfqbujXqQBkC&pg=PA149&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |paşnav=Banac |pêşnav=Ivo |tarîx=1984 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-9493-2 |ziman=en }}</ref> Piştî bidawîbûna şer, welat bû beşek ji Keyaniya Serb, Kroat û Slovenan. === Endam û Şerê Yûgoslavyayê === [[Wêne: Flag of Bosnia and Herzegovina (1946–1992).svg|thumb|Alayê Bosniyayê sosyalîst ji 1946 heya 1992an]] Di cih de piştî Şerê Cîhanê yê yekem, Bosniya û Herzegovîna bû beşek ji [[Yûgoslavya|keyaniya Yûgoslavyayê]]. Dewlet ji aliyê navendîparêziyê ve dihate naskirin; ramana xwezer di derbarê komên etnîkî yên ne-Serbî û olên ne Xiristiyan de bi giranî hate tepisandin; Aloziyên etnîkî, mezhebî û olî mane û di hin rewşan de jî xirabtir bûne. Berxwedana serketî ya partîzanên Yûgoslavyayê bi pêşengiya [[Josip Broz Tito]] li dijî dagirker û hevalbendên wan, bi biryarên AVNOJ-ê yên 29ê Mijdara 1943an li [[Jajce]]yê, ku bingehê yekîtiyeke nû ya gelên [[Slav|slavên başûr]] di bin serokatiya Partiya Komunîst de danî, bi dawî bû. [[Wêne: Flag of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg|thumb|Alayê şêr di dema 1992 heyan 1998an de]] Piştî Kongreya 14ê a komaleya komunîstên Yûgoslavyayê di sala 1990an de, Partiya komunîst a Yugoslavyayê hate hilweşandin. Vê yekê hikûmeta defakto piştî 45 salan desthilatdariya Partiya Komunîst a li Yugoslavyayê bi dawî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pesd.princeton.edu/node/201 |sernav=Bosnia - Herzegovina |malper=The Princeton Encyclopedia of Self-Determination |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Siyasetmedarên sloven û kroatî ji nû ve rêxistinkirina dewletê pêşniyar kirin. Ev siyasetmedaran xwestin ku îdejoliya [[sosyalîzm]]ê ji holê rakin û desthilatdariyeke demokratîk a cîhanê rojava ava bikin. Ji ber ku hemû pêşniyar ji aliyê hikûmên serb ve hatin redkirin û sîstemeke li ser prensîba “yek zilam, yek deng” hat belavkirin, di kongreyê de nakokiyên tund derketin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secnet069.un.org/x/cases/prlic/ind/en/prl-ii040304e.htm |sernav=Prlic et al. Initial Indictment |tarîx=2009-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 |tarîxa-arşîvê=2009-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090228191656/http://secnet069.un.org/x/cases/prlic/ind/en/prl-ii040304e.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber vê yekê, [[Slovenya]] û [[Kroatya]] di sala 1991an de serxwebûna xwe ragihandin, ji ber vê yekê Yûgoslavya niha tenê ji komarên [[Serbistan]], Montenegro, [[Makedonyaya Bakur|Makedonya]] û Bosniya-Herzegovîna pêk tê. Di 29ê sibata 1992an de, di referandumeke Bosniya û Herzegovîna de ku bi piranî ji aliyê nifûsa Serb ve hatibû boykotkirin, %99,4 dengdêran dengê xwe dan serweriya dewletê, bi rêjeya 63% ya dengdêran didan.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate |sernav=CSCE :: Article :: Report: The Referendum on Independence in Bosnia-Herzegovina |tarîx=2011-05-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 |tarîxa-arşîvê=2011-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110522132353/http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 3ê Adara 1992an de hikûmên Bosniya vekişîna xwe ji yekîtiya Yûgoslavyayê û serxwebûna xwe bi navê fermî Komara Bosniya û Herzegovîna (''Republika Bosna i Hercegovina'') di nav sînorên komara berê de ragihand. Naskirina ji aliyê navneteweyî di 17ê Nîsana 1992an de pêk hat, lê nûnerên Serbistanê serxwebûnê welêt nas nekir û li herêmên di bin kontrola xwe de "Komara Serbî ya Bosniya û Herzegovînayê" (''Srpska Republika Bosna i Hercegovina'') ava kirin. [[Şerê Yûgoslavyayê]] ku sê salan dewam kir, di dawiyê de bû sedema mirina 100,000 mirovan.<ref name=":1" /> {{Gotara bingehîn|Yûgoslavya}}{{Gotara bingehîn|Yûgoslavya|Komkujiya Srebrenîtsayê 1995}} === Îro === Di dawiya [[şerê Bosniyayê]] de [[peymana Dayton]] derketa holê, ku di sala 1995an de li bajarê [[Dayton]] ([[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) dest pê kir û di 14ê Kanûnê de li [[Parîs]]ê hate îmzekirin, ku dewleteke yekîtî rêxistin da, ku ji du pêkhateyên hikûmetên wek Bosniya û Herzegovîna û [[Komara serb]] hatiye ragihandin. Lêbelê, rewşa siyasî ya navxweyî hîn jî bi encamên şer û pevçûnên berdewam ên di navbera her sê komên etnîkî ([[Bosnak]], [[Kroat]] û [[Serb (gel)|Serb]]) de diyar bû. Her çend bi giştî di navbera hemwelatiyên bosnakî yên asayî de nakokî tune bin jî, dewlet hîn jî di nav qeyranek siyasî de ye ji ber ku di derbarê paşeroja dewletê de ramanên cûda hene.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26093160 |sernav=Bosnian protests: A Balkan Spring? |tarîx=2014-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Bi taybetî sîyasetmedarên bosnak dixwazin hemî dewletê ji nû ve navendî bikin û di demeke navîn de bixin nava [[Yekîtiya Ewropayê]]; Nûnerên kroatî daxwaza qanûneke nû ya hilbijartinê û beşek jî ji bo avakirina pêkhateyeke sêyem (kroatî) dikin û nûnerên Komara serb jî daxwaza nenavendîbûna bêtir ya dewletê an jî veqetandina Komara serbî dikin. Yek ji sê modelan heta niha di giştî dewletê de piraniyek siyasî peyda nekiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2014/02/08/world/europe/protests-over-government-and-economy-roil-bosnia.html |sernav=Protests Over Government and Economy Roil Bosnia |paşnav=Bilefsky |pêşnav=Dan |tarîx=2014-02-08 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Di Sibata 2014an de, pêşî li bajarê [[Tuzla]]yê û paşê jî li gelek bajarên din ên welêt, li dijî rewşa xirab a aborî û gendeliya di siyaset û rêveberiyê de xwenîşandanên qismî tund hatin kirin. Siyasetmedarên serbî li [[Banja Luka]]yê û [[Belgrad]]ê meylên dubendiyê teşwîq dikin ku dikarin konfederasyona nazik bişkînin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/europe-race-and-ethnicity-racial-injustice-sarajevo-90c9d5a395026947ec7383bc2a49b649 |sernav=Bosnian Serb police drill seen as separatist 'provocation' |tarîx=2021-10-22 |malper=AP News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Çar nivîskaran di Adara 2022an de nivîsandibûn ku ev yek jî dike ku şerek nû di navbera komên etnîkî de gengaz xuya bike.<ref name=":3" /> Di 12ê Cotmeha 2022an de, Komîsyona Yekîtiya Ewropayê dayîna statuya berendamê ya Bosniya û Herzegovînayê pêşniyar kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-59130945 |sernav=Bosnian leader stokes fears of Balkan breakup |tarîx=2021-11-03 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne: Drina Canyon.JPG|thumb|Çemê Drînayê]] [[Wêne: NP001 nacionalni park sutjeska perucica.jpg|thumb|Çiyayê Maglîçê, çiyayê herî mezin ya welat.]] Bosniya û Herzegovîna li rojavayê [[Balkan|nîvgiraviya Balkanê]] ye û bi giranî ji hêla çiyayek nizm a daristanî ve tête taybetmend kirin, ku çiyayên herî bilind digihîjin bilindahiya 2,400 metre ji asta deryayê. Beşek ji herêma çiyayî, bi taybetî li deverên rojavayê herêmê û Herzegovîna karstkirî ye. Ava rûvî ya ku li vir çêdibe, nagihîje pergalên çemên mezin, lê bi giranî diherike. Li başûr û li bakur li deştên Savayê jî herêmên hênik hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Di heman demê de li başûr jî peravê Adriyatîkê ya 20 kîlometrî dirêj nêzî [[Neum]]ê ye. [[Sarayevo]] paytextê û bajarê herî mezin e. Bajarên din ên mezin [[Banja Luka]] û [[Prijedor]] li herêma bakur-rojavayê ku wekî [[Bosanska Krajina]], [[Tuzla (Bosniya û Herzegovîna)|Tuzla]], [[Bijeljina]], [[Bijeljina]] û [[Brčko]] li bakur-rojhilat, [[Zenica]] li beşa navendî ya welêt, û [[Mostar]], bajarê herî mezin ê herêma başûrê Herzegovîna tê zanîn, hene. Li Bosniya û Herzegovîna heft çemên sereke hene: * [[Çemê Savayê|Sava]] çemê herî mezin ê welêt e, û sînorê xwezayî yê bakur bi Kroatya re pêk tîne. Ji %76 axa welat diherike [[Çemê Dunayê|Dunayê]] û paşê jî [[Deryaya Reş]]ê. * [[Una (Sava)|Una]], [[Sana (Sava)|Sana]] û [[Vrbas (Sava)|Vrbas]] şaxên rast ên Sava ne. Ew li herêma bakurê rojavayê [[Bosanska Krajina]] ne. * [[Çemê Bosnayê]] navê xwe daye welat, û çemê herî dirêj e ku bi tevahî tê de ye. Ew di nav Bosniyayê navendî de, ji çavkaniya xwe ya li nêzî [[Sarayevo]]yê heya Sava’ê li bakur dirêj dibe. * [[Çemê Drînayê|Drîna]] di beşa rojhilatê Bosniyayê re derbas dibe, û bi piranî ew bi [[Serbistan]]ê re sînorek xwezayî pêk tîne. * [[Çemê Neretvayê|Neretva]] çemê herî mezin ê Herzegovînayê e û tenê çemê mezin e ku ji başûr diherike, di [[Deryaya Adriyatîk]]ê de ye. === Sînor === Bosniya û Herzegovîna bi sê dewletên cîran re bi giştî hezar û 1538 kîlometre sînorên derve hene. * 932 kîlometran bi Kroatya ve, ku li bakur û rojava dewlet bi kevanek dorpêçkirî ye. * 357 kîlometre li rojhilatê Serbistanê. * 249 kîlometre li başûrê rojhilatê Montenegroyê. === Avhewa === Bosniya û Herzegovîna li herêma veguhêz di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û parzemînê de ye. Zivistan dibe ku pir sar be û germahiyên bi qasî -20 pileyî ne kêm in. Ji ber cihê welat havînan bi piranî pir germ û ziwa ne. Bi giştî, ji sedî 50ê Bosniya û Herzegovînayê daristanî ye. Piraniya deverên daristanî li navend, rojhilat û rojavayê Bosniyayê ne. Herzegovîna xwedan avhewa [[Deryaya Navîn]] zuwatir e, bi topografiya [[karst]] a serdest. Bakurê Bosniyayê (Posavina) li tenişta [[Çemê Savayê|çemê Sava]] erdek çandinî ya pir berdar heye û qada têkildar bi giranî tê çandin. Ev zeviya çandiniyê beşek ji [[Deşta Navendî (Ewropa)|Deşta Navendî]] e ku li cîranên Kroatya û Serbistanê dirêj dibe. Welat tenê 20 kîlometran peravê li derdora bajarê [[Neum]]ê heye. Her çend bajar ji hêla nîvgiravên Kroatyayê ve hatî dorpêç kirin, li gorî qanûnên navneteweyî, Bosniya û Herzegovîna mafê derbasbûna deryaya derve heye. === Bikaranîna erdê === Tenê di binê pêncan a rûbera welêt de ji bo çandiniyê guncan e. Ev dever bi giranî li dirêjahiya Savayê, li jêrzemîna Neretva û li polên Herzegovînayê ne. === Flora û fauna === Flora û faunaya welêt ji hêla cûrbecûr ve dewlemend e. Flora û faunaya welêt ji nifûsa hindik û deverên bê niştecîh sûd werdigirin. Nêzîkî 60 ji sedî ji qada Bosniya û Herzegovîna daristanî ye, bi taybetî çiya pir bi dar in. Ji ber zehmetiya gihîştinê, xweza jî kêm di xetereyê de ye. Vê yekê hişt ku jîngeha gelek heywan û nebatên bi awayekî kêm were parastin.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |tarîx=2017-06-01 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5451287/ |kovar=Bioscience |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> == Gelhe == === Demografîk === Nifûsa Bosniya û Herzegovîna di sala 2020an de 3,3 mîlyon niştecîh bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Mezinbûna nifûsa salane -0,6% bû. Ji salên 1990î û vir ve ji ber şer, koçberî û kêmbûna zayînê nifûs kêm dibe. Di sala 2020an de, ji her 1,000 niştecîhan re<ref name=":0"/> 7,8 rêjeya jidayikbûnê û ji 1,000 niştecîhan re rêjeya mirinê jî 11,1 bû.<ref name=":0"/> Di sala 2020an de hejmara jidayikbûna her jinê bi amarî 1,2 bû.<ref name=":0"/> Hêviya jiyanê ya rûniştevanên Bosniya û Herzegovînayê ji dayikbûnê 77,5 sal<ref name=":0"/> di 2020an de bû (jin: 80,<ref name=":0"/> mêr: 75).<ref name=":0"/> Temenê navînî yê nifûsê di sala 2020an de 43,1 sal bû, hinekî li ser nirxa Ewropî ya 42,5.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/Population/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 |roja-arşîvê=2020-06-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200604174948/https://population.un.org/wpp/Download/Standard/Population/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> {| class="wikitable" |+ Pêvçûna nifûsê<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> |- ! Sal !! Niştecîh !! Sal !! Niştecîh |- | 1950 || 2.661.000 || 1990 || 4.463.000 |- | 1960 || 3.226.000 || 2000 || 3.767.000 |- | 1970 || 3.761.000 || 2010 || 3.722.000 |- | 1980 || 4.180.000 || 2020<ref name=":0"/>|| 3.281.000 |} === Ol === [[Wêne:BiH Popis 2013 svi.svg|thumb|Nexşeya etnîkên Bosniya û Herzegovîna: * Sor: [[Serb (gel)|Serb]] * Kesk: [[Bosnak]] * Heşin: [[Kroat]]]] ==== Îslam û Xristiyanî ==== Misilman (li gorî serjimêriya 2013an bi qasî 50,7%, bi piranî bosnakên etnîkî), piraniya [[Dêra ortodoks|xristiyanên ortodoks]] ên serbî (2013 nêzikî 30,7%) û [[Katolîk|xristiyanên katolîk]] (nêzîkî 15,2%). Li gorî serjimêriya 2013, 0,3% [[Agnostîsîzm|agnostîk]] û 0,8% [[Ateîzm|ateîst]] in. 2,3% ji tevahiya nifûsa eyaletê ji komên din ên wekî [[Protestanî|protestan]] ne, an jî bersiv nedan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 |tarîxa-arşîvê=2016-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161006151436/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Perwerde === Çûna dibistanê heta pola nehan mecbûrî ye. Dûv re mezûn dikarin sê sal perwerdehiya pîşeyî an sê-çar sal perwerdehiya dibistana navîn li lîse, dibistanên dêrê, dibistanên hunerî, dibistanên teknîkî an enstîtûyên perwerdekirina mamosteyan hilbijêrin. Gihîştina zanîngehan ji mezûnên dibistanên navîn û - bi rêjeyek sînorkirî - mezûnên dibistanên pîşeyî re piştî derbaskirina ezmûna têketinê vekirî ye. Di sala 2015an de ji sedî 98,5ê nifûsê dikaribûn bixwînin û binivîsin. Berpirsiyariya kantonan (di nav yekîtî de) û Komara serbî ya ji bo siyaseta çandî û perwerdehiyê rê li ber pergaleke perwerdehiyê ya perçebûyî bi mufredatên qismî etnonavî vedike. == Aborî == Li Yûgoslavyayê berê, Bosniya û Herzegovîna yek ji wan herêmên qelstir bû. Piştî dawiya Şerê Bosniyayê, di destpêkê de mezinbûna aborî ya domdar hebû. Siyaseta diravî ya pere, ku di nav xwe de rêjeyek danûstendinê ya nîşana veguhezbar a euroyê dihewîne, beşdarî aramiya diravê kir. Rêjeya bêkariyê bi fermî ji sedî 28.2 e û bêkariya ciwanan jî ji sedî 67.6 e. Di sala 2006an de danasîna VATê dahata hikûmetê zêde kir. Îxracat hîn jî pir cihêreng nînin; Ji sedî 50 îxracata madenê û text in. Kêmasiya zêde ya hesabê niha heya niha bi dravdanên veguheztinê yên bosniyakên ku li derveyî welat dijîn, tê veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Internationales/Land/Europa/BosnienundHerzegowina.html |sernav=Welat û Herêm - Navdewletî - Daneyên li gorî dewletê - Bosniya û Herzegovina - Daîreya Îstatîstîkî ya Federal (Destatis) |ziman=Almanî }}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.coface.com/CofacePortal/ShowBinary/BEA%20Repository/AT/de_DE/documents/countryreports2008/CR08_BA_DE |sernav=Bêkarî, giştiya ciwanan (% ji tevahiya hêza kar a temenên 15-24 salî) (texmîna ILO ya modelkirî) {{!}} Îstatîstîk |ziman=en }}{{Mirin girêdan|tarîx=kanûna pêşîn 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bosniya û Herzegovîna bi pirsgirêka dualî re rû bi rû ye ku ji nû ve avakirina welatek ji şer wêrankirî ye û danasîna reformên bazara lîberal a veguhêz di aboriya xwe ya berê ya tevlihev de. Yek mîrateya serdema berê pîşesaziyek bihêz e; di dema serokê komara berê [[Džemal Bijedić]] û serokê Yugoslavyayê [[Josip Broz Tito]] de, pîşesaziyên metal li komarê hatin pêşve xistin û di encamê de beşek mezin ji nebatên Yugoslavyayê pêş ket; Komara Yûgoslavî a Bosniya û Herzegovînayê di salên 1970an û 1980an de xwedan aboriyek pir bihêz a ku li ser hinardekirina pîşesazî ye, digel hinardekirinên mezin ên bi mîlyonan dolarên amerîkî. Di piraniya dîroka Bosniyayê de, çandinî li ser zeviyên xwedan taybetmendî hatiye kirin; Xwarina teze bi kevneşopî ji komarê ye tê hinartin. Di sala 2015an de hilbera nesafî ya navxweyî (GDP) bi qasî 14,21 mîlyar [[ewro]] bû, serê her kesî jî 3 hezar û 749 Euro bû. Lîsteya aborî ya salên dawî:<ref name=":4" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Sal !1997 !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 |- |TBH |14,09 Mîly. |19,44 Mîly. |27,01 Mîly. |29,43 Mîly. |32,02 Mîly. |34,47 Mîly. |34,45 Mîly. |35,14 Mîly. |36,19 Mîly. |36,59 Mîly. |- |TBH per kesê |3.748 |5.161 |7.143 |7.786 |8.483 |9.159 |9.195 |9.440 |9.810 |10.031 |- |TBH mezinbûnî<br />(%) |22,9 % |4,4 % |4,2 % |5,7 % |6,0 % |5,6 % |−0,8 % |0,8 % |0,9 % |−0,7 % |- |Enflasyon<br /><small>(%)</small> |5,7 % |5,0 % |3,6 % |6,1 % |1,5 % |7,4 % |−0,4 % |2,1 % |3,7 % |2,0 % |- |Kesên bêkar<br /><small>(%)</small> |35,3 % |31,1 % |31,1 % |31,1 % |29,0 % |23,4 % |24,1 % |27,2 % |27,6 % |28,0 % |- |Deynê dewlete<br /><small>(%)</small> |… |35 % |26 % |21 % |19 % |31 % |35 % |43 % |43 % |43 % |- !Sal !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |'''2018''' |'''2019''' |'''2020''' |'''2021''' |'''2022''' |- |TBH |36,24 Mîly. |39,19 Mîly. |40,83 Mîly. |42,68 Mîly. |44,62 Mîly. | | | | | |- |TBH per kesê |10.557 |10.989 |11.547 |12.136 |12.724 | | | | | |- |GDP mezinbûnî (%) |2,4 % |1,2 % |3,1 % |3,2 % |2,7 % |3,7 % |2,8 % | −3,1 % |7,1 % | |- |Enflasyon<br /><small>(%)</small> |−0,1 % |−0,9 % |−1,1 % |−1,1 % |−1,3 % | | | | | |- |Kesên bêkar<br /><small>(%)</small> |27,5 % |27,5 % |27,7 % |25,4 % |20,5 % | | | | | |- |Deynê dewlete<br /><small>(%)</small> |45 % |45 % |46 % |44 % |41 % | | | | | |} Şerê di salên 1990î de, di aboriya Bosniyayê de bû sedema guhertineke berbiçav. [[Têrbûna berhemên hundirî|TBH]] ji sedî 60 kêm bû û hilweşîna binesaziya laşî aborî wêran kir. Ji ber ku piraniya kapasîteya hilberînê nehatiye vegerandin, aboriya Bosniyayê hîn jî bi dijwariyên girîng re rû bi rû dimîne. Hêjmar nîşan didin ku TBH û dahata serê mirovî ji sala 2003 heta 2004an ve %10 zêde bûye; Ev û kêmbûna deynê neteweyî yê Bosniyayê meylên neyînî ne, û bêkarîya bilind 38,7% û kêmbûna bazirganiyê ya mezin hê jî dibe sedema fikaran. === Dirav === Dirava [[Mark (dirav)|Mark]] ji 22ê Hezîrana 1998an vir ve li seranserê Bosniya û Herzegovîna navgînek dravê derbasdar e. === Geştyarî === [[Wêne:Mostar Old Town Panorama 2007.jpg|thumb|[[Pira Mostarê]], yek ji [[Kelepora Cîhanê ya UNESCO]]]] Li gorî pêşbîniyên [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê|Rêxistina Geştyarî ya Cîhanê]], Bosniya û Herzegovîna di navbera salên 1995 û 2020an de di cîhanê de xwediyê sêyemîn rêjeya geşbûna geştiyariyê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://traveloholic.ba/ |sernav=Traveloholic Tours |malper=traveloholic.ba |tarîxa-gihiştinê=2023-12-08 }}</ref> Di sala 2017an de, 1,307,319 geştyar serdana Bosniya û Herzegovîna kirin, ku ji sedî 13,7 zêde bû û 2,677,125 şev li otêlê rûniştin, ku ji sala borî 12,3% zêde bû. Ji sedî 71,5ê geştiyaran ji welatên biyanî hatine. Di sala 2018an de, 1.883.772 geştyar serdana Bosniya û Herzegovîna kirin, ku ji sedî 44,1 zêde bû û 3.843.484 şev li otêlê rûniştin, ku ji sala borî 43,5% zêde bû. Herwiha ji sedî 71,2ê geştiyaran jî ji welatên biyanî hatine. == Rêveberî == [[Wêne:Željka Cvijanović 2022.jpg|thumb|120px|[[Željka Cvijanović]], seroka Komara Serbî]] [[Wêne:Denis Bećirović (cropped).jpg|thumb|120px|[[Denis Bećirović]], yek ji serokên Bosniya û Herzegovîna]] [[Wêne:Željko Komšić 2023 (cropped).jpg|thumb|120px|[[Željko Komšić]], yek ji serokên Bosniya û Herzegovîna, cîgirê kêmneteweyî kroatan]] Di encama [[Peymana Daytonê]] de, pêkanîna aştiyê ya sivîl ji aliyê [[Nûnerê Bilind ê Bosniya û Herzegovînayê]] ve ku ji aliyê [[Encumena Pêkanîna Aştiyê]] (EPA) ve hatiye hilbijartin, tê çavdêrîkirin. Temsîlkarê Bilind li welêt desthilatdariya herî bilind a siyasî ye. Temsîlkarê Bilind xwedî gelek desthilatên hikûmî û yasadanînê ye, di nav de dûrxistina karbidestên hilbijartî û nehilbijartî. Ji ber rayeyên berfireh ên nûnerê bilind ên li ser siyaseta Bosniyayê û rayeyên bingehîn ên vetoyê, ev cîh bi ya cîgirê keyîtî re jî tê berhev kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/europe/1998/09/03/carlos-westendorp-bosnias-euro-spanish-viceroy |sernav=Carlos Westendorp, Bosnia’s Euro-Spanish viceroy |malper=The Economist |tarîxa-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ohr.int/interview-christian-schwarz-schilling-high-representative-for-bih-the-last-bosnian-viceroy-4/ |sernav=Interview: Christian Schwarz-Schilling, High Representative for BiH: “The Last Bosnian Viceroy” |tarîx=2006-03-31 |malper=Office of the High Representative |ziman=sr-RS |tarîxa-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref> Siyaset di çarçeweya demokrasiya nûnertiya parlemanî de pêk tê, ku desthilata cîbicîkar ji aliyê Encumena Wezîran a Bosniya û Herzegovîna ve tê bikaranîn. Desthilatdariya zagonsaz hem di destê Encumena Wezîran û hem jî Meclîsa Parlementara a Bosniya û Herzegovîna de ye. Endamên Meclîsê li gorî pergala nûnertiya rêjeyî têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parlament.ba/Content/Read/182?title=ParlamentarizamuBosniiHercegoviniuperiodu1945.%E2%80%931990.&lang=en |sernav=Parliamentarism in Bosnia and Herzegovina during the period 1945 – 1990 |malper=www.parlament.ba |tarîxa-gihiştinê=2023-12-06 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913174033/http://parlament.ba/Content/Read/182?title=ParlamentarizamuBosniiHercegoviniuperiodu1945.%E2%80%931990.&lang=en |url-status=dead }}</ref> Bosniya û Herzegovîna demokrasiyek lîberal e. Li gor Peymana Daytonê çend astên wê yên pêkhatina siyasî hene. Ji van astan a herî girîng dabeşkirina welat li ser du pêkhateyan e: Federasyona Bosniya û Herzegovîna û Komara Serbî. Federasyona Bosiya û Herzegovîna %51ê rûbera giştî ya Bosniya û Herzegovînayê digire, lê Komara Srpska %49ê rûberê xwe digire. Komîteyên ku bi piranî li ser herêmên ku di wê demê de di destê her du aliyên şer de bûn, bi awayekî fermî bi Peymana Daytonê di sala 1995an de hatin damezrandin ji ber guhertinên mezin ên di pêkhateya etnîkî ya Bosniya û Herzegovîna de. Ji sala 1996an vir ve, hêza saziyan li gorî hikûmeta parêzgehê pir kêm bûye. Digel vê yekê, sazî hîn jî ji bo xwe xwedî gelek hêz in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781003208327-5/subnational-competitive-authoritarianism-power-sharing-bosnia-herzegovina-damir-kapid%C5%BEi%C4%87 |sernav=Subnational competitive authoritarianism and power-sharing in Bosnia and Herzegovina |paşnav=Kapidžić |pêşnav=Damir |tarîx=2021 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-003-20832-7 |doi=10.4324/9781003208327-5/subnational-competitive-authoritarianism-power-sharing-bosnia-herzegovina-damir-kapid%C5%BEi%C4%87 }}</ref> === Hêz === Hêzên Çekdar ên Bosniya û Herzegovîna di sala 2005 de, bi yekbûna Artêşa Federasyona Bosniya û Herzegovina û Artêşa Komara Serbî, ku herêmên xwe parastibû, di yek yekîtiyê de bûn yek.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.rferl.org/a/1060755.html |sernav=Bosnia-Herzegovina: NATO Aims To Merge Rival Armies Into Single Bosnian Force |paşnav=Lobjakas |pêşnav=Ahto |tarîx=2008-04-08 |malper=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref> Wezareta Parastinê di sala 2004 de hat avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nato.int/cps/en/natohq/opinions_21117.htm |sernav=Nikola Radovanović: Bosnian Defence Minister |paşnav=NATO |malper=NATO |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Bosnia and Herzegovina}} {{Dewletên Ewropayê}} [[Kategorî:Bosniya û Herzegovîna| ]] [[Kategorî:Cimhûriyetên federal]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] 0wfj0gpjcclgdmhz80g296vxbmklpsm 2084282 2084276 2026-08-07T19:12:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084282 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane | nav = Bosna i Hercegovina<br />Босна и Херцеговина | navê_fermî = | navê_kurdî = Bosniya û Herzegovîna | al = Flag of Bosnia and Herzegovina.svg | nîşan = Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg | sirûda_netewî = Intermeco | cîh = Location Bosnia-Herzegovina Europe.png | zimanên_fermî = [[Zimanê bosnî]], [[kroatî]], [[serbî]] | zimanên_tev = | sîstema_siyasî = | serxwebûn = 5 adar 1992 | paytext = [[Sarayevo]] | serok_komar = Endamên serokdewletiyê: Bakir Izetbegović, Nebojša Radmanović, Željko Komšić | serok_wezîr = | rûerd = 51.129 | gelhe = 3.922.205 | berbelavî = 76 | dirav = Mark (BAM) | dem = UTC+1 | nîşana_înternetê = .ba | koda_telefonê = +387 | nexşe = Bosnia_and_Hercegovina_map.png | nexşe_sernav = Nexşeya Bosniya û Herzegovînayê | wêne = SarajevoCofBiH.jpg | wêne_sernav = Serbajarê Sarayevoyê | wekêdin = | navê_nîştecihan = [[Bosnak]] }} '''Bosniya û Herzegovîna''' {{Sfn|Îzolî|1957|p=46}}(bi [[Zimanê bosnî|bosnî]]: Босна и Херцеговина ''Bosna i Hercegovina'') bi kurtasî tenê '''Bosniya''' tê gotin,<ref> {{Jêder-malper |url=https://kurdpa.net/ku/news/raport/-roja-cihani-a-kemendaman-di-iran-u-kurdistane-de |sernav=Raport/ Roja cîhanî a kêmendaman di Îran û Kurdistanê de (Hikûmeta Îslamia Îranê bi sedema îmza nekirina peymannameya “Otawa” di civîna mafên mirovan a Neteweyên Yekbûyî li Swisrayê, ji aliyê nûnerê welatê '''Bosniyayê''' ve rexne ji Îranê hat girtin ku derheq paqij kirina 20 milyon mayîn li welatê xwe, tu hewlek nedaye.) |malper=Kurdpa (kurdpa.net) |tarîx=2014-12-03 |tarîxa-gihiştinê=2024-02-19 |ziman=kt }}</ref> welatekî li [[Balkan]] e ku li başûrê rojavayê [[Ewropa]]yê ye û di navbera [[Xirwatistan]], [[Serbistan]] û [[Montenegro]]yê de ye. Sinorekî biçûk yê Bosniya û Herzegovînayê bi [[Deryaya Adriyatîk]] re heye. Bosniya û Herzegovîna yek ji welatên paşîn yê [[Yûgoslavya]]ya kevn e. Ji ber ku Bosniya welateke hundirîn e xwedî [[avhewaya parzemînî]] ya nerm ku bi havînan germ e û di mehên [[zivistan]]an de sar û bi berf e. Li herêmên navîn û rojhilatê welêt erdnîgariyeke çiyayî heye li bakurê rojhilat welêt jî bi giranî deşt e. [[Herzegovîna (herêm)|Herzegovîna]] ku herêma biçûktir û başûrê welêt e, xwedan avhewa [[Deryaya Navîn]] e û bi piranî çiyayî ye. [[Sarayevo]] paytext û bajarê herî mezin ê welêt e û li pey [[Banja Luka]], [[Tuzla]] û [[Zenica]] ne. Ji dawiya sedsala 19an heya [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], welat bi nav Keyaniya [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Awistirya-Mecaristanê]] re hatiye girêdan. Di serdema navbera şer de, Bosniya û Herzegovina beşek ji [[Keyaniya Yûgoslavyayê]] bû. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], di [[Yûgoslavya|Komara Federal a Sosyalîst a Yûgoslavyayê]] ya ku nû hatibû avakirin de statuya komarê ya tam hat dayîn. Di sala 1992an de, piştî [[Şerê Yûgoslavyayê|perçebûna Yûgoslavyayê]], komarê serxwebûna xwe ragihand. Piştî vê yekê [[Şerê Bosniyayê]] destpê kir ku heta dawiya sala 1995an dom kir û bi îmzekirina [[Peymana Daytonê]] dawî lê hat. Îro, welat mala sê komên etnîkî yên sereke ye, ku di destûra welêt de "gelên pêkhatî" têne destnîşan kirin. [[Bosnak]] ji her sêyan koma herî mezin in, [[Serb (gel)|Serb]] di rêza duyemîn de ne û [[Kroat]] jî di rêza sêyem de ne. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ji hemû xwecihên Bosniya û Herzegovînayê re, bêyî ku ferqa etnîsîte hebe, wek bosnakî tên bi nav kirin. Di nava kêmarên ku li gorî makezagonê wek "yên din" tên binavkirin, [[Cihûtî|cihû]], [[Rûm (kes)|rûm]], [[alban]], [[montenegrîn]], [[ûkrayînî]] û [[tirk]] in. Bosniya û Herzegovîna xwedan meclîsek du deme û serokatiyek ji sê endaman e ku her yek ji her sê komên etnîkî yên sereke pêk tê. Lêbelê, desthilata hikûmeta navendî pir kêm e, ji ber ku welat bi gelemperî nenavendî ye. Ew du pêkhateyên xwezer-yekîtî a Bosniya û Herzegovîna û wekî [[Komara Serbî]]- û yekîneya sêyemîn, Navçeya [[Brčko]], ku ji hêla hikûmeta xweya herêmî ve tê rêvebirin, pêk tê. Yekîtîya Bosniya û Herzegovîna jî ji 10 kantonan pêk tê. Bosniya û Herzegovîna welatekî e ku bi pêş dikeve û di [[Indeksa Pêşketina Mirovî]] de di rêza 74an de ye. Aboriya wê ji aliyê pîşesazî û çandiniyê ve, li pey geştyarî û sektora xizmetê ye. Geştyarî di van salên dawî de gelekî zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |sernav=Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical Update |weşanger=UNDP |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |tarîxa-arşîvê=22 adar 2017 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=16 îlon 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/ST.INT.ARVL?locations=BA |sernav=International tourism, number of arrivals - Bosnia and Herzegovina |weşanger=World Bank |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210125022323/https://data.worldbank.org/indicator/ST.INT.ARVL?locations=BA |tarîxa-arşîvê=25 kanûna paşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=14 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Welat xwedî pergalek ewlekariya civakî û gerdûnî-tenduristiyê ye, û xwendina asta seretayî û navîn belaş e. Welat endamê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkariyê li Ewropayê]], [[Konseya Ewropayê]], [[Hevkariya ji bo Aştiyê û Peymana Bazirganiya Azad a Ewropa Navîn e]]; ew di heman demê de endamek damezrîner e ji [[Yekîtî ji bo Deryaya Navîn]], ku di Tîrmeha 2008 de hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ufmsecretariat.org/who-we-are/member-states/ |sernav=List of Member States of the Union for the Mediterranean - UfM |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180512125018/http://ufmsecretariat.org/who-we-are/member-states/ |tarîxa-arşîvê=12 gulan 2018 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=5 gulan 2018 }}</ref> Welat serlêderê endametiya [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji Nîsana 2010an vir ve berendamê endamtiya [[NATO]]yê ye, dema ku Plana Çalakiya Endamtiyê wergirtibû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_37356.htm |sernav=Membership Action Plan (MAP) |malper=nato.int |weşanger=NATO |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150418174843/http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_37356.htm |tarîxa-arşîvê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=6 nîsan 2015 |jêgirtin=In April 2010, when the foreign ministers of NATO member countries met in Tallinn, after reviewing the progress that Bosnia and Herzegovina had made in its reform efforts, they invited the country to join the Membership Action Plan. }}</ref> == Nav == Tê bawer kirin ku navê axê ji navê [[çemê Bosna]] ye ku di nav rûerdê Bosniyayê re derbas dibe, tê. Li gor pisporê înglîzî [[William Miller]], niştecihên slavî li Bosniyayê bi zargotina xwe ve guncav kirin bi navê çemê Bosna û xwe [[bosnak]] bi nav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=0wpEBgAAQBAJ&pg=PA464&redir_esc=y |sernav=Essays on the Latin Orient |paşnav=Miller |pêşnav=William |tarîx=2014-07-28 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-45553-5 |ziman=en }}</ref> == Dîrok == Bosniya û Herzegovîna ji du herêmên dîrokî pêk tê, ku tu têkiliya wan bi dabeşbûna heyî ya li ser pêkhateyan re nîne: [[Bosniya]] û [[Herzegovîna]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Bosnia-and-Herzegovina |sernav=Bosnia and Herzegovina {{!}} Facts, Geography, History, & Maps {{!}} Britannica |tarîx=2023-12-01 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Devera ku niha Bosna û Herzegovîna ye, bi kêmanî ji Paleolotîka Jorîn ve ji hêla mirovan ve tê niştecîh kirin, lê delîl destnîşan dikin ku di serdema neolîtîk de, niştecîhên mirovan ên daîmî hatine damezrandin, di nav de yên ku ji çandên Butmir, Kakanj û Vučedol in.<ref name="Heather2010">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=gbUlnaHlHS0C&pg=PA404&redir_esc=y |sernav=Empires and Barbarians: The Fall of Rome and the Birth of Europe |paşnav=Heather |pêşnav=Peter |tarîx=2010-03-04 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975272-0 |ziman=en }}</ref> Piştî hatina yekemên Hind-Ewropî, herêm ji hêla çend şaristaniyên îllîrî û keltî ve hate niştecîh kirin. Di warê çandî, siyasî û civakî de, welat xwedî dîrokek dewlemend û tevlihev e. Bav û kalên gelên Slavên Başûr ên ku îro li herêmê dijîn di navbera sedsala 6an û 9an de hatine.<ref name="Heather2010" /> Di sedsala 12an de, Banate ya Bosna hate damezrandin; di sedsala 14an de, ev yek di Padîşahiya Bosnayê de pêşve çû. Di nîvê sedsala 15an de, ew bi Împeratoriya Osmanî ve hate girêdan, ku heya dawiya sedsala 19an di bin desthilatdariya wê de ma. Osmaniyan Îslam anîn herêmê û gelek nêrîna çandî û civakî ya welêt guhert. === Serdema Navîn === [[Wêne: Bosnia kingdom in the XIV c.jpg|thumb|Keyaniya Bosniyayê di serdema navînê]] Di sedsala 7an de ev herêm ji aliyê gelên [[slav]]î ve hatiye bicihkirin. Bosniya cara yekem wekî herêmek bi navê ''Banat'' di sedsala 9an de hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=0rIGA0rluO0C&pg=PA71&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Bosnia and Hercegovina: A Tradition Betrayed |paşnav=Donia |pêşnav=Robert J. |paşnav2=Fine |pêşnav2=John Van Antwerp |tarîx=1994 |weşanger=Hurst |isbn=978-1-85065-212-0 |ziman=en }}</ref> Ji Bosniyayê Banat, ku tenê ji sedsala 12an û vir ve wekî herêmek yekgirtî dihat nasîn, padîşahiyek bosnakî derketa holê. {{Gotara bingehîn|Keyaniya Bosniyayê}} === Împeratoriya Osmanî === Di sala 1463an de Bosniya ji aliyê [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] ve hate dagirkirin. Di encama kontrola Osmaniyan li Bosniyayê de, gelek [[mizgeft]] hatin avakirin û nifûsa [[Xiristiyanî|xristiyaniyan]] her ku çû bû [[misilman]], ev yek bû sedem ku Bosniya di nav împeratoriya Osmanî de ji ber rêjeya nifûsa misilmanan bibe xwedî statuyek taybetî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=eACqCQAAQBAJ&pg=PA473&redir_esc=y |sernav=Concise History of Islam |paşnav=Syed |pêşnav=Muzaffar Husain |paşnav2=Akhtar |pêşnav2=Syed Saud |paşnav3=Usmani |pêşnav3=B. D. |tarîx=2011-09-14 |weşanger=Vij Books India Pvt Ltd |isbn=978-93-82573-47-0 |ziman=en }}</ref> Di 1527an de, Eyaleta Bosniyayê hate damezrandin, ku tê de qada tevahiya dewleta îro ya Bosniya û Herzegovîna, parçeyên [[Kroatya]], [[Montenegro]], û [[Sancaq (herêm)|Sanqac]], ku di dawiyê de li dora 1580an paşalikê Bosniyayê da. Di sala 1876/78an de bi serhildana girseyî ya gelê bosnakî, desthilatdariya Osmanî hate şikandin û dûv re dîsa ji holê rabû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=ZACnCgAAQBAJ&pg=PP1&redir_esc=y |sernav=Whose Bosnia?: Nationalism and Political Imagination in the Balkans, 1840–1914 |paşnav=Hajdarpasic |pêşnav=Edin |tarîx=2015-09-03 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-5371-7 |ziman=en }}</ref> === Şerê Cîhanê yê yekem === [[Wêne: Sarajevo Lateinerbrücke 1.JPG|thumb|Pira Latayn ku êrîşa Sarajevoyê hat kirin]] Di sala 1878an de, piştî serkeftina [[Împeratoriya Rûsî|împeratoriya rûsî]] li dijiya Osmaniyan, [[Kongreya Berlînê]] parêzgehê Osmanî ya Bosniya û Herzegovînayê xistiye bin rêveberiya [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Awistirya-Mecaristanê]]. Di sala 1908an de bi awayekî fermî ji aliyê monarşiya dualî ya xanedana [[Împeratoriya Habsburgê|Habsburgê]] ve kêşeya pêvekirina Bosniyayê destpê kir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=KfqbujXqQBkC&pg=PA367&redir_esc=y |sernav=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |paşnav=Banac |pêşnav=Ivo |tarîx=1984 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-9493-2 |ziman=en }}</ref> Daxwazên serxwebûnê jî ji ber tevliheviya etnîkî û olî di demek dijwar de derbas bûn. Di encamê de hewla kuştina mîrasgirê textê Awistro-Mecarî [[Franz Ferdinand]] li [[Sarayevo]]yê di sala 1914an de ji hêla xwendekarê sirbî [[Gavrilo Princip]] ve bû sedema [[krîza Tîrmehê]], ku di dawiyê de bû sedema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]].<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=KfqbujXqQBkC&pg=PA149&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |paşnav=Banac |pêşnav=Ivo |tarîx=1984 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-9493-2 |ziman=en }}</ref> Piştî bidawîbûna şer, welat bû beşek ji Keyaniya Serb, Kroat û Slovenan. === Endam û Şerê Yûgoslavyayê === [[Wêne: Flag of Bosnia and Herzegovina (1946–1992).svg|thumb|Alayê Bosniyayê sosyalîst ji 1946 heya 1992an]] Di cih de piştî Şerê Cîhanê yê yekem, Bosniya û Herzegovîna bû beşek ji [[Yûgoslavya|keyaniya Yûgoslavyayê]]. Dewlet ji aliyê navendîparêziyê ve dihate naskirin; ramana xwezer di derbarê komên etnîkî yên ne-Serbî û olên ne Xiristiyan de bi giranî hate tepisandin; Aloziyên etnîkî, mezhebî û olî mane û di hin rewşan de jî xirabtir bûne. Berxwedana serketî ya partîzanên Yûgoslavyayê bi pêşengiya [[Josip Broz Tito]] li dijî dagirker û hevalbendên wan, bi biryarên AVNOJ-ê yên 29ê Mijdara 1943an li [[Jajce]]yê, ku bingehê yekîtiyeke nû ya gelên [[Slav|slavên başûr]] di bin serokatiya Partiya Komunîst de danî, bi dawî bû. [[Wêne: Flag of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg|thumb|Alayê şêr di dema 1992 heyan 1998an de]] Piştî Kongreya 14ê a komaleya komunîstên Yûgoslavyayê di sala 1990an de, Partiya komunîst a Yugoslavyayê hate hilweşandin. Vê yekê hikûmeta defakto piştî 45 salan desthilatdariya Partiya Komunîst a li Yugoslavyayê bi dawî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pesd.princeton.edu/node/201 |sernav=Bosnia - Herzegovina |malper=The Princeton Encyclopedia of Self-Determination |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Siyasetmedarên sloven û kroatî ji nû ve rêxistinkirina dewletê pêşniyar kirin. Ev siyasetmedaran xwestin ku îdejoliya [[sosyalîzm]]ê ji holê rakin û desthilatdariyeke demokratîk a cîhanê rojava ava bikin. Ji ber ku hemû pêşniyar ji aliyê hikûmên serb ve hatin redkirin û sîstemeke li ser prensîba “yek zilam, yek deng” hat belavkirin, di kongreyê de nakokiyên tund derketin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secnet069.un.org/x/cases/prlic/ind/en/prl-ii040304e.htm |sernav=Prlic et al. Initial Indictment |tarîx=2009-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 |tarîxa-arşîvê=2009-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090228191656/http://secnet069.un.org/x/cases/prlic/ind/en/prl-ii040304e.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber vê yekê, [[Slovenya]] û [[Kroatya]] di sala 1991an de serxwebûna xwe ragihandin, ji ber vê yekê Yûgoslavya niha tenê ji komarên [[Serbistan]], Montenegro, [[Makedonyaya Bakur|Makedonya]] û Bosniya-Herzegovîna pêk tê. Di 29ê sibata 1992an de, di referandumeke Bosniya û Herzegovîna de ku bi piranî ji aliyê nifûsa Serb ve hatibû boykotkirin, %99,4 dengdêran dengê xwe dan serweriya dewletê, bi rêjeya 63% ya dengdêran didan.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate |sernav=CSCE :: Article :: Report: The Referendum on Independence in Bosnia-Herzegovina |tarîx=2011-05-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 |tarîxa-arşîvê=2011-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110522132353/http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 3ê Adara 1992an de hikûmên Bosniya vekişîna xwe ji yekîtiya Yûgoslavyayê û serxwebûna xwe bi navê fermî Komara Bosniya û Herzegovîna (''Republika Bosna i Hercegovina'') di nav sînorên komara berê de ragihand. Naskirina ji aliyê navneteweyî di 17ê Nîsana 1992an de pêk hat, lê nûnerên Serbistanê serxwebûnê welêt nas nekir û li herêmên di bin kontrola xwe de "Komara Serbî ya Bosniya û Herzegovînayê" (''Srpska Republika Bosna i Hercegovina'') ava kirin. [[Şerê Yûgoslavyayê]] ku sê salan dewam kir, di dawiyê de bû sedema mirina 100,000 mirovan.<ref name=":1" /> {{Gotara bingehîn|Yûgoslavya}}{{Gotara bingehîn|Yûgoslavya|Komkujiya Srebrenîtsayê 1995}} === Îro === Di dawiya [[şerê Bosniyayê]] de [[peymana Dayton]] derketa holê, ku di sala 1995an de li bajarê [[Dayton]] ([[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) dest pê kir û di 14ê Kanûnê de li [[Parîs]]ê hate îmzekirin, ku dewleteke yekîtî rêxistin da, ku ji du pêkhateyên hikûmetên wek Bosniya û Herzegovîna û [[Komara serb]] hatiye ragihandin. Lêbelê, rewşa siyasî ya navxweyî hîn jî bi encamên şer û pevçûnên berdewam ên di navbera her sê komên etnîkî ([[Bosnak]], [[Kroat]] û [[Serb (gel)|Serb]]) de diyar bû. Her çend bi giştî di navbera hemwelatiyên bosnakî yên asayî de nakokî tune bin jî, dewlet hîn jî di nav qeyranek siyasî de ye ji ber ku di derbarê paşeroja dewletê de ramanên cûda hene.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26093160 |sernav=Bosnian protests: A Balkan Spring? |tarîx=2014-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Bi taybetî sîyasetmedarên bosnak dixwazin hemî dewletê ji nû ve navendî bikin û di demeke navîn de bixin nava [[Yekîtiya Ewropayê]]; Nûnerên kroatî daxwaza qanûneke nû ya hilbijartinê û beşek jî ji bo avakirina pêkhateyeke sêyem (kroatî) dikin û nûnerên Komara serb jî daxwaza nenavendîbûna bêtir ya dewletê an jî veqetandina Komara serbî dikin. Yek ji sê modelan heta niha di giştî dewletê de piraniyek siyasî peyda nekiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2014/02/08/world/europe/protests-over-government-and-economy-roil-bosnia.html |sernav=Protests Over Government and Economy Roil Bosnia |paşnav=Bilefsky |pêşnav=Dan |tarîx=2014-02-08 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Di Sibata 2014an de, pêşî li bajarê [[Tuzla]]yê û paşê jî li gelek bajarên din ên welêt, li dijî rewşa xirab a aborî û gendeliya di siyaset û rêveberiyê de xwenîşandanên qismî tund hatin kirin. Siyasetmedarên serbî li [[Banja Luka]]yê û [[Belgrad]]ê meylên dubendiyê teşwîq dikin ku dikarin konfederasyona nazik bişkînin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/europe-race-and-ethnicity-racial-injustice-sarajevo-90c9d5a395026947ec7383bc2a49b649 |sernav=Bosnian Serb police drill seen as separatist 'provocation' |tarîx=2021-10-22 |malper=AP News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Çar nivîskaran di Adara 2022an de nivîsandibûn ku ev yek jî dike ku şerek nû di navbera komên etnîkî de gengaz xuya bike.<ref name=":3" /> Di 12ê Cotmeha 2022an de, Komîsyona Yekîtiya Ewropayê dayîna statuya berendamê ya Bosniya û Herzegovînayê pêşniyar kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-59130945 |sernav=Bosnian leader stokes fears of Balkan breakup |tarîx=2021-11-03 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne: Drina Canyon.JPG|thumb|Çemê Drînayê]] [[Wêne: NP001 nacionalni park sutjeska perucica.jpg|thumb|Çiyayê Maglîçê, çiyayê herî mezin ya welat.]] Bosniya û Herzegovîna li rojavayê [[Balkan|nîvgiraviya Balkanê]] ye û bi giranî ji hêla çiyayek nizm a daristanî ve tête taybetmend kirin, ku çiyayên herî bilind digihîjin bilindahiya 2,400 metre ji asta deryayê. Beşek ji herêma çiyayî, bi taybetî li deverên rojavayê herêmê û Herzegovîna karstkirî ye. Ava rûvî ya ku li vir çêdibe, nagihîje pergalên çemên mezin, lê bi giranî diherike. Li başûr û li bakur li deştên Savayê jî herêmên hênik hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Di heman demê de li başûr jî peravê Adriyatîkê ya 20 kîlometrî dirêj nêzî [[Neum]]ê ye. [[Sarayevo]] paytextê û bajarê herî mezin e. Bajarên din ên mezin [[Banja Luka]] û [[Prijedor]] li herêma bakur-rojavayê ku wekî [[Bosanska Krajina]], [[Tuzla (Bosniya û Herzegovîna)|Tuzla]], [[Bijeljina]], [[Bijeljina]] û [[Brčko]] li bakur-rojhilat, [[Zenica]] li beşa navendî ya welêt, û [[Mostar]], bajarê herî mezin ê herêma başûrê Herzegovîna tê zanîn, hene. Li Bosniya û Herzegovîna heft çemên sereke hene: * [[Çemê Savayê|Sava]] çemê herî mezin ê welêt e, û sînorê xwezayî yê bakur bi Kroatya re pêk tîne. Ji %76 axa welat diherike [[Çemê Dunayê|Dunayê]] û paşê jî [[Deryaya Reş]]ê. * [[Una (Sava)|Una]], [[Sana (Sava)|Sana]] û [[Vrbas (Sava)|Vrbas]] şaxên rast ên Sava ne. Ew li herêma bakurê rojavayê [[Bosanska Krajina]] ne. * [[Çemê Bosnayê]] navê xwe daye welat, û çemê herî dirêj e ku bi tevahî tê de ye. Ew di nav Bosniyayê navendî de, ji çavkaniya xwe ya li nêzî [[Sarayevo]]yê heya Sava’ê li bakur dirêj dibe. * [[Çemê Drînayê|Drîna]] di beşa rojhilatê Bosniyayê re derbas dibe, û bi piranî ew bi [[Serbistan]]ê re sînorek xwezayî pêk tîne. * [[Çemê Neretvayê|Neretva]] çemê herî mezin ê Herzegovînayê e û tenê çemê mezin e ku ji başûr diherike, di [[Deryaya Adriyatîk]]ê de ye. === Sînor === Bosniya û Herzegovîna bi sê dewletên cîran re bi giştî hezar û 1538 kîlometre sînorên derve hene. * 932 kîlometran bi Kroatya ve, ku li bakur û rojava dewlet bi kevanek dorpêçkirî ye. * 357 kîlometre li rojhilatê Serbistanê. * 249 kîlometre li başûrê rojhilatê Montenegroyê. === Avhewa === Bosniya û Herzegovîna li herêma veguhêz di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û parzemînê de ye. Zivistan dibe ku pir sar be û germahiyên bi qasî -20 pileyî ne kêm in. Ji ber cihê welat havînan bi piranî pir germ û ziwa ne. Bi giştî, ji sedî 50ê Bosniya û Herzegovînayê daristanî ye. Piraniya deverên daristanî li navend, rojhilat û rojavayê Bosniyayê ne. Herzegovîna xwedan avhewa [[Deryaya Navîn]] zuwatir e, bi topografiya [[karst]] a serdest. Bakurê Bosniyayê (Posavina) li tenişta [[Çemê Savayê|çemê Sava]] erdek çandinî ya pir berdar heye û qada têkildar bi giranî tê çandin. Ev zeviya çandiniyê beşek ji [[Deşta Navendî (Ewropa)|Deşta Navendî]] e ku li cîranên Kroatya û Serbistanê dirêj dibe. Welat tenê 20 kîlometran peravê li derdora bajarê [[Neum]]ê heye. Her çend bajar ji hêla nîvgiravên Kroatyayê ve hatî dorpêç kirin, li gorî qanûnên navneteweyî, Bosniya û Herzegovîna mafê derbasbûna deryaya derve heye. === Bikaranîna erdê === Tenê di binê pêncan a rûbera welêt de ji bo çandiniyê guncan e. Ev dever bi giranî li dirêjahiya Savayê, li jêrzemîna Neretva û li polên Herzegovînayê ne. === Flora û fauna === Flora û faunaya welêt ji hêla cûrbecûr ve dewlemend e. Flora û faunaya welêt ji nifûsa hindik û deverên bê niştecîh sûd werdigirin. Nêzîkî 60 ji sedî ji qada Bosniya û Herzegovîna daristanî ye, bi taybetî çiya pir bi dar in. Ji ber zehmetiya gihîştinê, xweza jî kêm di xetereyê de ye. Vê yekê hişt ku jîngeha gelek heywan û nebatên bi awayekî kêm were parastin.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |tarîx=2017-06-01 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5451287/ |kovar=Bioscience |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> == Gelhe == === Demografîk === Nifûsa Bosniya û Herzegovîna di sala 2020an de 3,3 mîlyon niştecîh bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> Mezinbûna nifûsa salane -0,6% bû. Ji salên 1990î û vir ve ji ber şer, koçberî û kêmbûna zayînê nifûs kêm dibe. Di sala 2020an de, ji her 1,000 niştecîhan re<ref name=":0"/> 7,8 rêjeya jidayikbûnê û ji 1,000 niştecîhan re rêjeya mirinê jî 11,1 bû.<ref name=":0"/> Di sala 2020an de hejmara jidayikbûna her jinê bi amarî 1,2 bû.<ref name=":0"/> Hêviya jiyanê ya rûniştevanên Bosniya û Herzegovînayê ji dayikbûnê 77,5 sal<ref name=":0"/> di 2020an de bû (jin: 80,<ref name=":0"/> mêr: 75).<ref name=":0"/> Temenê navînî yê nifûsê di sala 2020an de 43,1 sal bû, hinekî li ser nirxa Ewropî ya 42,5.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/Population/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 |roja-arşîvê=2020-06-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200604174948/https://population.un.org/wpp/Download/Standard/Population/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> {| class="wikitable" |+ Pêvçûna nifûsê<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 }}</ref> |- ! Sal !! Niştecîh !! Sal !! Niştecîh |- | 1950 || 2.661.000 || 1990 || 4.463.000 |- | 1960 || 3.226.000 || 2000 || 3.767.000 |- | 1970 || 3.761.000 || 2010 || 3.722.000 |- | 1980 || 4.180.000 || 2020<ref name=":0"/>|| 3.281.000 |} === Ol === [[Wêne:BiH Popis 2013 svi.svg|thumb|Nexşeya etnîkên Bosniya û Herzegovîna: * Sor: [[Serb (gel)|Serb]] * Kesk: [[Bosnak]] * Heşin: [[Kroat]]]] ==== Îslam û Xristiyanî ==== Misilman (li gorî serjimêriya 2013an bi qasî 50,7%, bi piranî bosnakên etnîkî), piraniya [[Dêra ortodoks|xristiyanên ortodoks]] ên serbî (2013 nêzikî 30,7%) û [[Katolîk|xristiyanên katolîk]] (nêzîkî 15,2%). Li gorî serjimêriya 2013, 0,3% [[Agnostîsîzm|agnostîk]] û 0,8% [[Ateîzm|ateîst]] in. 2,3% ji tevahiya nifûsa eyaletê ji komên din ên wekî [[Protestanî|protestan]] ne, an jî bersiv nedan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-12-05 |tarîxa-arşîvê=2016-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161006151436/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Perwerde === Çûna dibistanê heta pola nehan mecbûrî ye. Dûv re mezûn dikarin sê sal perwerdehiya pîşeyî an sê-çar sal perwerdehiya dibistana navîn li lîse, dibistanên dêrê, dibistanên hunerî, dibistanên teknîkî an enstîtûyên perwerdekirina mamosteyan hilbijêrin. Gihîştina zanîngehan ji mezûnên dibistanên navîn û - bi rêjeyek sînorkirî - mezûnên dibistanên pîşeyî re piştî derbaskirina ezmûna têketinê vekirî ye. Di sala 2015an de ji sedî 98,5ê nifûsê dikaribûn bixwînin û binivîsin. Berpirsiyariya kantonan (di nav yekîtî de) û Komara serbî ya ji bo siyaseta çandî û perwerdehiyê rê li ber pergaleke perwerdehiyê ya perçebûyî bi mufredatên qismî etnonavî vedike. == Aborî == Li Yûgoslavyayê berê, Bosniya û Herzegovîna yek ji wan herêmên qelstir bû. Piştî dawiya Şerê Bosniyayê, di destpêkê de mezinbûna aborî ya domdar hebû. Siyaseta diravî ya pere, ku di nav xwe de rêjeyek danûstendinê ya nîşana veguhezbar a euroyê dihewîne, beşdarî aramiya diravê kir. Rêjeya bêkariyê bi fermî ji sedî 28.2 e û bêkariya ciwanan jî ji sedî 67.6 e. Di sala 2006an de danasîna VATê dahata hikûmetê zêde kir. Îxracat hîn jî pir cihêreng nînin; Ji sedî 50 îxracata madenê û text in. Kêmasiya zêde ya hesabê niha heya niha bi dravdanên veguheztinê yên bosniyakên ku li derveyî welat dijîn, tê veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Internationales/Land/Europa/BosnienundHerzegowina.html |sernav=Welat û Herêm - Navdewletî - Daneyên li gorî dewletê - Bosniya û Herzegovina - Daîreya Îstatîstîkî ya Federal (Destatis) |ziman=Almanî }}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.coface.com/CofacePortal/ShowBinary/BEA%20Repository/AT/de_DE/documents/countryreports2008/CR08_BA_DE |sernav=Bêkarî, giştiya ciwanan (% ji tevahiya hêza kar a temenên 15-24 salî) (texmîna ILO ya modelkirî) {{!}} Îstatîstîk |ziman=en }}{{Mirin girêdan|tarîx=kanûna pêşîn 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bosniya û Herzegovîna bi pirsgirêka dualî re rû bi rû ye ku ji nû ve avakirina welatek ji şer wêrankirî ye û danasîna reformên bazara lîberal a veguhêz di aboriya xwe ya berê ya tevlihev de. Yek mîrateya serdema berê pîşesaziyek bihêz e; di dema serokê komara berê [[Džemal Bijedić]] û serokê Yugoslavyayê [[Josip Broz Tito]] de, pîşesaziyên metal li komarê hatin pêşve xistin û di encamê de beşek mezin ji nebatên Yugoslavyayê pêş ket; Komara Yûgoslavî a Bosniya û Herzegovînayê di salên 1970an û 1980an de xwedan aboriyek pir bihêz a ku li ser hinardekirina pîşesazî ye, digel hinardekirinên mezin ên bi mîlyonan dolarên amerîkî. Di piraniya dîroka Bosniyayê de, çandinî li ser zeviyên xwedan taybetmendî hatiye kirin; Xwarina teze bi kevneşopî ji komarê ye tê hinartin. Di sala 2015an de hilbera nesafî ya navxweyî (GDP) bi qasî 14,21 mîlyar [[ewro]] bû, serê her kesî jî 3 hezar û 749 Euro bû. Lîsteya aborî ya salên dawî:<ref name=":4" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Sal !1997 !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 |- |TBH |14,09 Mîly. |19,44 Mîly. |27,01 Mîly. |29,43 Mîly. |32,02 Mîly. |34,47 Mîly. |34,45 Mîly. |35,14 Mîly. |36,19 Mîly. |36,59 Mîly. |- |TBH per kesê |3.748 |5.161 |7.143 |7.786 |8.483 |9.159 |9.195 |9.440 |9.810 |10.031 |- |TBH mezinbûnî<br />(%) |22,9 % |4,4 % |4,2 % |5,7 % |6,0 % |5,6 % |−0,8 % |0,8 % |0,9 % |−0,7 % |- |Enflasyon<br /><small>(%)</small> |5,7 % |5,0 % |3,6 % |6,1 % |1,5 % |7,4 % |−0,4 % |2,1 % |3,7 % |2,0 % |- |Kesên bêkar<br /><small>(%)</small> |35,3 % |31,1 % |31,1 % |31,1 % |29,0 % |23,4 % |24,1 % |27,2 % |27,6 % |28,0 % |- |Deynê dewlete<br /><small>(%)</small> |… |35 % |26 % |21 % |19 % |31 % |35 % |43 % |43 % |43 % |- !Sal !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |'''2018''' |'''2019''' |'''2020''' |'''2021''' |'''2022''' |- |TBH |36,24 Mîly. |39,19 Mîly. |40,83 Mîly. |42,68 Mîly. |44,62 Mîly. | | | | | |- |TBH per kesê |10.557 |10.989 |11.547 |12.136 |12.724 | | | | | |- |GDP mezinbûnî (%) |2,4 % |1,2 % |3,1 % |3,2 % |2,7 % |3,7 % |2,8 % | −3,1 % |7,1 % | |- |Enflasyon<br /><small>(%)</small> |−0,1 % |−0,9 % |−1,1 % |−1,1 % |−1,3 % | | | | | |- |Kesên bêkar<br /><small>(%)</small> |27,5 % |27,5 % |27,7 % |25,4 % |20,5 % | | | | | |- |Deynê dewlete<br /><small>(%)</small> |45 % |45 % |46 % |44 % |41 % | | | | | |} Şerê di salên 1990î de, di aboriya Bosniyayê de bû sedema guhertineke berbiçav. [[Têrbûna berhemên hundirî|TBH]] ji sedî 60 kêm bû û hilweşîna binesaziya laşî aborî wêran kir. Ji ber ku piraniya kapasîteya hilberînê nehatiye vegerandin, aboriya Bosniyayê hîn jî bi dijwariyên girîng re rû bi rû dimîne. Hêjmar nîşan didin ku TBH û dahata serê mirovî ji sala 2003 heta 2004an ve %10 zêde bûye; Ev û kêmbûna deynê neteweyî yê Bosniyayê meylên neyînî ne, û bêkarîya bilind 38,7% û kêmbûna bazirganiyê ya mezin hê jî dibe sedema fikaran. === Dirav === Dirava [[Mark (dirav)|Mark]] ji 22ê Hezîrana 1998an vir ve li seranserê Bosniya û Herzegovîna navgînek dravê derbasdar e. === Geştyarî === [[Wêne:Mostar Old Town Panorama 2007.jpg|thumb|[[Pira Mostarê]], yek ji [[Kelepora Cîhanê ya UNESCO]]]] Li gorî pêşbîniyên [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê|Rêxistina Geştyarî ya Cîhanê]], Bosniya û Herzegovîna di navbera salên 1995 û 2020an de di cîhanê de xwediyê sêyemîn rêjeya geşbûna geştiyariyê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://traveloholic.ba/ |sernav=Traveloholic Tours |malper=traveloholic.ba |tarîxa-gihiştinê=2023-12-08 }}</ref> Di sala 2017an de, 1,307,319 geştyar serdana Bosniya û Herzegovîna kirin, ku ji sedî 13,7 zêde bû û 2,677,125 şev li otêlê rûniştin, ku ji sala borî 12,3% zêde bû. Ji sedî 71,5ê geştiyaran ji welatên biyanî hatine. Di sala 2018an de, 1.883.772 geştyar serdana Bosniya û Herzegovîna kirin, ku ji sedî 44,1 zêde bû û 3.843.484 şev li otêlê rûniştin, ku ji sala borî 43,5% zêde bû. Herwiha ji sedî 71,2ê geştiyaran jî ji welatên biyanî hatine. == Rêveberî == [[Wêne:Željka Cvijanović 2022.jpg|thumb|120px|[[Željka Cvijanović]], seroka Komara Serbî]] [[Wêne:Denis Bećirović (cropped).jpg|thumb|120px|[[Denis Bećirović]], yek ji serokên Bosniya û Herzegovîna]] [[Wêne:Željko Komšić 2023 (cropped).jpg|thumb|120px|[[Željko Komšić]], yek ji serokên Bosniya û Herzegovîna, cîgirê kêmneteweyî kroatan]] Di encama [[Peymana Daytonê]] de, pêkanîna aştiyê ya sivîl ji aliyê [[Nûnerê Bilind ê Bosniya û Herzegovînayê]] ve ku ji aliyê [[Encumena Pêkanîna Aştiyê]] (EPA) ve hatiye hilbijartin, tê çavdêrîkirin. Temsîlkarê Bilind li welêt desthilatdariya herî bilind a siyasî ye. Temsîlkarê Bilind xwedî gelek desthilatên hikûmî û yasadanînê ye, di nav de dûrxistina karbidestên hilbijartî û nehilbijartî. Ji ber rayeyên berfireh ên nûnerê bilind ên li ser siyaseta Bosniyayê û rayeyên bingehîn ên vetoyê, ev cîh bi ya cîgirê keyîtî re jî tê berhev kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/europe/1998/09/03/carlos-westendorp-bosnias-euro-spanish-viceroy |sernav=Carlos Westendorp, Bosnia’s Euro-Spanish viceroy |malper=The Economist |tarîxa-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ohr.int/interview-christian-schwarz-schilling-high-representative-for-bih-the-last-bosnian-viceroy-4/ |sernav=Interview: Christian Schwarz-Schilling, High Representative for BiH: “The Last Bosnian Viceroy” |tarîx=2006-03-31 |malper=Office of the High Representative |ziman=sr-RS |tarîxa-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref> Siyaset di çarçeweya demokrasiya nûnertiya parlemanî de pêk tê, ku desthilata cîbicîkar ji aliyê Encumena Wezîran a Bosniya û Herzegovîna ve tê bikaranîn. Desthilatdariya zagonsaz hem di destê Encumena Wezîran û hem jî Meclîsa Parlementara a Bosniya û Herzegovîna de ye. Endamên Meclîsê li gorî pergala nûnertiya rêjeyî têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parlament.ba/Content/Read/182?title=ParlamentarizamuBosniiHercegoviniuperiodu1945.%E2%80%931990.&lang=en |sernav=Parliamentarism in Bosnia and Herzegovina during the period 1945 – 1990 |malper=www.parlament.ba |tarîxa-gihiştinê=2023-12-06 |roja-arşîvê=2018-09-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180913174033/http://parlament.ba/Content/Read/182?title=ParlamentarizamuBosniiHercegoviniuperiodu1945.%E2%80%931990.&lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bosniya û Herzegovîna demokrasiyek lîberal e. Li gor Peymana Daytonê çend astên wê yên pêkhatina siyasî hene. Ji van astan a herî girîng dabeşkirina welat li ser du pêkhateyan e: Federasyona Bosniya û Herzegovîna û Komara Serbî. Federasyona Bosiya û Herzegovîna %51ê rûbera giştî ya Bosniya û Herzegovînayê digire, lê Komara Srpska %49ê rûberê xwe digire. Komîteyên ku bi piranî li ser herêmên ku di wê demê de di destê her du aliyên şer de bûn, bi awayekî fermî bi Peymana Daytonê di sala 1995an de hatin damezrandin ji ber guhertinên mezin ên di pêkhateya etnîkî ya Bosniya û Herzegovîna de. Ji sala 1996an vir ve, hêza saziyan li gorî hikûmeta parêzgehê pir kêm bûye. Digel vê yekê, sazî hîn jî ji bo xwe xwedî gelek hêz in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781003208327-5/subnational-competitive-authoritarianism-power-sharing-bosnia-herzegovina-damir-kapid%C5%BEi%C4%87 |sernav=Subnational competitive authoritarianism and power-sharing in Bosnia and Herzegovina |paşnav=Kapidžić |pêşnav=Damir |tarîx=2021 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-003-20832-7 |doi=10.4324/9781003208327-5/subnational-competitive-authoritarianism-power-sharing-bosnia-herzegovina-damir-kapid%C5%BEi%C4%87 }}</ref> === Hêz === Hêzên Çekdar ên Bosniya û Herzegovîna di sala 2005 de, bi yekbûna Artêşa Federasyona Bosniya û Herzegovina û Artêşa Komara Serbî, ku herêmên xwe parastibû, di yek yekîtiyê de bûn yek.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.rferl.org/a/1060755.html |sernav=Bosnia-Herzegovina: NATO Aims To Merge Rival Armies Into Single Bosnian Force |paşnav=Lobjakas |pêşnav=Ahto |tarîx=2008-04-08 |malper=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref> Wezareta Parastinê di sala 2004 de hat avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nato.int/cps/en/natohq/opinions_21117.htm |sernav=Nikola Radovanović: Bosnian Defence Minister |paşnav=NATO |malper=NATO |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Bosnia and Herzegovina}} {{Dewletên Ewropayê}} [[Kategorî:Bosniya û Herzegovîna| ]] [[Kategorî:Cimhûriyetên federal]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] s9bg45i6ryrrel5qrcbrlcttdq1qbec Hinar (kovar) 0 48074 2084322 1876584 2026-08-07T22:55:56Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084322 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Binêre herwiha|'''[[Hinar]]''' (fêkî)}} '''''Kovara Hinarê''''', di bin banê [[Kurdî-Der]]a [[Izmîr]]ê de, di [[31ê tebaxê|31ê tebaxa]] 2009an de dest bi weşanê kir. Hinar kovareke [[çand]]î, [[huner]]î û [[wêje]]yî bû ku du mehan carekê derdiket. Di destpêkê de [[Şikran Laloğlu]], [[Erdal Sağyığıt]], [[Yusuf Taştan]], [[Mustefa Borak]] û [[Berfo Barî]] cih girtine. Xwediyê kovarê yê ewilî Erdal Sağyığıt bû, dûvre edîtor û xwediyê kovarê bû Berfo Barî. Vêga [[H. Kovan Baqî]], Mustefa Borak û Berfo Barî kovarê bi rê ve dibin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://www.semakurd.net/sites/default/files/imagecache/400xY/kovara%20hinar%2012.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235349/http://www.semakurd.net/sites/default/files/imagecache/400xY/kovara%20hinar%2012.jpg |date=2016-03-04 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî]] i9mq7vl6o3f4rorhky2q5o087euo0v9 Meryem Uzerli 0 52035 2084363 1712400 2026-08-08T02:25:26Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084363 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{kêm|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Meryem Uzerli | wêne = | navê_rastî = Meryem Sahra Uzerli | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|8|1983|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kassel]], [[Almanya]] | pîşe = Aktrîs | salên_çalak = 2008–îro | netewe = Alman <br /> Tirk | zarok = Lara Uzerli (z. 2014) | malper = http://www.meryem.me/index_tr.html }} '''Meryem Uzerli''' (z. [[12'ê tebaxê]] [[1983]]<ref>[http://sinematurk.com/kisi/108450-meryem-uzerli/ Meryem Uzerli - Sinema Turk]</ref> li [[Kassel]], [[Almanya]]) aktrîseke alman - tirk e . == Jiyana wê == Meryem Uzerli wek zaroka sêyemîn a dayikek [[alman]] û bavek [[tirk]] li bajarê [[Hamburg]]ê ya [[Almanya]]yê hat dinê. Wê li 'Schauspielstudio Frese' perwerdeya lîstikvanî girt û bi lîstina rola jina biyanî ya di fîlm û [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlmên]] tirk de bû bi nav û deng. Rola wê ya herî serketî rola [[Xurrem Siltan]] a di rêzefîlma [[Muhteşem Yüzyıl]] e. == Fîlmnîgarî == {| class="wikitable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="font-size:90%" |- !Welat !Sal !Berhem !Rol !Cureya lîstikvaniyê !Cure |- |rowspan="6"|{{DEU}} |2008 |''Inga Lindström'' |Britta |rowspan="6"|Rola piştgirî |[[Dizi (televizyon)|Televizyon dizisi]] |- |rowspan="3"|2009 |''Das total verrücktes Wochenende'' | |[[Sinema filmi]] |- |''The Line'' |Anna |[[Kısa film]] |- |''Sterne über dem Eis'' |Öğrenci |rowspan="2"|[[Sinema filmi]] |- |rowspan="2"|2010 |''Journey of No Return'' |Hostes |- |''Ein Fall für zwei'' |Ankel |rowspan="3"|[[Dizi (televizyon)|Televizyon dizisi]] |- |rowspan="10"|{{TUR}} |2011-2013 |''[[Muhteşem Yüzyıl (rêzefîlm)|Muhteşem Yüzyıl]]'' |[[Xurrem Siltan]] |rowspan="3"|Rola sereke |- |rowspan="3"|2016 |''[[Gecenin Kraliçesi]]<ref>{{Jêder-malper |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304070842/http://www.hurriyet.com.tr/meryem-uzerli-yeni-dizisi-gecenin-kralicesinin-cekimlerinde-dublor-kullandi-40004627 |weşanger=Hürriyet |sernav=Meryem Uzerli yeni dizisi 'Gecenin Kraliçesi'nin çekimlerinde dublör kullandı |roja-gihiştinê=26 çiriya pêşîn 2015 |tarîx=22 çiriya pêşîn 2015 |url=http://www.hurriyet.com.tr/meryem-uzerli-yeni-dizisi-gecenin-kralicesinin-cekimlerinde-dublor-kullandi-40004627 |roja-arşîvê=4 adar 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref>'' |Selin |- |''[[Annemin Yarası]]'' |Marija |[[Sinema filmi]] |- |[[Eşkıya Dünyaya Hükümdar Olmaz (dizi)|''Eşkıya Dünyaya Hükümdar Olmaz'']] |Suzi |Rola mêvanî |[[Dizi (televizyon)|Televizyon dizisi]] |- |rowspan="2" | 2017 || [[Cingöz Recai: Bir Efsanenin Dönüşü|''Cingöz Recai'']] || Göze || rowspan="3" | Rola mêvanî || rowspan="3" | [[Sinema filmi]] |- |''Öteki Taraf'' |Sara |- |2020 |''Kovan'' |Ayşe |- |2023 |''[[O Ses Türkiye Yılbaşı Özel]]'' |Kendisi |Jûri |[[Yarışma programı]] |- |Yakında |''Sonsuz Bir Aşk'' | |rowspan="2"|Rola mêvanî |[[Sinema filmi]] |- |2024- |[[RU (dizi)|''RU'']]<ref>{{Jêder-malper |xebat=Birsen Altuntaş |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220530105640/https://www.birsenaltuntas.com/dizi/meryem-uzerlinin-esini-oynayacak/6342/ |sernav=Meryem Uzerli’nin eşini oynayacak |roja-gihiştinê=30 gulan 2022 |tarîx=30 gulan 2022 |url=https://www.birsenaltuntas.com/dizi/meryem-uzerlinin-esini-oynayacak/6342/ |roja-arşîvê=30 gulan 2022 |ziman=tr }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |Reyan |[[İnternet dizisi]] |-class="sortbottom" | colspan="6" style="background-color:#EAECF0;text-align:center" |'''Çavkanî:'''<ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli &#124; SinemaTürk |malper=www.sinematurk.com |url=https://www.sinematurk.com/kisi/108450-meryem-uzerli |roja-arşîvê=22 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120822023416/https://www.sinematurk.com/kisi/108450-meryem-uzerli }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli |malper=IMDb |url=https://www.imdb.com/name/nm3160431/ |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110052935/https://www.imdb.com/name/nm3160431/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |malper=m.sinemalar.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230518225827/https://m.sinemalar.com/mobileweb/person/448898?amp=1 |sernav=Meryem Uzerli |roja-gihiştinê=18 gulan 2023 |arşivengelli=evet |url=https://m.sinemalar.com/mobileweb/person/448898?amp=1 |roja-arşîvê=18 gulan 2023 |rewşa-urlyê=zindî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli |malper=Beyazperde |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-524076/ |roja-arşîvê=15 hezîran 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120615212211/https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-524076/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |arşivengelli=evet |url=https://www.diziler.com/kisi/meryem-uzerli |sernav=Meryem Uzerli |malper=Diziler.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |} {| class="wikitable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="font-size:90%" |- ! colspan="5" style="background:LightSteelBlue"|Reklam |- !Sal !Marke !Ürün !Slogan !Çavkanî |- |1998 |[[BP]] |''Mobil BP SuperV'' |"Ağzı Olan Konuşuyor" | <ref>{{Jêder-malper |sernav=Mobil BP SuperV "ağzı olan konuşuyor" reklamı |roja-arşîvê=15 tebax 2014 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SxIac4HkFl0 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140815225319/https://www.youtube.com/watch?v=SxIac4HkFl0 |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521125848/https://www.bursahakimiyet.com.tr/amp/magazin/meryem-uzerli-nin-o-goruntuleri-ortaya-cikti-80286 |url=https://www.bursahakimiyet.com.tr/amp/magazin/meryem-uzerli-nin-o-goruntuleri-ortaya-cikti-80286 |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |rewşa-urlyê=zindî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |- |2012-2013, 2015 |''[[Elidor]]'' |Elidor X Meryem Uzerli |"Yeniden Başlasın" |<ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli yeniden Elidor'un yüzü |malper=Pudra.com |url=http://www.pudra.com/guzellik/sac-bakimi/meryem-uzerli-yeniden-elidor-un-yuzu-19067.htm |roja-arşîvê=14 sibat 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150214191317/http://www.pudra.com/guzellik/sac-bakimi/meryem-uzerli-yeniden-elidor-un-yuzu-19067.htm }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Solution |sernav=Meryem Uzerli Elidor İçin 5 Farklı Kadını Oynadı |malper=www.thebrandage.com |roja-arşîvê=28 tebax 2014 |url=https://www.thebrandage.com/meryem-uzerli-elidor-icin-5-farkli-kadini-oynadi |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140828201459/https://www.thebrandage.com/meryem-uzerli-elidor-icin-5-farkli-kadini-oynadi |pêşnav=Blueprint Digital }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |roja-arşîvê=21 îlon 2015 |url=https://www.instyle.com.tr/meryem-uzerli-yeniden-elidor-reklaminda-6478 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150921212223/https://www.instyle.com.tr/meryem-uzerli-yeniden-elidor-reklaminda-6478 |sernav=Meryem Uzerli Yeniden Elidor Reklamında - Instyle Türkiye }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli'den yeni reklam filmi! |malper=ranini.tv |url=http://www.ranini.tv/haber/7645/1/meryem-uzerliden-yeni-reklam-filmi |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521124432/http://www.ranini.tv/haber/7645/1/meryem-uzerliden-yeni-reklam-filmi }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Türkiye |sernav=Meryem Uzerli ve Elidor’la “Bu sevgi devam ediyor” |url=https://www.campaigntr.com/meryem-uzerli-ve-elidorla-bu-sevgi-devam-ediyor/ |tarîx=13 Şub 2015 |pêşnav=Campaign |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521124434/https://www.campaigntr.com/meryem-uzerli-ve-elidorla-bu-sevgi-devam-ediyor/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |roja-arşîvê=19 adar 2015 |url=https://www.marieclaire.com.tr/meryem-uzerli-x-elidor/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150319070211/https://www.marieclaire.com.tr/meryem-uzerli-x-elidor/ |sernav=MERYEM UZERLİ X ELİDOR &#124; Marie Claire Türkiye }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Elidor Reklamı - Meryem Uzerli 'Yeniden Başlasın' Reklam filmimiz |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=_F6XlcuXNL8 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521124440/https://www.youtube.com/watch?v=_F6XlcuXNL8 |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |roja-gihiştinê=1 kanûna paşîn 2024 |tarîx=3 sibat 2015 |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2024 |rewşa-urlyê=zindî |sernav=Meryem Uzerli 1.5 milyon TL'ye evet dedi |xebat=[[CNN Türk]] |url=https://www.cnnturk.com/magazin/meryem-uzerli-1-5-milton-tlye-evet-dedi |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240101162124/https://www.cnnturk.com/magazin/meryem-uzerli-1-5-milton-tlye-evet-dedi }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |- |2019 |''FLO'' |FLO X Meryem Uzerli |"Her Moda FLO" |<ref>{{Jêder-malper |sernav=Flo Kurumsal |malper=kurumsal.flo.com.tr |url=https://kurumsal.flo.com.tr/bulten/meryem-uzerli-ile-sezona-renkli-bir-baslangic |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123128/https://kurumsal.flo.com.tr/bulten/meryem-uzerli-ile-sezona-renkli-bir-baslangic }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli ile FLO Reklamı Uzun Versiyon 2019 #HerModaFLO |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=uK55i4wy7M4 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521125327/https://www.youtube.com/watch?v=uK55i4wy7M4 |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=FLO'nun yeni marka yüzü Meryem Uzerli |tarîx=7 adar 2019 |url=https://mediacat.com/flonun-yeni-marka-yuzu-meryem-uzerli/ |roja-arşîvê=1 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201001233117/https://mediacat.com/flonun-yeni-marka-yuzu-meryem-uzerli/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli, Flo.com.tr Ile “Tıkla Şıkla” Diyor &#124; Marketing Türkiye |malper=www.marketingturkiye.com.tr |tarîx=14 Eki 2019 |url=https://www.marketingturkiye.com.tr/kampanyalar/meryem-uzerli-flo-com-tr-ile-tikla-sikla-diyor/ |roja-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191017035526/https://www.marketingturkiye.com.tr/kampanyalar/meryem-uzerli-flo-com-tr-ile-tikla-sikla-diyor/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=TOSUN |sernav=FLO’nun 2019 marka yüzü Meryem Uzerli oldu |url=https://www.sheandgirls.com/flonun-2019-marka-yuzu-meryem-uzerli-oldu/ |tarîx=8 adar 2019 |pêşnav=Sedef |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123125/https://www.sheandgirls.com/flonun-2019-marka-yuzu-meryem-uzerli-oldu/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Türkiye |sernav=FLO Meryem Uzerli ile "Her Moda FLO" diyor I Campaign Türkiye |url=https://www.campaigntr.com/flo-meryem-uzerli-ile-her-moda-flo-diyor/ |tarîx=7 adar 2019 |pêşnav=Campaign |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123133/https://www.campaigntr.com/flo-meryem-uzerli-ile-her-moda-flo-diyor/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |arşivengelli=evet |url=https://divamagazin.com/flo-meryem-uzerli-ile-yeni-sezona-merhaba-diyor/ |sernav=FLO, Meryem Uzerli ile&nbsp;yeni sezona “merhaba” diyor! - Diva Magazin |malper=divamagazin.com |roja-gihiştinê=2024-05-20 |archive-date=2024-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203222020/https://divamagazin.com/flo-meryem-uzerli-ile-yeni-sezona-merhaba-diyor/ |url-status=dead }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Solution |sernav=Flo, yeni reklam filmini yayınladı |malper=www.thebrandage.com |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.thebrandage.com/flo-yeni-reklam-filmini-yayinladi-9694 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521124434/https://www.thebrandage.com/flo-yeni-reklam-filmini-yayinladi-9694 |pêşnav=Blueprint Digital }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=FLO - 2019 Meryem Uzerli Sneaker Filmi |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gfbE8qgSkMs |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521125333/https://www.youtube.com/watch?v=gfbE8qgSkMs |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=FLO - 2019 Meryem Uzerli İlkbahar Filmi |roja-arşîvê=7 kanûna pêşîn 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rqU7pYToTJQ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207005749/https://www.youtube.com/watch?v=rqU7pYToTJQ |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=FLO - Meryem Uzerli Tıkla Şıkla Reklam Filmi |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=L6RKkKxd4Gc |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123454/https://www.youtube.com/watch?v=L6RKkKxd4Gc |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |- |2022 |''[[Faberlic]]'' | colspan=2 align=center|Faberlic X Meryem Uzerli |<ref name="auto" /><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli reklam anlaşmasından 3 milyon TL aldı - Magazin Haberleri |malper=www.cnnturk.com |url=https://www.cnnturk.com/amp/magazin/meryem-uzerli-reklam-anlasmasindan-3-milyon-tl-aldi |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123122/https://www.cnnturk.com/amp/magazin/meryem-uzerli-reklam-anlasmasindan-3-milyon-tl-aldi }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem UZERLİ ve FABERLİC#meryemuzerli #faberlic |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=MTQ7C1zbTLg |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123301/https://www.youtube.com/watch?v=MTQ7C1zbTLg |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Восточные сказки Мерием Узерли и Faberlic &#124; STARHIT |malper=www.starhit.ru |url=https://www.starhit.ru/lifestyle/vostochnyie-skazki-merem-uzerli-i-faberlic-266961/ |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123127/https://www.starhit.ru/lifestyle/vostochnyie-skazki-merem-uzerli-i-faberlic-266961/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli & FABERLIC |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kR_2k8bP-yk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123300/https://www.youtube.com/watch?v=kR_2k8bP-yk |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli’den milyon dolarlık fotoğraf kareleri - Olay Medya |malper=www.olaymedya.com |url=https://www.olaymedya.com/amp/haber/11618268/meryem-uzerliden-milyon-dolarlik-fotograf-kareleri |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123127/https://www.olaymedya.com/amp/haber/11618268/meryem-uzerliden-milyon-dolarlik-fotograf-kareleri }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli, mücevher markasının reklam yüzü oldu |malper=Son Dakika |tarîx=27 Kas 2021 |url=https://www.sondakika.com/haber/haber-meryem-uzerli-mucevher-markasinin-reklam-yuzu-oldu-14558709/ |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521125009/https://www.sondakika.com/haber/haber-meryem-uzerli-mucevher-markasinin-reklam-yuzu-oldu-14558709/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |- |2022-roja me |''Blue Diamond'' |Blue Diamond x Meryem Uzerli | <nowiki>''</nowiki>Her Kadının Hakkı" |<ref name="auto">{{Jêder-malper |sernav=Binlerce Evetin Rengi Blue! Meryem Uzerli - BLUE DIAMOND Reklamı 💍 |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=2enDIVE5big |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123131/https://www.youtube.com/watch?v=2enDIVE5big |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Blue Diamond x Meryem Uzerli Daveti |malper=www.alem.com.tr |tarîx=26 gulan 2022 |url=https://www.alem.com.tr/foto-galeri/blue-diamond-x-meryem-uzerli-daveti-1078100 |roja-arşîvê=26 hezîran 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220626194724/https://www.alem.com.tr/foto-galeri/blue-diamond-x-meryem-uzerli-daveti-1078100 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli'nin reklam anlaşmasından aldığı para dudak uçuklattı - MAGAZİN - Samsun Hedef Halk Gazetesi İnternet Haber Sitesi |malper=www.hedefhalk.com |url=https://www.hedefhalk.com/amp/haber/meryem-uzerli-nin-reklam-anlasmasindan-aldigi-para-dudak-ucuklatti/1684670/ |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521105626/https://www.hedefhalk.com/amp/haber/meryem-uzerli-nin-reklam-anlasmasindan-aldigi-para-dudak-ucuklatti/1684670/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên alman]] [[Kategorî:Aktrîsên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1983]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] l6o3c0f1zw69oyjvilq32jeosfl64kk 2084366 2084363 2026-08-08T03:12:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2084366 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{kêm|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Meryem Uzerli | wêne = | navê_rastî = Meryem Sahra Uzerli | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|8|1983|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kassel]], [[Almanya]] | pîşe = Aktrîs | salên_çalak = 2008–îro | netewe = Alman <br /> Tirk | zarok = Lara Uzerli (z. 2014) | malper = http://www.meryem.me/index_tr.html }} '''Meryem Uzerli''' (z. [[12'ê tebaxê]] [[1983]]<ref>[http://sinematurk.com/kisi/108450-meryem-uzerli/ Meryem Uzerli - Sinema Turk]</ref> li [[Kassel]], [[Almanya]]) aktrîseke alman - tirk e . == Jiyana wê == Meryem Uzerli wek zaroka sêyemîn a dayikek [[alman]] û bavek [[tirk]] li bajarê [[Hamburg]]ê ya [[Almanya]]yê hat dinê. Wê li 'Schauspielstudio Frese' perwerdeya lîstikvanî girt û bi lîstina rola jina biyanî ya di fîlm û [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlmên]] tirk de bû bi nav û deng. Rola wê ya herî serketî rola [[Xurrem Siltan]] a di rêzefîlma [[Muhteşem Yüzyıl]] e. == Fîlmnîgarî == {| class="wikitable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="font-size:90%" |- !Welat !Sal !Berhem !Rol !Cureya lîstikvaniyê !Cure |- |rowspan="6"|{{DEU}} |2008 |''Inga Lindström'' |Britta |rowspan="6"|Rola piştgirî |[[Dizi (televizyon)|Televizyon dizisi]] |- |rowspan="3"|2009 |''Das total verrücktes Wochenende'' | |[[Sinema filmi]] |- |''The Line'' |Anna |[[Kısa film]] |- |''Sterne über dem Eis'' |Öğrenci |rowspan="2"|[[Sinema filmi]] |- |rowspan="2"|2010 |''Journey of No Return'' |Hostes |- |''Ein Fall für zwei'' |Ankel |rowspan="3"|[[Dizi (televizyon)|Televizyon dizisi]] |- |rowspan="10"|{{TUR}} |2011-2013 |''[[Muhteşem Yüzyıl (rêzefîlm)|Muhteşem Yüzyıl]]'' |[[Xurrem Siltan]] |rowspan="3"|Rola sereke |- |rowspan="3"|2016 |''[[Gecenin Kraliçesi]]<ref>{{Jêder-malper |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304070842/http://www.hurriyet.com.tr/meryem-uzerli-yeni-dizisi-gecenin-kralicesinin-cekimlerinde-dublor-kullandi-40004627 |weşanger=Hürriyet |sernav=Meryem Uzerli yeni dizisi 'Gecenin Kraliçesi'nin çekimlerinde dublör kullandı |roja-gihiştinê=26 çiriya pêşîn 2015 |tarîx=22 çiriya pêşîn 2015 |url=http://www.hurriyet.com.tr/meryem-uzerli-yeni-dizisi-gecenin-kralicesinin-cekimlerinde-dublor-kullandi-40004627 |roja-arşîvê=4 adar 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref>'' |Selin |- |''[[Annemin Yarası]]'' |Marija |[[Sinema filmi]] |- |[[Eşkıya Dünyaya Hükümdar Olmaz (dizi)|''Eşkıya Dünyaya Hükümdar Olmaz'']] |Suzi |Rola mêvanî |[[Dizi (televizyon)|Televizyon dizisi]] |- |rowspan="2" | 2017 || [[Cingöz Recai: Bir Efsanenin Dönüşü|''Cingöz Recai'']] || Göze || rowspan="3" | Rola mêvanî || rowspan="3" | [[Sinema filmi]] |- |''Öteki Taraf'' |Sara |- |2020 |''Kovan'' |Ayşe |- |2023 |''[[O Ses Türkiye Yılbaşı Özel]]'' |Kendisi |Jûri |[[Yarışma programı]] |- |Yakında |''Sonsuz Bir Aşk'' | |rowspan="2"|Rola mêvanî |[[Sinema filmi]] |- |2024- |[[RU (dizi)|''RU'']]<ref>{{Jêder-malper |xebat=Birsen Altuntaş |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220530105640/https://www.birsenaltuntas.com/dizi/meryem-uzerlinin-esini-oynayacak/6342/ |sernav=Meryem Uzerli’nin eşini oynayacak |roja-gihiştinê=30 gulan 2022 |tarîx=30 gulan 2022 |url=https://www.birsenaltuntas.com/dizi/meryem-uzerlinin-esini-oynayacak/6342/ |roja-arşîvê=30 gulan 2022 |ziman=tr }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |Reyan |[[İnternet dizisi]] |-class="sortbottom" | colspan="6" style="background-color:#EAECF0;text-align:center" |'''Çavkanî:'''<ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli &#124; SinemaTürk |malper=www.sinematurk.com |url=https://www.sinematurk.com/kisi/108450-meryem-uzerli |roja-arşîvê=22 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120822023416/https://www.sinematurk.com/kisi/108450-meryem-uzerli }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli |malper=IMDb |url=https://www.imdb.com/name/nm3160431/ |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110052935/https://www.imdb.com/name/nm3160431/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |malper=m.sinemalar.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230518225827/https://m.sinemalar.com/mobileweb/person/448898?amp=1 |sernav=Meryem Uzerli |roja-gihiştinê=18 gulan 2023 |arşivengelli=evet |url=https://m.sinemalar.com/mobileweb/person/448898?amp=1 |roja-arşîvê=18 gulan 2023 |rewşa-urlyê=zindî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli |malper=Beyazperde |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-524076/ |roja-arşîvê=15 hezîran 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120615212211/https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-524076/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |arşivengelli=evet |url=https://www.diziler.com/kisi/meryem-uzerli |sernav=Meryem Uzerli |malper=Diziler.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |} {| class="wikitable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="font-size:90%" |- ! colspan="5" style="background:LightSteelBlue"|Reklam |- !Sal !Marke !Ürün !Slogan !Çavkanî |- |1998 |[[BP]] |''Mobil BP SuperV'' |"Ağzı Olan Konuşuyor" | <ref>{{Jêder-malper |sernav=Mobil BP SuperV "ağzı olan konuşuyor" reklamı |roja-arşîvê=15 tebax 2014 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SxIac4HkFl0 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140815225319/https://www.youtube.com/watch?v=SxIac4HkFl0 |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521125848/https://www.bursahakimiyet.com.tr/amp/magazin/meryem-uzerli-nin-o-goruntuleri-ortaya-cikti-80286 |url=https://www.bursahakimiyet.com.tr/amp/magazin/meryem-uzerli-nin-o-goruntuleri-ortaya-cikti-80286 |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |rewşa-urlyê=zindî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |- |2012-2013, 2015 |''[[Elidor]]'' |Elidor X Meryem Uzerli |"Yeniden Başlasın" |<ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli yeniden Elidor'un yüzü |malper=Pudra.com |url=http://www.pudra.com/guzellik/sac-bakimi/meryem-uzerli-yeniden-elidor-un-yuzu-19067.htm |roja-arşîvê=14 sibat 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150214191317/http://www.pudra.com/guzellik/sac-bakimi/meryem-uzerli-yeniden-elidor-un-yuzu-19067.htm }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Solution |sernav=Meryem Uzerli Elidor İçin 5 Farklı Kadını Oynadı |malper=www.thebrandage.com |roja-arşîvê=28 tebax 2014 |url=https://www.thebrandage.com/meryem-uzerli-elidor-icin-5-farkli-kadini-oynadi |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140828201459/https://www.thebrandage.com/meryem-uzerli-elidor-icin-5-farkli-kadini-oynadi |pêşnav=Blueprint Digital }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |roja-arşîvê=21 îlon 2015 |url=https://www.instyle.com.tr/meryem-uzerli-yeniden-elidor-reklaminda-6478 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150921212223/https://www.instyle.com.tr/meryem-uzerli-yeniden-elidor-reklaminda-6478 |sernav=Meryem Uzerli Yeniden Elidor Reklamında - Instyle Türkiye }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli'den yeni reklam filmi! |malper=ranini.tv |url=http://www.ranini.tv/haber/7645/1/meryem-uzerliden-yeni-reklam-filmi |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521124432/http://www.ranini.tv/haber/7645/1/meryem-uzerliden-yeni-reklam-filmi }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Türkiye |sernav=Meryem Uzerli ve Elidor’la “Bu sevgi devam ediyor” |url=https://www.campaigntr.com/meryem-uzerli-ve-elidorla-bu-sevgi-devam-ediyor/ |tarîx=13 Şub 2015 |pêşnav=Campaign |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521124434/https://www.campaigntr.com/meryem-uzerli-ve-elidorla-bu-sevgi-devam-ediyor/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |roja-arşîvê=19 adar 2015 |url=https://www.marieclaire.com.tr/meryem-uzerli-x-elidor/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150319070211/https://www.marieclaire.com.tr/meryem-uzerli-x-elidor/ |sernav=MERYEM UZERLİ X ELİDOR &#124; Marie Claire Türkiye }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Elidor Reklamı - Meryem Uzerli 'Yeniden Başlasın' Reklam filmimiz |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=_F6XlcuXNL8 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521124440/https://www.youtube.com/watch?v=_F6XlcuXNL8 |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |roja-gihiştinê=1 kanûna paşîn 2024 |tarîx=3 sibat 2015 |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2024 |rewşa-urlyê=zindî |sernav=Meryem Uzerli 1.5 milyon TL'ye evet dedi |xebat=[[CNN Türk]] |url=https://www.cnnturk.com/magazin/meryem-uzerli-1-5-milton-tlye-evet-dedi |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240101162124/https://www.cnnturk.com/magazin/meryem-uzerli-1-5-milton-tlye-evet-dedi }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |- |2019 |''FLO'' |FLO X Meryem Uzerli |"Her Moda FLO" |<ref>{{Jêder-malper |sernav=Flo Kurumsal |malper=kurumsal.flo.com.tr |url=https://kurumsal.flo.com.tr/bulten/meryem-uzerli-ile-sezona-renkli-bir-baslangic |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123128/https://kurumsal.flo.com.tr/bulten/meryem-uzerli-ile-sezona-renkli-bir-baslangic }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli ile FLO Reklamı Uzun Versiyon 2019 #HerModaFLO |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=uK55i4wy7M4 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521125327/https://www.youtube.com/watch?v=uK55i4wy7M4 |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=FLO'nun yeni marka yüzü Meryem Uzerli |tarîx=7 adar 2019 |url=https://mediacat.com/flonun-yeni-marka-yuzu-meryem-uzerli/ |roja-arşîvê=1 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201001233117/https://mediacat.com/flonun-yeni-marka-yuzu-meryem-uzerli/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli, Flo.com.tr Ile “Tıkla Şıkla” Diyor &#124; Marketing Türkiye |malper=www.marketingturkiye.com.tr |tarîx=14 Eki 2019 |url=https://www.marketingturkiye.com.tr/kampanyalar/meryem-uzerli-flo-com-tr-ile-tikla-sikla-diyor/ |roja-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191017035526/https://www.marketingturkiye.com.tr/kampanyalar/meryem-uzerli-flo-com-tr-ile-tikla-sikla-diyor/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=TOSUN |sernav=FLO’nun 2019 marka yüzü Meryem Uzerli oldu |url=https://www.sheandgirls.com/flonun-2019-marka-yuzu-meryem-uzerli-oldu/ |tarîx=8 adar 2019 |pêşnav=Sedef |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123125/https://www.sheandgirls.com/flonun-2019-marka-yuzu-meryem-uzerli-oldu/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Türkiye |sernav=FLO Meryem Uzerli ile "Her Moda FLO" diyor I Campaign Türkiye |url=https://www.campaigntr.com/flo-meryem-uzerli-ile-her-moda-flo-diyor/ |tarîx=7 adar 2019 |pêşnav=Campaign |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123133/https://www.campaigntr.com/flo-meryem-uzerli-ile-her-moda-flo-diyor/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |arşivengelli=evet |url=https://divamagazin.com/flo-meryem-uzerli-ile-yeni-sezona-merhaba-diyor/ |sernav=FLO, Meryem Uzerli ile&nbsp;yeni sezona “merhaba” diyor! - Diva Magazin |malper=divamagazin.com |roja-gihiştinê=2024-05-20 |roja-arşîvê=2024-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241203222020/https://divamagazin.com/flo-meryem-uzerli-ile-yeni-sezona-merhaba-diyor/ |rewşa-urlyê=mirî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Solution |sernav=Flo, yeni reklam filmini yayınladı |malper=www.thebrandage.com |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.thebrandage.com/flo-yeni-reklam-filmini-yayinladi-9694 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521124434/https://www.thebrandage.com/flo-yeni-reklam-filmini-yayinladi-9694 |pêşnav=Blueprint Digital }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=FLO - 2019 Meryem Uzerli Sneaker Filmi |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gfbE8qgSkMs |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521125333/https://www.youtube.com/watch?v=gfbE8qgSkMs |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=FLO - 2019 Meryem Uzerli İlkbahar Filmi |roja-arşîvê=7 kanûna pêşîn 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rqU7pYToTJQ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207005749/https://www.youtube.com/watch?v=rqU7pYToTJQ |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=FLO - Meryem Uzerli Tıkla Şıkla Reklam Filmi |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=L6RKkKxd4Gc |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123454/https://www.youtube.com/watch?v=L6RKkKxd4Gc |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |- |2022 |''[[Faberlic]]'' | colspan=2 align=center|Faberlic X Meryem Uzerli |<ref name="auto" /><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli reklam anlaşmasından 3 milyon TL aldı - Magazin Haberleri |malper=www.cnnturk.com |url=https://www.cnnturk.com/amp/magazin/meryem-uzerli-reklam-anlasmasindan-3-milyon-tl-aldi |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123122/https://www.cnnturk.com/amp/magazin/meryem-uzerli-reklam-anlasmasindan-3-milyon-tl-aldi }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem UZERLİ ve FABERLİC#meryemuzerli #faberlic |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=MTQ7C1zbTLg |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123301/https://www.youtube.com/watch?v=MTQ7C1zbTLg |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Восточные сказки Мерием Узерли и Faberlic &#124; STARHIT |malper=www.starhit.ru |url=https://www.starhit.ru/lifestyle/vostochnyie-skazki-merem-uzerli-i-faberlic-266961/ |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123127/https://www.starhit.ru/lifestyle/vostochnyie-skazki-merem-uzerli-i-faberlic-266961/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli & FABERLIC |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kR_2k8bP-yk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123300/https://www.youtube.com/watch?v=kR_2k8bP-yk |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli’den milyon dolarlık fotoğraf kareleri - Olay Medya |malper=www.olaymedya.com |url=https://www.olaymedya.com/amp/haber/11618268/meryem-uzerliden-milyon-dolarlik-fotograf-kareleri |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123127/https://www.olaymedya.com/amp/haber/11618268/meryem-uzerliden-milyon-dolarlik-fotograf-kareleri }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli, mücevher markasının reklam yüzü oldu |malper=Son Dakika |tarîx=27 Kas 2021 |url=https://www.sondakika.com/haber/haber-meryem-uzerli-mucevher-markasinin-reklam-yuzu-oldu-14558709/ |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521125009/https://www.sondakika.com/haber/haber-meryem-uzerli-mucevher-markasinin-reklam-yuzu-oldu-14558709/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |- |2022-roja me |''Blue Diamond'' |Blue Diamond x Meryem Uzerli | <nowiki>''</nowiki>Her Kadının Hakkı" |<ref name="auto">{{Jêder-malper |sernav=Binlerce Evetin Rengi Blue! Meryem Uzerli - BLUE DIAMOND Reklamı 💍 |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=2enDIVE5big |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521123131/https://www.youtube.com/watch?v=2enDIVE5big |via=www.youtube.com }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Blue Diamond x Meryem Uzerli Daveti |malper=www.alem.com.tr |tarîx=26 gulan 2022 |url=https://www.alem.com.tr/foto-galeri/blue-diamond-x-meryem-uzerli-daveti-1078100 |roja-arşîvê=26 hezîran 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220626194724/https://www.alem.com.tr/foto-galeri/blue-diamond-x-meryem-uzerli-daveti-1078100 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Meryem Uzerli'nin reklam anlaşmasından aldığı para dudak uçuklattı - MAGAZİN - Samsun Hedef Halk Gazetesi İnternet Haber Sitesi |malper=www.hedefhalk.com |url=https://www.hedefhalk.com/amp/haber/meryem-uzerli-nin-reklam-anlasmasindan-aldigi-para-dudak-ucuklatti/1684670/ |roja-arşîvê=21 gulan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230521105626/https://www.hedefhalk.com/amp/haber/meryem-uzerli-nin-reklam-anlasmasindan-aldigi-para-dudak-ucuklatti/1684670/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên alman]] [[Kategorî:Aktrîsên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1983]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 56phjprtwatcvfsp3ea143y23xkjsqh Ebdulxefûr Husên 0 63513 2084300 1773497 2026-08-07T20:20:44Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084300 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Ebdulxefûr Husên''' hunermend û wênesazekî kurd e ku di sala 1968an de li gundê [[Çaxirbazar]], [[Rojavaya Kurdistanê]], ji dayika xwe bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.semakurd.net/kurdish/article/hevpeyv%C3%AEneke-taybet-di-gel-%C5%9F%C3%AAwekar%C3%AA-hunera-siriyal%C3%AEzm%C3%AA-ebdulxef%C3%BBr-hus%C3%AAn |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-06-16 |archive-date=2020-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616063909/http://www.semakurd.net/kurdish/article/hevpeyv%C3%AEneke-taybet-di-gel-%C5%9F%C3%AAwekar%C3%AA-hunera-siriyal%C3%AEzm%C3%AA-ebdulxef%C3%BBr-hus%C3%AAn |url-status=dead }}</ref> Ebdulxefûr Husên wênesazekî xwegihandî ye. Ew gelek çîrok û destanên kurdî (wekî [[Siyabend û Xecê]], [[Mem û Zîn]]ê, [[Kawayê Hesinker]], [[Derwêşê Evdî]] û hwd) di kevalên xwe de bi awayekî tund û bedew bi kar tîne. Di kevalên wî de kartêkirina [[surrealîzm]]a [[Salvador Dalí]] jî xuya ye. Wênesaz xwediyê zêdeyî 25 pêşaneyan e, yên bi tekane û yên hevbeş, li bajarên [[Hesîçe]], [[Heleb]], [[Reqa]] û [[Qamişlo]]kê. Wî di 25ê [[kanûna mezin]] a 2008an de li Pêşangeha Şaredariya Mezin a [[Amed]]ê 38 wêneyên xwe yên bi navê "Xewnên Zarokan" pêşkêş kirine<ref>http://www.haberdiyarbakir.com/xewnen-zarokan-diyarbakirda-15645h/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305162544/http://www.haberdiyarbakir.com/xewnen-zarokan-diyarbakirda-15645h/ |date=2016-03-05 }}, http://www.kulturname.com/?p=949 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227161403/http://www.kulturname.com/?p=949 |date=2008-12-27 }}</ref>. Ebdulxefûr Husên wekî yek ji damezirînerên surrealîzma hunerî ya kurdî tê hesibandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Kovara Zevî, 10. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] epktahojvef3dk1gkivi44xkktsvhzy 2084315 2084300 2026-08-07T21:12:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084315 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Ebdulxefûr Husên''' hunermend û wênesazekî kurd e ku di sala 1968an de li gundê [[Çaxirbazar]], [[Rojavaya Kurdistanê]], ji dayika xwe bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.semakurd.net/kurdish/article/hevpeyv%C3%AEneke-taybet-di-gel-%C5%9F%C3%AAwekar%C3%AA-hunera-siriyal%C3%AEzm%C3%AA-ebdulxef%C3%BBr-hus%C3%AAn |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-06-16 |roja-arşîvê=2020-06-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200616063909/http://www.semakurd.net/kurdish/article/hevpeyv%C3%AEneke-taybet-di-gel-%C5%9F%C3%AAwekar%C3%AA-hunera-siriyal%C3%AEzm%C3%AA-ebdulxef%C3%BBr-hus%C3%AAn |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ebdulxefûr Husên wênesazekî xwegihandî ye. Ew gelek çîrok û destanên kurdî (wekî [[Siyabend û Xecê]], [[Mem û Zîn]]ê, [[Kawayê Hesinker]], [[Derwêşê Evdî]] û hwd) di kevalên xwe de bi awayekî tund û bedew bi kar tîne. Di kevalên wî de kartêkirina [[surrealîzm]]a [[Salvador Dalí]] jî xuya ye. Wênesaz xwediyê zêdeyî 25 pêşaneyan e, yên bi tekane û yên hevbeş, li bajarên [[Hesîçe]], [[Heleb]], [[Reqa]] û [[Qamişlo]]kê. Wî di 25ê [[kanûna mezin]] a 2008an de li Pêşangeha Şaredariya Mezin a [[Amed]]ê 38 wêneyên xwe yên bi navê "Xewnên Zarokan" pêşkêş kirine<ref>http://www.haberdiyarbakir.com/xewnen-zarokan-diyarbakirda-15645h/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305162544/http://www.haberdiyarbakir.com/xewnen-zarokan-diyarbakirda-15645h/ |date=2016-03-05 }}, http://www.kulturname.com/?p=949 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227161403/http://www.kulturname.com/?p=949 |date=2008-12-27 }}</ref>. Ebdulxefûr Husên wekî yek ji damezirînerên surrealîzma hunerî ya kurdî tê hesibandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Kovara Zevî, 10. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] q9wdgvsadxa4z25sx5osk50os56csy4 Çanda kurdî 0 68555 2084511 2068243 2026-08-08T08:56:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084511 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdish father and her daughter.jpg|thumb|230px|Dîmenek bav û keçeke kurd ku cil û bergên kurdî li xwe kirine]] '''Çanda kurdî''' tevahiya ziman, muzîk, wêje, govend ên gelêrî, xwarin û kevneşopiyên Kurdistanê ye ku di seranserê dîrokê de ji aliyê kurdan ve hatine afirandin û hatine pêşvexistin ku yek ji çandên qedîm ê Rojhilata Navîn e. Welatê sereke yê çanda kurdî deverên Kurdistanê ye ku bi hezaran sal e malavaniya kurdan dike. Kurd komeke etnîkî ye ku bi giranî li [[Rojavaya Asyayê]] dijîn. Li bakurê rojhilata navîn li ser çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagros]] û çiyayên [[Toros]]ê li herêma ku [[Kurd]] jê re dibêjin [[Kurdistan]]a mezin dijîn. Ji xeynî herêmên Kurdistanê, gelê kurd li başûrê rojavayê [[Ermenistan]]ê û [[Azerbaycan]]ê û her wiha li deverên Libnanê dijîn û nûnertiya kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyeta]] berê dikin. == Jêder == Li ser koka kurdan di roja îro de tê dîtin ku bav û kalên kurdên îro kesên ku bi navê Karduya têne naskirin in ku di hezarsala 3an a {{bz}} de li [[Mezopotamya]]yê jiyaye û navê wan di lewheyên heriyê yên [[Sumer]]î de derbas dibe. Di roja îro de li ser pêşeroja a [[Kurd]]an gelek nîqaş tên kirin. Ev gengeşeya dîrokî bi taybetî piştî şerê duyem ê Kendavê, bi guhertinên hebûna kurdan li [[Iraq]]ê û demazirandina hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] bileztir bûye. Bi şerê navxweyî ya Sûriyeyê re niha [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ku rêveberî ji aliyê Kurd û gelên cûda yê li herêmê tê birêvebirin. Niqaş pêvçûnên jibo [[Bakurê Kurdistanê]] ku niha di bin dagirkeriya [[Tirkiye]]yê de ye û nîqaşên jibo [[Rojhilata Kurdistanê]] ku di bin dagirkeriya [[Îran]]ê de ye, di roja îro de didome. == Zimanê kurdî == [[Zimanê kurdî]], beşek ji beşa bakurê rojavayî ya şaxê [[Zimanên îranî|zimanê îranî]] yê malbata zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] ye. Zaravayê ku herî zêde li herêmên [[Kurdistan]]ê tê axaftin [[soranî]] û [[kurmancî]] ye. Lê li [[Bakurê Kurdistanê]] zaravaya [[Zazakî]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] jî zaravayên [[Lurî]], [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|Kelhûrî]] û [[Hewramî|Goranî]] hene. Li erdnîgariya [[Kurdistan]]ê zêdetirî 30 milyon kes bi kurdî diaxivin. Îro zimanê kurdî bi sê alfabeyên sereke hatiye dabeşkirin. Ev [[alfabeya latînî]], [[alfabeya erebî]] û [[Alfabeya krîlî|alfabeya kîrîlî]] ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vcxVDgAAQBAJ&q=How+many+Kurdish+speakers+30+million&pg=PT128 |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |paşnav2=Cummings |pêşnav2=John Thomas |tarîx=2013-12-03 |weşanger=Avalon Publishing |isbn=978-0-8133-4878-0 |ziman=en }}</ref> Kurdî çar zaravayên kurdî hene: [[Kurmancî]], [[Soranî]] [[Zazakî]] û [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|Kelhorî]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgDi9qFT41oC |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |tarîx=2004-05-14 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-85043-416-0 |ziman=en }}</ref> == Folklor == [[Kurd]] xwedî kevneşopiyeke folklorîk a dewlemend in ku ji ber nûjenbûn, bajarîbûn û çewisandina çandî her ku diçe dikeve xeterê. [[Kurd]] sala nû di [[Newroz]]ê de pîroz dikin û pîrozkirina [[Newroz]]ê gelek caran ji aliyê rayedarên [[Tirkiye]] û [[Sûrî|Sûriyê]] ve hatiye qedexekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aykan |pêşnav=Bahar |tarîx=2014-12-17 |sernav=Whose Tradition, Whose Identity? The politics of constructing “Nevruz” as intangible heritage in Turkey |url=https://journals.openedition.org/ejts/5000 |kovar=European Journal of Turkish Studies. Social Sciences on Contemporary Turkey |ziman=en |hejmar=19 |doi=10.4000/ejts.5000 |issn=1773-0546 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alaraby.co.uk/news/turkey-bans-kurdish-newroz-celebrations-afrin |sernav=Turkey bans Kurdish Newroz celebrations in Afrin |paşnav=Arab |pêşnav=The New |tarîx=2019-03-17 |malper= |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155537/https://english.alaraby.co.uk/news/turkey-bans-kurdish-newroz-celebrations-afrin |url-status=dead }}</ref> == Muzîka kurdî == Muzîka gelêrî ya kurdî beşekî girîng ê çanda kurdî ye û bi kevneşopî ji bo gihandina bûyerên li ser dîroka kurdan ji aliyê [[Dengbêjî|Dengbêjan]] ve hatiye bikaranîn. == Dîn == Gelê [[Kurd]] li gor herêmên [[Kurdistan]]ê ya ku tê de dijîn xwedî dînên cihê ne, yan jî peywendiyên wan ên çandî û etnîkî bi wê dînê re hene, dîna herî berbelav di nav [[kurd]]an de [[Sunîtî|îslama sunî]] ye. Kurdên [[Bakurê Kurdistanê|Bakûrê Kurdistanê]] ku nifûsa wan nêzîkî 15-25 milyonan, ji 30% [[Elewîtî|elewî]] ne û 68% jî îslama sunî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hum.uu.nl/medewerkers/m.vanbruinessen/publications/Bruinessen_Religion_in_Kurdistan.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2013-11-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-20 |tarîxa-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109073537/http://www.hum.uu.nl/medewerkers/m.vanbruinessen/publications/Bruinessen_Religion_in_Kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Binêre == * * [[Fîlmên kurdî]] * [[Gotinên pêşiyan|Gotinên pêşiyên kurdan]] * [[Muzîka kurdî]] * [[Pêjgeha kurd]] * [[Wêjeya kurdî]] * [[Zimanê kurdî]] * [[Kurdhezî]] * == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çanda kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Çanda kurdî| ]] [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn]] tibeqsd4zm0i7jyh7wehqms1td9veue 2084521 2084511 2026-08-08T09:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084521 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdish father and her daughter.jpg|thumb|230px|Dîmenek bav û keçeke kurd ku cil û bergên kurdî li xwe kirine]] '''Çanda kurdî''' tevahiya ziman, muzîk, wêje, govend ên gelêrî, xwarin û kevneşopiyên Kurdistanê ye ku di seranserê dîrokê de ji aliyê kurdan ve hatine afirandin û hatine pêşvexistin ku yek ji çandên qedîm ê Rojhilata Navîn e. Welatê sereke yê çanda kurdî deverên Kurdistanê ye ku bi hezaran sal e malavaniya kurdan dike. Kurd komeke etnîkî ye ku bi giranî li [[Rojavaya Asyayê]] dijîn. Li bakurê rojhilata navîn li ser çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagros]] û çiyayên [[Toros]]ê li herêma ku [[Kurd]] jê re dibêjin [[Kurdistan]]a mezin dijîn. Ji xeynî herêmên Kurdistanê, gelê kurd li başûrê rojavayê [[Ermenistan]]ê û [[Azerbaycan]]ê û her wiha li deverên Libnanê dijîn û nûnertiya kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyeta]] berê dikin. == Jêder == Li ser koka kurdan di roja îro de tê dîtin ku bav û kalên kurdên îro kesên ku bi navê Karduya têne naskirin in ku di hezarsala 3an a {{bz}} de li [[Mezopotamya]]yê jiyaye û navê wan di lewheyên heriyê yên [[Sumer]]î de derbas dibe. Di roja îro de li ser pêşeroja a [[Kurd]]an gelek nîqaş tên kirin. Ev gengeşeya dîrokî bi taybetî piştî şerê duyem ê Kendavê, bi guhertinên hebûna kurdan li [[Iraq]]ê û demazirandina hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] bileztir bûye. Bi şerê navxweyî ya Sûriyeyê re niha [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ku rêveberî ji aliyê Kurd û gelên cûda yê li herêmê tê birêvebirin. Niqaş pêvçûnên jibo [[Bakurê Kurdistanê]] ku niha di bin dagirkeriya [[Tirkiye]]yê de ye û nîqaşên jibo [[Rojhilata Kurdistanê]] ku di bin dagirkeriya [[Îran]]ê de ye, di roja îro de didome. == Zimanê kurdî == [[Zimanê kurdî]], beşek ji beşa bakurê rojavayî ya şaxê [[Zimanên îranî|zimanê îranî]] yê malbata zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] ye. Zaravayê ku herî zêde li herêmên [[Kurdistan]]ê tê axaftin [[soranî]] û [[kurmancî]] ye. Lê li [[Bakurê Kurdistanê]] zaravaya [[Zazakî]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] jî zaravayên [[Lurî]], [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|Kelhûrî]] û [[Hewramî|Goranî]] hene. Li erdnîgariya [[Kurdistan]]ê zêdetirî 30 milyon kes bi kurdî diaxivin. Îro zimanê kurdî bi sê alfabeyên sereke hatiye dabeşkirin. Ev [[alfabeya latînî]], [[alfabeya erebî]] û [[Alfabeya krîlî|alfabeya kîrîlî]] ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vcxVDgAAQBAJ&q=How+many+Kurdish+speakers+30+million&pg=PT128 |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |paşnav2=Cummings |pêşnav2=John Thomas |tarîx=2013-12-03 |weşanger=Avalon Publishing |isbn=978-0-8133-4878-0 |ziman=en }}</ref> Kurdî çar zaravayên kurdî hene: [[Kurmancî]], [[Soranî]] [[Zazakî]] û [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|Kelhorî]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgDi9qFT41oC |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |tarîx=2004-05-14 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-85043-416-0 |ziman=en }}</ref> == Folklor == [[Kurd]] xwedî kevneşopiyeke folklorîk a dewlemend in ku ji ber nûjenbûn, bajarîbûn û çewisandina çandî her ku diçe dikeve xeterê. [[Kurd]] sala nû di [[Newroz]]ê de pîroz dikin û pîrozkirina [[Newroz]]ê gelek caran ji aliyê rayedarên [[Tirkiye]] û [[Sûrî|Sûriyê]] ve hatiye qedexekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aykan |pêşnav=Bahar |tarîx=2014-12-17 |sernav=Whose Tradition, Whose Identity? The politics of constructing “Nevruz” as intangible heritage in Turkey |url=https://journals.openedition.org/ejts/5000 |kovar=European Journal of Turkish Studies. Social Sciences on Contemporary Turkey |ziman=en |hejmar=19 |doi=10.4000/ejts.5000 |issn=1773-0546 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alaraby.co.uk/news/turkey-bans-kurdish-newroz-celebrations-afrin |sernav=Turkey bans Kurdish Newroz celebrations in Afrin |paşnav=Arab |pêşnav=The New |tarîx=2019-03-17 |malper= |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= |roja-arşîvê=2022-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221020155537/https://english.alaraby.co.uk/news/turkey-bans-kurdish-newroz-celebrations-afrin |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Muzîka kurdî == Muzîka gelêrî ya kurdî beşekî girîng ê çanda kurdî ye û bi kevneşopî ji bo gihandina bûyerên li ser dîroka kurdan ji aliyê [[Dengbêjî|Dengbêjan]] ve hatiye bikaranîn. == Dîn == Gelê [[Kurd]] li gor herêmên [[Kurdistan]]ê ya ku tê de dijîn xwedî dînên cihê ne, yan jî peywendiyên wan ên çandî û etnîkî bi wê dînê re hene, dîna herî berbelav di nav [[kurd]]an de [[Sunîtî|îslama sunî]] ye. Kurdên [[Bakurê Kurdistanê|Bakûrê Kurdistanê]] ku nifûsa wan nêzîkî 15-25 milyonan, ji 30% [[Elewîtî|elewî]] ne û 68% jî îslama sunî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hum.uu.nl/medewerkers/m.vanbruinessen/publications/Bruinessen_Religion_in_Kurdistan.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2013-11-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-20 |tarîxa-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109073537/http://www.hum.uu.nl/medewerkers/m.vanbruinessen/publications/Bruinessen_Religion_in_Kurdistan.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Binêre == * * [[Fîlmên kurdî]] * [[Gotinên pêşiyan|Gotinên pêşiyên kurdan]] * [[Muzîka kurdî]] * [[Pêjgeha kurd]] * [[Wêjeya kurdî]] * [[Zimanê kurdî]] * [[Kurdhezî]] * == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çanda kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Çanda kurdî| ]] [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn]] gypdbsy6x7ree6hv9n95o9h7rlmrokf Wîkîpediya:Lîsteya bikarhêneran li gorî hejmara guhartinan 4 70679 2084499 2084126 2026-08-08T08:39:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2084499 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 112017 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88766 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 86168 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81325 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57943 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16455 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 13603 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12206 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3709 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Makenzis}} | 743 |- | 57 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 423 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Sakura emad}} | 409 |- | 89 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 90 | {{b|Pill}} | 407 |- | 91 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} 3qs5zdkuet1xkk5u4uva58jvmdvi3vc Fatima, Fatima ast 0 71269 2084312 2055185 2026-08-07T21:03:09Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084312 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | nav = Fatima Fatima ye | navê_rastî = فاطمه، فاطمه است<br>Fatima, Fatima ast | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = <!-- + Berhevkirin & Verisandin --> | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = | wergêr = | pirtûk = }} '''''Fatima, Fatima ast''''' ({{bi-fa|فاطمه، فاطمه است}}, {{bi-ku|Fatima Fatima ye}}), yek ji pirtûkên [[Elî Şerîetî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranchamber.com/personalities/ashariati/works/fatima_is_fatima1.php |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-07-12 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303212717/http://www.iranchamber.com/personalities/ashariati/works/fatima_is_fatima1.php |url-status=dead }}</ref> Mijara pirtûkê li ser keça [[Muhemmed]] pêxember [[Fatime]]yê ye == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Fatime]] [[Kategorî:Pirtûkên felsefeyê]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] d32vjs9n47ocdmt6i7bc5hxm36yz6ii 2084313 2084312 2026-08-07T21:12:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084313 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | nav = Fatima Fatima ye | navê_rastî = فاطمه، فاطمه است<br>Fatima, Fatima ast | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = <!-- + Berhevkirin & Verisandin --> | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = | wergêr = | pirtûk = }} '''''Fatima, Fatima ast''''' ({{bi-fa|فاطمه، فاطمه است}}, {{bi-ku|Fatima Fatima ye}}), yek ji pirtûkên [[Elî Şerîetî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranchamber.com/personalities/ashariati/works/fatima_is_fatima1.php |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-07-12 |roja-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303212717/http://www.iranchamber.com/personalities/ashariati/works/fatima_is_fatima1.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mijara pirtûkê li ser keça [[Muhemmed]] pêxember [[Fatime]]yê ye == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Fatime]] [[Kategorî:Pirtûkên felsefeyê]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] tpgtgjjcfahta79h4e9ih7dw5uiw57g Pêvçûnên li Rojhilatê Kurdistanê (2016-niha) 0 72261 2084371 2009883 2026-08-08T04:31:22Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084371 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Iranian-Kurdistan.png|thumb|Rojhilata Kurdistanê]] '''Şoreşa Rojhilata Kurdistanê''' destpêka têkoşîna çekdarî û ya siyasî ya kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] îfade dike. Piştî dagirkirina DYAyê li Iraqê, guherînên radîkal li Rojhilata Navîn çêbûn û van guherînan tesîra xwe li hemî dewletên Rojhilata Navîn kirin. Rêxistin û partiyên kurdan li Îranê bi dehsalane ku têkoşîna xwe ya çekdarî rawestandibûn. Lê li sala 2016ê de bi hindek çalakiyan daxuyandin ku li Îranê û Rojhilata Kurdistanê dê çalakiyên çekdarî jinûve destpê bikin. Rojhilata Kurdistanê di halê hazir de di nav axa dewletê [[Îran]]ê de ye. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]], [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]], [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]], [[Îlam (parêzgeh)|Îlam]], [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan]] pêk tê. Her wisa parêzgeha [[Xorasana Bakur (parêzgeh)|Xorasana Bakur]] jî kurd in, lê ji ber sedemên cografî di nav Kurdistanê de nayê hesibandin. == Kurtedîroka Rojhilatê Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Dîroka Rojhilatê Kurdistanê}} [[Wêne:Mustafa Barzani in Mahabad Kurdish Republic.jpg|thumb|Daxuyandina Komara Kurdistanê li sala 1946ê]] [[Rojhilatê Kurdistan]]ê bi [[Peymana Qesrê Şîrîn]] (bi farisî ''ehdname zehab'' (عهدنامه زهاب) a di navbera osmaniyan û [[Dewleta Sefewiyan]] de ji parçeyên din yê Kurdistanê re hate dûrxistin. Her çend di wê demê de ev sinor hebin jî, bi rêya mîrektiyên kurdî ev sinor dihate binpêkirin. Lê di dema belavbûyîna [[osmanî]]yan de ev sinor jî ji her du aliyan ve hate zeftkirin. Piştî zeftkirina van dewletan serhildanên kurdan destpê kirin. [[Şêx Ubeydelayê Nehrî]] li 1880an de li [[Şemdînan]] li dijî her du dewletên dagirker serhildan da destpêkirin. Şêx Ubeydullahê Nehrî bi vê serhildanê dixwast herêmên wek Şemdînan, Hekarî, Urmiye, Tîrgever û Mîrgever bixe bin destê xwe. Hêjayî gotinê ye ku gelek dîroknas dibêjin ku dîroka nûjen a kurdên Îranê piştî [[Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî]] destpê dike. Ev nêrin cara yekem ji aliyê [[Basil Nikitin]] ve hate gotin.<ref>Basil Nikitin</ref> Piştî vê jî hindek dîroknasên din jî li dû vê nêrînê çûn.<ref>Wadie Jwaideh: The Kurdish Nationalist Movement:Its origins and development</ref> Li sala 1918an de jî [[Simkoyê Şikak]] li herêma Urmiyê serhildan da destpêkirin. Di vê serhildanê de Simkoyê Şikak gelek cihên Rojhilatê Kurdistanê rizgar kirin. Lê ev serhildan jî di sala 1930an de bi dawî bû. Li sala 1945an tevgerên kurd li Îranê yekemîn car bi awayeke nûjen tevgerîn. Partî û rêxistinên hevdem ava kirin. Di encamê de bi pêşengiya [[Qazî Mihemed]] bi rêxistina xwe [[Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê]], her wisa bi alikariya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetan]] [[Komara Kurdistan]] ava kir lê ev komar zêde nejiya û di sala 1946an de ji aliyê dewleta Îranê ve hate ruxandin. Hînkirina zimanê kurdî hate qedexe kirin. PDK-Î wek tehdîdek hate nasîn bo dewletê. * Kêmtir ji dû salan piştî rûxana komarê, PDK-Î xebata xwe bi veşartî kir. * Li sala 1950an de li Ciwanroyê li dijî hikûmeta Îranê serhildanek rûdide. Piştî salên 1950an li Îranê bi rêberiya siyasetmedar û serokwezîr Mihemed Miseddiq li dijî Şah Mihemed Reza û emperyalîstan helwest hate nîşan dan ku dixwastin hem erkên şahê Îranê kêm bikin hem jî îstîsmara emperyalîstan xelas bikin. Kurdên Rojhilata Kurdistanê di vî wextî de li gel Mihemed Misediq bûn. Di hilbijartinên herêmî yên li sala 1952yê PDKÎ bi awayeke azad tevlî hilbijartinan bû û di hilbijartinan de dengekê biqîmet destxist. Jixwe di kabîneta Museddiq de kurdek jî hebû.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:37</ref> Lê ev demokratîzekirin û reformekirina [[Muhemmed Museddiq]] biserneket û bi derbeyeka bi alikariya [[CIA]]yê ji aliyê şah ve li sala 1953yê ji kar hate dûrxistin. Piştî ketina serokwezîr Mihemed Misediq, artêşa Îranê berê xwe da Rojhilata Kurdistanê û kurdên deverê aşt kirin. Muhemed Reza Şah dîsa dest bi reforman kir, zimanê farisî di her aliyê jiyan û polîtîkayê de mecbûrî kir. Mecbûriyeta bikaranîna zimanê farisî îlan kir ku di hemî nivîsîn û belavokên dewletê de bê bikaranîn lê rê jî da zimanê kurdî ku di televîsyonan û radyoyan de pê weşan bikin.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:38</ref> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo Başûrê Kurdistanê têkiliyên xwe li gel her aliyan xurt kir. Di xebata wî ya li dijî artêşa Îraqê de PDKÎyê alîkariya wî kir. Rêvebirên PDK-Îraq û PDK-Îran piştî Komara Kurdistanê yekemîn car bihevra xebat kirin. Lê ev hevxebat zêde dewam nekir. Li salên 1960an Mela Mistefa Barzanî li dijî rêvebiriya Îraqê bi Îranê re lihevhat û tevgerî. Ev pêngava Mela Mistefa bû sedema şikestina têkiliyên PDK-Î Û PDK-Iyê. Ev nêzîkiya PDKê bo Îranê heta sala 1975ê de dewam kir. Li sala 1975ê Îranê li gel Iraqê hevpeymana Cezayîrê destnîşankir. Piştî vê hevpeymanê têkiliyên Başûrê Kurdistanê bi taybetî fraksiyona PDKê li gel Îranê li ser zemîneke bêbawerî birêveçû. Li sala 1964ê de rewşenbîrên PDKÎyê bang kir ku li dijî rêjima Îranê şerê çekdari bikin. Di encamê de ji 50 kesan bêhtir endamên PDKÎ, ku serokeşîr, mela, karker, rençber di nav de, jiyana xwe ji dest dan. Piştî van rûdanan PDKÎyê xebatên xwe nepenî kirin.<ref>The Political Development of the Kurds in Iran: Pastoral Nationalism- F. Koohi-Kamali-r:169</ref> Di van salan de PDKÎyê nekarî bi şerê çekdarî mafê xwe ji rejîma Îranê bistîne. Her wisa [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] bi rêberiya Mistefa Barzanî, têkiliyên xwe li gel Îranê xurt dikirin ku li dijî Îraqê şer bike. Ji ber van sedeman di nava PDKÎ de dudilî derket ku li gel Îranê şer bike an na. Li sala 1967ê grûbek ji PDKÎ veqetî û li Îranê şer dijî Îranê dan destpê kirin lê biserneketin û gelek ji wan hatin kuştin. Li sala 1975ê di navbera Îran û Iraqê de Hevpeymana Cezayîrê hate destnîşan kirin. Piştî vê destnîşanê Mistefa Barzanî nekarî alikariyê ji Îranê werbigire û hevsenga di navbera Îran-PDKÎ û Iraq-PDK xerabû. Dîsa PDKÎyê di nav gel karên çekdarî hêdî hêdî dan destpê kirin. Piştî raperîna xelkê Îranê dijî desthilata şah, li sala 1979 û rûxana rejîma şah, li Rojhilata Kurdistanê û Îranê de valahiyeke leşkerî rûda. Di vê rewşê de PDKÎ û hindek rêxistinên din yên kurdî li Mahabad û derdora wê kontrol kirin. Xûmênî dema şoreşa Îslamî çêbû sozdabû kurdan ku Kurdistan bibe xweser û daxwaz û armancên rêxistinên kurdî jî ew bûn. Lê piştî serketina Şoreşa Îslamî ew soz hatin jibîr kirin û di navbera rêxistinên kurd û pasdarên Îranê de şer derket.Di 17ê tebaxa 1979ê de Xûmênî şerê pîroz li dijî kurdan da destpê kirin; [[Ebdulrehman Qasimlo]] wek dijminê Îranê, PDKÎ jî wek partiya şeytan binavkir.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:40</ref> Di vî şerî de PDKÎ, [[Komele (rêxistin)|Komele]] û kesê bi navê [[Şêx İzedîn Husênî]] rêbertî ji bo kurdan kirin. Di tebaxa sala 1979ê de kurdan bajarê [[Pawe]] ji destê leşkerên Îranê derxist. Dest danîn ser çekên wan. Lê li sala 1984ê rêjima Îranê hemî herêmên kurdî dîsa dagir kirin. Piştî hilbijartina serokkomar Ebdulhesen Benîsedr, bajarên Senendec, Mahabad, Seqiz û Bane rastî êrîşên hewayî yên Îranê hat. [[Şerê Îran û Iraqê]] jî destpêkir û kurdan di vî şerî wek usûlê gerîlayan dest bi şoreşê kir. Kurdistan bû meydana şer û Xûmênî gelek hêz şandin Kurdistanê. Heta sala 1983yê 250 hezar leşker şandibûn Kurdistanê. Hêjayî gotinê ye ku di şerê PDKÎ û Îranê de 2 tîmên nojdarî yên Fransayî alîkariya brîndarên kurdan kirin lê piştî dagirkirina Kurdistanê, ew jî vekişiyan bo hidûdê Iraqê.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:41</ref> Li sala 1989ê de jî serokê PDKÎ Ebdulrehman Qasimlo di hevdîtîna wî li gel rêvebirên Îranê de hate kuştin. Li sala 1992yê de jî serokê piştî Qasimlo, [[Mihemed Sadiq Şerefkendî]] bi [[Suîqesta li Restorana Mykonos a Berlînê, 1992|suîkastekê]] jiyana xwe ji dest da. Li sala 1993yê kampên PDKÎyê yên li Iraqê ji aliyê Îranê ve hatin bombebaran kirin. Li sala 1997ê de Mihemed Xatemî yê namzedê reformxwazan bû serokkomar û dest bi reforman kir. Kuştinên li dijî serokên kurdan hat rawestin. Kurdekê bi navê Ebdula Remezanzade wek waliyê [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] hate tayîn kirin. Remezanzade her çend kurdekê Şîî jî be, gelek fêde da kurdên Sunî ku di dewletê de rolekê bilîzin. Di dewra duyem ya Xatemî de Ebdula Remezanzade ji walîtîtiyê hate dûrxistin. 5 parlamenterên kurd îstîfa kirin û Xatemî bi dijberiya kurdan sûcdar kirin.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:44</ref> Kurdên ku li Îranê dijîn bi giştî ji mezheba sunî ne lê hejmareke zêde jî şîî ne. Herêmên ku kurdên şîî lê dijîn bi sîstema rêjima Îranê entegre ne. Zêde pevçûn û şer li wan herêman çênabin lê li herêmên kurdên sunî lê dijîn; hem ji ber cudamezhebiyê hem jî ji cudanetewetiyê şer û pevçûn zêde ne. Jixwe rêxistinên kurdan bi giştî li herêmên sunî xebatan dikin. == Destpêka Şoreşa 2016ê == Di nav [[PDK-Î]] de destpêkirina şoreşa Rojhilatê Kurdistanê di 2015ê de bi giştî dihat axiftin û niqaşkirin. Berdevkê Karên Derve ên PDKÎ Loqman H. Ehmedî got ku ew dixwazin Kurdên Rojhilatê li dijî rêjima Îranê biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/ahmedi-pdkis-peshmerga-forces-will-defend-the-kurdish-people-against-iranian-aggression/ |sernav=Ahmedi “PDKI’s Peshmerga forces will defend the Kurdish people against Iranian aggression” |tarîx=2015-05-31 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Bûyera Ferînaz Xusrewanî === Di sala 2015an de di meha gulanê de keçeke kurd a bi navê [[Ferînaz Xusrewanî]] ku li otêla Tarayê karê paqijî dikir, ji ber tirsa tecawiza karmendên îstixbarata Îranê xwe ji qata çarê avêt û mir. Piştî ku ev bûyer li [[Mehabad]]ê belav bû, xelkê Mehabadê rabû ser piyan û otêla Tarayê bi tawanbariya navenda tecawiza dewleta îranê hate şewitandin. Ji ber vê bûyerê jî dewleta Îranê li seranserê Mehabadê rewşa derasayî îlan kir. Di van bûyeran de kêmanî 6 kes hatin kuştin<ref name="ARANews">{{Jêder-malper |url=https://aranews.net/ |sernav= |malper=aranews.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 |tarîxa-arşîvê=2022-12-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221215211654/https://aranews.net/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ji 28 kesan bêhtir xwepêşandar hatin brîndar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/suspect-in-mahabad-death-arrested-in-iranian-kurdistan-official-2015-05-11 |sernav=Suspect in Mahabad death arrested in Iranian Kurdistan: official |paşnav=Staff |pêşnav=Editorial |tarîx=2015-05-11 |malper=Kurd Net - Ekurd.net Daily News |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2025 }}</ref> Piştî vê bûyerê partiyên kurdî bêhelwest neman û bersivên xurt dan rejîma Îranê. Li gor berdevkê PJAKê, wan êrîş bir li ser noqteya eskerî ya Îranê û du pasdar kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/opinion/behind-the-lines-a-tremor-is-felt-in-iranian-kurdistan-403135 |sernav=Behind the lines: A tremor is felt in Iranian Kurdistan |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Berdevkê [[PAK]]ê(Partî Azadî Kurdistan) Şemal Bokanî jî got ku partiya wan amadeye ku kurdên Rojhilata Kurdistanê ji rêjima faşîst a mollayan biparêze.<ref name="ARANews" /> Her wisa serokê PAKê jî li ser vê bûyerê axivî got ku me li dijî rêjimê li navbera [[Şîno]] û [[Urmiyê]] çalakî pêkanî û em dixwazin ku herkes dengê xwe bilind bike.<ref>{{Tr}} [http://www.pwdnerin.com/haber/dogu-kurdistan/iran-askerleri-halka-saldirirsa-misliyle-karsilik-veririz '' ''pwdnerin.com'': İran askerleri halka saldırırsa, Misliyle Karsılık veririz '']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} (09/05/2015)</ref> === Bûyera Kelaşîn === Piştî ku PDK-Î biryar da ku ew dê pêşmergeyên xwe bişînin Rojhilata Kurdistanê, pêşmergeyên PDK-Î ketin rê û li ser sinorê Başûr û Rojhilat belav bûn. Li herêma Kelaşîn, li derdora Xinêre pêşmergên PDK-Î û gerîlayên PKKê li hev hatin û di navbera gerîla û pêşmergeyan de pevçûn derket. Di vê bûyerê de pêşmergeyekê bi navê [[Qadir Kerîmî]] şehîd ket, 2 pêşmerge jî brîndar bûn. Her wisa 7 gerîla jî ketin destê pêşmergeyan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rudaw.net/turkish/kurdistan/2405201518 |sernav=Şehit peşmergenin kimliği açıklandı |malper=rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref><ref>http://pdki.org/english/pdki-peshmergas-released-7-pkk-fighters/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê û şexsiyetên din di vê bûyerê de bûn navbeynkar û ev bûyer bi aştiyane xelas bû.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://pdki.org/english/negotiations-between-pkk-and-pdki/ |tarîxa-gihiştinê=2016-10-22 |tarîxa-arşîvê=2016-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160809060243/http://pdki.org/english/negotiations-between-pkk-and-pdki/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî ev bûyer aşkera bû, dewleta Îranê herêma kelaşîn bombebaran kir.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pwdnerin.com/haber/dogu-kurdistan/iran-kelasni-bombaliyor |tarîxa-gihiştinê=2016-10-22 |tarîxa-arşîvê=2017-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170303052231/http://www.pwdnerin.com/haber/dogu-kurdistan/iran-kelasni-bombaliyor |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi dûçûna medyaya PKKê pêşmergeyên PDKÎ ketin nav herêma wan û bûyer li ser vê derket. Bi dûçûna [[PDK-Î]] sedem ew bû ku [[PKK]]yê rê neda wan ku biçin Rojhilata Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/19300 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-10-25 |tarîxa-arşîvê=2015-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150609000359/http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/19300 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gor nivîskar Hejîr Şerîfî [[Şerê Sar]] hêj li navbera kurdan dewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rudaw.net/english/opinion/04062015 |sernav=PKK- PDKI clash exposes decades of cold war |malper=rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Teqîna li Koye === Şeva 20ê kanûna pêşîn 2016ê de, di çalakiyeke di Şeva Yeldayê de du teqîn li baregeha [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]] çêbû. Di vê teqînê de 6 kesan ku endamên partiyê ne jiyana xwe ji dest dan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/201220166 |sernav=Koye saldırıları: 6 şehit, 4 yaralı |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newarab.com/news/twin-bomb-blasts-outside-iranian-kurdish-political-headquarters-iraq |sernav=Twin bomb blasts outside Iranian-Kurdish political headquarters in Iraq |paşnav=Arab |pêşnav=The New |tarîx=2016-12-20 |malper=newarab.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216204120/https://www.newarab.com/news/twin-bomb-blasts-outside-iranian-kurdish-political-headquarters-iraq |url-status=dead }}</ref> Piştî vê teqînê brîndarekê din jî jiyana xwe ji dest da û bi vê hejmara miriyan gehişte 7an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/211220165 |sernav=Şehit sayısı yükseldi |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Li ser vê teqînê 2 kes hatin girtin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://imp-news.com/tr/news/29890/erbil-bombacilari-yakalandi |tarîxa-gihiştinê=2017-02-18 |tarîxa-arşîvê=2016-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161229041551/http://imp-news.com/tr/news/29890/erbil-bombacilari-yakalandi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]], [[Xalid Ezîzî]] li ser vê bûyerê axift û got “Em bi terorê bersiva terorê nadin”.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/211220162 |sernav=HDK lideri: Terörle karşılık vermeyiz |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Li gor wezîrê derve yê berê yê [[Îraq]]ê [[Hişyar Zêbarî]] li pişt vê bûyerê Îran heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://aranews.net/ |sernav=Telah hadir 3 situs togel online terpercaya {{!}} Cocok untukmu! |malper=aranews.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 |tarîxa-arşîvê=2022-12-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221215211654/https://aranews.net/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hêjayî gotinê ye ku baskê [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]] hêj jî bi fermî neragehandiye ku ew ê li dijî [[Îran]]ê şerê çekdarî bidin destpê kirin. === Bûyera Balekayetî === 25ê tebaxa 2017ê de li devera [[Balekayetî]] ya bi ser [[Hewlêr]]ê, di navbera gundiyan û pêşmergeyên [[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] de pêvçûn derket. Di encamê de 2 gundiyan jiyana xwe ji dest da û yek jî brîndar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/250820179 |sernav=Di navbera pêşmergeyên Komele û xelkê gundekî de pevçûn derket: 2 kuştî, 2 birîndar |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Piştî vê bûyerê hindek kesan êrîşî baregehên partiyên rojhilatî kirin û baregehên wan hatin şewitandin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2508201714 |sernav=Baregehên 4 partiyên Rojhilatî li Balekayetî hatin şewitandin |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> û 13 pêşmergeyên PDKÎ ji aliyê gundiyan ve dîl hatin girtin lê paşî ev pêşmerge hatin berdan. Li ser vê bûyerê [[YNK]]ê daxuyaniyek da û got ew her du kesên hatin kuştin endamên me bûn û em vê destdirêjiya li dijî endamên xwe qebul nakin. Divê zûtirîn dem da ev kesên ev tawane kirin bên dadgehkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pukmedia.com/KS_Direje.aspx?Jimare=102022 |tarîxa-gihiştinê=2017-08-26 |tarîxa-arşîvê=2017-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170829061055/http://www.pukmedia.com/KS_Direje.aspx?Jimare=102022 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Komeleyê jî daxuyaniyek da ku wan du pêşmergeyên gumanbar radestî asayîşa deverê kirîne, her wisa ji asayîşê jî xwest ku ew kesên ku avahiyên pêşmergeyên rojhilat şewitandin werin ceza kirin.<ref>http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=1260&Jor=2{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref> Gundiyan jî daxuyaniyek da ku ew dixwazin ev kesê ev tawane kirî divê bên ceza kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ww1.rojnews.org/ |malper=ww1.rojnews.org |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-arşîvê=2023-01-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128094759/http://ww1.rojnews.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hêjayî gotinê ye ku piştî partiyên rojhilatê baregehên xwe vala kirin ji bo ku temaseke xerab li gel gundiyan çênebe, PKKê hêzên xwe li wir bicî kirin lê paşî PKK û partiyên rojhilatî lihev hatin û PKKê baregehên pêşmergeyan vala kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0409201713 |sernav=PKKê baregehên partiyên Rojhilatê Kurdistanê vala kir |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Kuştina kolberan === 4ê îlona 2017ê de du [[kolber]]ên kurd yên bi navê Qadir Behramî û Heyder Ferecî li [[Bane]] ji aliyê leşkerên Îranê ve hatin kuştin. Piştî vê bûyerê xelkê Banê xwepêşandan dan destpêkirin. Rojek piştî vê bûyerê xelkê Banê dikanên xwe venekirin û dest bi xwepêşandanan kirin. Çalakvan çûn ser avahiyê hikûmetê û bi dûçûna hindek çavkaniyan qaymiqamê bajêr ji Banê derket. Di xwepêşandanan da nêzî 10 kes brîndar bûn û 10 kes jî ji aliyê polîsên Îranê ve hatin binçav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/050920171 |sernav=Li Rojhilat li dijî Îranê xwepêşandan çêbû û pevçûn derket |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Piştî xwepêşandanên Banê, li hindek bajarên din jî xwepêşandan hatin destpê kirin. Hêjayî gotinê ye ku Rêxistina Mafên Mirovan a Hengaw ragihandiye, ku di 30 rojên bihorî de heşt kolberên kurd bi destê hêzên Îranê hatine kuştin û kolberek jî ji ber ketina ji çiya, canê xwe ji dest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240820173 |sernav=ROJHILAT - Tenê di mehekê de 8 kolberên Kurd hatine kuştin |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Darvekirina Huseyîn Ramîn Penahî û Êrîşa bi Mûşekan === ==== Rojaneyî ==== * {{Dîrok|16|adar|2016}} li [[Merîwan]]ê rêxistina çekdarî a bi navê [[Halokanî Zagros]] êriş bir ser artêşa [[Leşkerên Pasdaran yên Şoreşa Îslamiya Îranê|Pasdaran]] û du ji endamên wan kuştin.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-militant-group-launches-attack-on-iranian-military-killing-two/ |tarîxa-gihiştinê=2017-03-20 |tarîxa-arşîvê=2018-07-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180711023753/https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-militant-group-launches-attack-on-iranian-military-killing-two/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 11ê çiriya paşîn a 2016ê YRK daxuyand ku 12 gerîlayên wan bi gazên kîmyewî ji aliyê supaya pasdaran hatin şehid kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/111020161?keyword=pjak|sernav=Şer li Rojhilata Kurdistanê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-06-15}}</ref> * 28ê gulana 2017ê de li Urmiyê di navbera [[PJAK]] û mihafizên hidudê yên [[Îran]]ê de şer derket. Di encamê de 2 efserên pîlebilind yên Îranê hatin kuştin û 4 ji wan jî hatin brîndar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2805201712?keyword=urmiye |sernav=URMIYE - Hêzên îranî 2 kuştî û 7 birîndar dan |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13960307000584 |tarîxa-gihiştinê=2017-06-24 |tarîxa-arşîvê=2017-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170629234925/http://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13960307000584 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * {{Dîrok|23|hezîran|2017}} de [[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] daxuyanî da ku pêşmergeyên wan li bajarê [[Sine]] ketin kemîneya dewleta Îranê de û di encamê de sê pêşmergeyên bi navê Sebah Huseyn Penahî, Hamîd Seyf Penahî û Bêhzad Nûrî şehîd ketin. Her wisa di daxuyanî de hate gotin ku çend pasdarek jî hatin kuştin.<ref>http://komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=1239&Jor=1{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref> * 6ê tebaxa 2017ê de li derdorên [[Pîranşar]] di navbera pêşmergeyên PDKÎ û pasdarên Îranê de şer derket. Di encama şer de 2 pêşmerge şehîd bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070820175?|sernav=2 pêşmergeyên rojhilatê şehîd bûn |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-06-15}}</ref> * 9ê tebaxa 2017ê PDKÎ daxuyaniyek da û got li [[Şino]] pêşmergeyan êrîşî pasdaran kir û du ji wan kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0908201710 |sernav=ROJHILAT - Di navbera pêşmergeyên PDKÎ û leşkerên Îranê de şer derket |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> * 19ê tebaxa 2017ê [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] biryar da ku dest bi şerê çekdarî bikin li dijî rêjima Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/190820179?|sernav=Îranê biryar da ku dest bi şerê çekdarî bikin li dijî rêjima Îranê. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-06-15}}</ref> * 26ê çiriya pêşîn a 2017ê li şaristana [[Çaldiran (şaristan)|Çaldiranê]] di navbera serbazên Îranê û çalakvanên nenas şer derket. Bi dûçûna [[Ajansa Nûçeyan ya Tesnîm]]ê 2 endamên artêşa Îranê û çar çalakvan mirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/08/04/1556551/%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%87%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%AA-4-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA |sernav=انهدام یک تیم تروریستی در چالدران توسط سپاه/ هلاکت 4 تروریست - تسنیم |malper=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=fa}}</ref> * 3ê çiriya paşîn a 2017ê bi dûçûna ajansa KurdistanMedia ku nêzîkî PDKÎ ye; li bajarê Şino [[Halokanî Zagros]] êrîş bir ser pasdarên Îranê,di encamê de 2 pasdar hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistanmedia.com/sorani/dreje/30768 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2017-11-03 |tarîxa-arşîvê=2017-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171105173453/http://www.kurdistanmedia.com/sorani/dreje/30768 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 3ê çiriya paşîn a 2017ê de Komîteya Navendî ya PKKê civînek pêkanî, di vê civînê de hat gotin ku divê gelê Rojhilatê Kurdistanê ji her tiştî re amadekariyên xwe bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ww25.rojnews.org/ku/haber/17289/pkk-em-di-xeta-serketin-de-tbikosin.html%5B%5D?subid1=20250616-0623-10ca-9ba6-913be5c15624 |sernav=PKK: Em di xete serketin |malper=ww25.rojnews.org |roja-gihiştinê=2025-06-15 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> * 4ê çiriya paşîn a 2017ê li şaristana [[Çaldiran (şaristan)|Çaldiranê]] li dijî serbazên Îranê çalakiyek pêkhat. Di encamê de 8 serbazên Îranê hatin kuştin. Hêj nehatiye xuya kirin ku çalakvan kî ne, lê hêjayî gotinê ye ku li vê herêmê gerîlayên [[PJAK]]ê aktîf in,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irna.ir/fa/News/82718376 |sernav=8 leşkerên Îranê mirin |malper=www.irna.ir |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/031120175 |sernav=Şer li rojhilat û mirinên rejîma Îranê |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13}}</ref> Bi dûçûna ajansa [[Middle East Eye]], têkiliya van kesan bi El-Qaîde hene.<ref>http://www.middleeasteye.net/news/eight-iranian-border-guards-killed-clashes-militants-63001188{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> * {{Dîrok|4|kanûna pêşîn|2017}} de li bajarê [[Selmas]]ê, endamekê artêşa Îranê ji aliyên nenas ve hate kuştin. Guman li ser pêşmergeyên bajar yên PDKÎ yê ne.<ref>http://www.kurdpa.net/kurdi/more/71858{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2023 }}</ref> * {{Dîrok|27|kanûna pêşîn|2017}} de li tevahiya Îranê çalakiyên bi sloganên li dijî rêjima Îranê destpê kirin. Ev çalakiyên protestoyan ta 7ê kanûna paşîn a 2018ê dewam kir. Di encamê de 22 çalakvan hatin kuştin, 450 çalakvan jî hatin binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-protests-latest-deaths-ayatollah-rouhani-meddling-accusations-news-updates-a8138721.html |sernav=Iran protests latest: Grand Ayatollah accuses foreign powers of meddling as protest death toll rises to 22 {{!}} The Independent |tarîx=2018-01-02 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 |tarîxa-arşîvê=2018-01-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180102203018/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-protests-latest-deaths-ayatollah-rouhani-meddling-accusations-news-updates-a8138721.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> * Bi dûçûna navenda mafên mirovan [[Hengaw]] di 2017ê de di navbera hêzên kurdî û rêjima Îranê de 41 caran pêvçûn çêbûne, di encamê de 40 leşkerên Îranê hatine kuştin, her wisa 2 pêşmergên Hizba Demokrat a Kurdistana Îranê û 3 pêşmergên Komela Kurdistana Îranê û 11 gerîlayên PJAKê şehîd bûne.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/3ffdd7d2-57eb-4933-9a18-f66a43b8d5f0</ref> * 3ê kanûna paşîn a 2018ê de li navçeya Konlancan ya Pîranşara Rojhilatê Kurdistanê, şer di navbera Pêşmergeyên Partiya Demokrata Kurdistana Îranê û Supaya Pasdaran de qewimî û di encamê de şeş endamên Supaya Pasdaran hatin kuştin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/5c982a80-04c6-4d6e-b9bc-66110b435fe4</ref> * 9ê kanûna paşîn a 2018an de rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê bi wesîleya xwepêşandanên Îranê hatin ba hev. Di encamê de ji pênc rêxistinên kurdî (Hizba Demokrat a Kurdistana Îran, Hizba Demokrat a Kurdistan, Komela Şoreşger a Zehmetkêşên Kurdistana Îran, Komela Zehmetkêşên Kurdistanê û Sazmana Xebata Kurdistanê) [[Navenda Hevkarî ya Partiyên Kurdistana Îranê]] hate ava kirin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/234a5d1c-b659-4204-8303-73cd84206348</ref> * 27ê reşemeha 2018ê de [[Halokanî Zagros]] li [[Banê]] li dijî hêzên Îranî êrîşek kir, di encamê de bi navê Ali Ghaderi serleşkerek hatekuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/PDKIenglish/status/968559815592202240 |sernav=https://twitter.com/PDKIenglish/status/968559815592202240 |malper=X (formerly Twitter) |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 5ê xizîrana 2018ê de li Serdeştê bı dûçûna pasdarên îranê 2 serkirdeyên wan hatin kuştin, lê nehate zanîn ku kîjan hêza çekdarî ev êrîş kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tabnak.ir/fa/news/805705 |sernav=انتشار اسامی شهدای مرزبانی در سردشت |paşnav=TABNAK |pêşnav=تابناک {{!}} |tarîx=۱۳۹۷/۰۳/۱۶ - ۰۹:۲۸ |malper=fa |ziman=fa |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2026 }}</ref> * 8ê xizîrana 2018ê de bi dûçûna PDKÎ şer di navbera hêzên pêşmerge û pasdaran da derket. Di encamê de 9 pasdar hatin kuştin û 18 ji wan jî hatin brîndar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%95%D8%A7%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%95%D9%88%DB%95 |sernav=فەرماندەیی هێزی پێشمەرگەی کوردستان ڕاگەیەندراوێکی بڵاو کردەوە |tarîx=2018-06-10 |malper=Kurdistanmedia (kurdistanmedia.com) |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/27-irgc-members-killed-and-injured-in-clash-with-peshmerga-forces/ |sernav=27 IRGC Members Killed and Injured in Clash with Peshmerga Forces |tarîx=2018-06-10 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> Bi dûçûna daxuyandina pasdaran jî di vî şerî de 7 kesên dijberê rejîmê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/03/20/1746367/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B3%D9%86%DB%8C%D9%85-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%B2%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%85-3-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%85%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-24-%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%AA |sernav=گزارش تسنیم/ سپاه پاسداران رکورد زد؛ انهدام 3 تیم تروریستی در کمتر از 24 ساعت - تسنیم |malper=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim |ziman=fa |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> Hêjayî gotinê ye ku di heman wextî de serkirdeyên PDKÎ û Komala li [[DYA]] ne ku ji bo semîner û hevdîtinên li dijî Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/10062018 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 24ê xizîrana 2018ê de li Pîranşar şer derket. Di encamê de yek pêşmerge bi nvê Saman Hassanpour şehîd ket. Her wisa serkirdeyekê pasdaran jî hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/irgc-commander-killed-in-clash-with-peshmerga-forces/ |sernav=IRGC Commander Killed in Clash with Peshmerga Forces |tarîx=2018-06-24 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 26ê xizîrana 2018ê de bı dûçûna PDKÎ li bejahiya bajarê Nexede, pasdarekê pîlebilind bi navê Taimor Hussein Beig bi operasyonekê hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/high-ranking-member-of-irans-revolutionary-guards-killed-in-successful-operation/ |sernav=High-Ranking Member of Iran’s Revolutionary Guards Killed in Successful Operation |tarîx=2018-06-26 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 8ê tîrmeha 2018ê de bı dûçûna PDKÎ li Bokanê şer derket. Di encamê de 4 pasdar hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/four-irgc-terrorists-killed-and-injured-in-clash-with-peshmerga-forces-in-bokan/ |sernav=Four IRGC Terrorists Killed and Injured in Clashes with Peshmerga Forces in Bokan |tarîx=2018-07-08 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 11ê tîrmeha 2018ê bi dûçûna YRKê çar gerîllayên wan li gundê Dereziyanê yê Merîwanê û Çiyayê Şaho yê bajarê Paweyê şehîd ketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdi.com/kurdistan/yrk-4-hevalen-me-ji-ber-erisen-rejima-Irane-sehid-bun-99930 |sernav=YRK: 4 hevalên me ji ber êrîşên rejîma Îranê şehîd bûn |malper=ANF News |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref><ref name="rudaw.net">{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2107201811 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 21ê tîrmeha 2018ê de li Merîwanî bi dûçûna YRKê 20, bi dûçûna supaya pasdaran 11 endamên supaya pasdaran hatine kuştin.<ref name="rudaw.net" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfturkce.com/kurdistan/meriwan-da-11-pasdar-oelduerueldue-111079 |sernav=Merîwan'da 11 pasdar öldürüldü |malper=ANF News |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 25ê tîrmeha 2018ê PDKÎ daxuyand ku du endamên wan bi navê Shahab Heydari and Hezhar Rezai li Bokanê di şerekî de şehîd ketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/two-peshmerga-martyred-in-bokan/ |sernav=Two Peshmerga Martyred in Bokan |tarîx=2018-07-25 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 11ê tebaxa 2018ê li Şîno, şer derket di encamê de 6 pêşmergeyên PDKÎ şehîd ketin, her wisa 12 pasdar jî hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/twelve-irgc-terrorists-killed-and-eight-injured-in-clashes-with-kurdistans-peshmerga-forces/ |sernav=Twelve IRGC Terrorists Killed and Eight Injured in Clashes with Kurdistan’s Peshmerga Forces |tarîx=2018-08-13 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 27ê gulana 2019ê hevseroka PJAKê Zîlan Vejîn daxuyand ku ew ji bo her rewşeka li Îranê rûdide amade ne. Wek xeta sêyemîn cihê xwe digirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://rojnews.news/ku/hevpeyvin/hevseroka-pjak-e-em-ji-bo-her-rewseke-ru-bide-amade-ne-31439 |tarîxa-gihiştinê=2019-05-29 |tarîxa-arşîvê=2019-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190529183417/https://rojnews.news/ku/hevpeyvin/hevseroka-pjak-e-em-ji-bo-her-rewseke-ru-bide-amade-ne-31439 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 29ê gulana 2019ê li Çaldirana Îranê şer di navbera PJAK û pasdaran de derket. Di encamê de pasdarek hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%DA%98%D8%A7%DA%A9/1491843 |sernav=درگیری سپاه پاسداران ایران با پژاک |malper=www.aa.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> ==== Suîkastên li dijî serkirdeyên kurd ==== * 1ê adara 2018ê de li [[Hewlêr]]ê li dijî PDKÎ êrîşek bi otomobîlek bombekirî pêk hat, di êrîşê de endamê PDKÎ bi navê Sabah Rahmanî hate kuştin.<ref>http://pdki.org/english/?p=5225</ref> * 7ê adara 2018ê de endamê polîtbûroya [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]] Qadir Qadirî li rastî sûîkastekê hat, di sûîkastê de hate kuştin. Partiya HDKÎ ji ber vê êrîşê Îranê berpirsiyar dike.<ref>http://www.kurdistanukurd.com/?p=30942{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref><ref>http://archive.kurdistanukurd.com/en/hewal_dreja.php?id=994{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 30ê adara 2018ê de endamê PDKÎ Ahmed Îranî li rastî êrîşeke çekdarî de jiyana xwe ji dest da.<ref>http://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/30032018</ref> * 14ê nîsana 2018ê de li dijî serokê [[PAK]]ê [[Huseyîn Yezdanpena]] êrîşeke çekdarî hate kirin lê Yezdanpena ji vê suîkastê filîtî.<ref>https://www.nerinaazad.org/tr/news/kurdistan/bashur/pak-lideri-yezdanpenaya-silahli-saldiri{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>http://nerinaazad.net/news/kurdistan/bashur/yezdanpenaya-suikast-zanlisi-iran-ajani-cikti</ref> * 19ê tebaxa 2018ê de PAKê daxuyand ku du endamên wan ji aliyê îstîxbarata îranê hatin revandin û yek ji wan hate kuştin.<ref>https://twitter.com/PAKenglishh/status/1031645105185325058</ref><ref>https://www.jpost.com/Middle-East/Iran-News/Kurds-who-fought-ISIS-now-hunted-by-Irans-regime-565973</ref> * 16ê çiriya paşîn a 2018ê de derhenerê kurd ê navdar Rehîm Zebîhî li gel brayê we li Banê destên wan kelemçekirî û di otomobîlê de şewitî, hate dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdpa.net/kurdi/more/75465 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2018-12-25 |tarîxa-arşîvê=2018-12-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216034140/http://www.kurdpa.net/kurdi/more/75465 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Helwesta dewletan == Tê zanîn ku şerê partiyên kurd li gel Îranê ne tenê şerekê herêmî ye. Ji ber şerê li nava Suriyê, [[Erebistana Siûdî]] û DYA li dijî hebûna leşkerên Îranê derdikevin ku li Suriyê dijî mıxalîfan şer dikin. Ji ber vê sedema navnetewî Îran li Yemenê piştgiriya Şîiyan dike her wisa Erebistana Siûdî jî piştgiriya Suniyên li Yemenê dike. Car car ev Şîiyên Yemenê li dijî Erebîstana Suudiyê çalakiyan pêk tînin û şer berfirehtir dıbe. Ji ber vê tengasiyê Erebîstana Suudî ku êrîş ji Yemenê tê, tê îdîakirinku Erebîstana Suudî jî dıjî Îranê li nava îranê alikariyê ji hindek komên çekdarî dike. Serokê kevn yê [[Leşkerên Pasdaran yên Şoreşa Îslamiya Îranê|Pasdaran]] Mohsen Rezayî dibêje ku Erebîstana Siûdî alikariya aborî dide çekdarên li sinorên Îranê şer dike. Lê PDKÎ vê angaştê red dike.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-politics-kurds-idUSKCN11A0BD |sernav=To Iranian eyes, Kurdish unrest spells Saudi incitement |tarîx=2016-09-04 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> == Têkiliyen kurd û azeriyan == {{Gotara bingehîn|Têkiliyên kurd û tirkan}} Têkiliya van herdu gelan digehe hatina tirkan ji Asyaya Navîn bo Rojhilata Navîn. Tirkan axa gelên Rojhilata Navîn dagir kirin, kurd, ermen, asûr di nav de.. Bi taybetî li herêmên kurdnişîn gelek azerî hatin bicîhkirin, polîtikatyên îskanê hatin meşandin. Piştî sala 1000ê ku tirk wan wextan hatibûn Rojhilata navîn gelek guherîn çêbûn û tesîra van guherînan digehe ta niha. Li devera Urmiyeyê gelek tirk hatin bicîhkirin, ev jî bû xundariyek di navbera kurd û tirkan de. Gelek kurd hatin kuştin û gelek kurd jî hatin koçber kirin. Heta salên 1900ê jî rêvebirina welatê Îranê di destê van tirkan de bû. Zilma tirkan li dijî kurdan li Îranê heta sala 1925ê bi desthilata Şah Reza Pehlewî bi awayeke sîstematîk berdewam kir. Piştî desthilata Reza Pehlewî têkiliyên kurd û azeriyan guherîn. Êdî çi ji van gelan desthilat nebûn. === Despêka sedsala 21em === Di destpêka sedsala 21emîn de têkiliyên kurd û azeriyan bi taybetî li ser eşîran birêve diçû. Gelek eşîrên kurd û azerî li nav heman herêman de dijiyan, ji ber vê jî gelek pirsgirêk jî derdiketin. Li devera Urmiye wek tê zanîn eşîra bi navê Şikak gelek meşhûr e û xwediyê gelek gund û axê ye. Piştî [[şerê cîhanê yê yekem]], Simko Axayê Şikak devera Urmiyeyê ji tirkan stand û sê salan hikm li herêmê kir. Bi dûçûna çavkaniyekê tirk li Urmiyeyê di şerên navbera tirk û nastûriyan de, paşî şerê di navbera tirk û Simkoyê Şikak de 150 hezar tirkên efşar jiyana xwe ji dest dan.<ref>1927 İran Azerbaycanı İstihbarat Raporu ve Analizi, Ersin Müezzinoğlu-Hüseyin Karamelikli, r:37</ref> == Sinorên Rojhilata Kurdistanê == Rojhilata Kurdistanê ji ber ku ta niha jî nebûye dewleteke kurdî, hêj jî sinorên wê bi zelalî aşkera nînin. Kurdên Îranê bi taybetî li parêzgehên [[Azerbaycana Rojava]], [[Kurdistan]], [[Kirmanşan]], [[Îlam]], [[Hemedan]] û [[Luristan]]ê dijîn. Di dîrokê de gelek caran guherînên demografîk çêbûne û cihnîşinên kûrdan hatîne guhertîn. Lê bi taybetî li wan parêzgehan dijîn ku yên me li jor nivîsîn. Bi dûçûna parlamenterê tirk yê agirî yê ku li sala 1943ê, Husametîn Tuxaç: {{Jêgirtin|Ji bakurê [[Şino]] heta [[Çiyayê Agirî]]yê ku li hemû hidûdê Tirk û Îranê de kurd dijîn|çavkanî =1927 İran Azerbaycanı İstihbarat Raporu ve Analizi, Ersin Müezzinoğlu-Hüseyin Karamelikli, r:40}} == Partiyên Rojhilatê Kurdistanê == * [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] ([[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|PDKÎ]]) * [[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] ([[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê|Komele]]) * [[Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê]] * [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran]] ([[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]]) * [[Partiya Azadiya Kurdistanê]] ([[Partiya Azadiya Kurdistanê|PAK]]) * [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] ([[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê|PJAK]]) * [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] * [[Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê]] * [[Rêxistina Kurdistanî ya Partiya Komûnîst a Îran]] * [[Rêxistina Gelê Kurmanc]] * [[Rêxistina Demokratîk a Yaresan]] * [[Cemaeta Dawet û Islahê a Îran]] == Girêdanên derve == * http://www.kurdane.com/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330184851/http://www.kurdane.com/index.html |date=2019-03-30 }} * http://www.kurdpa.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224082509/http://www.kurdpa.net/ |date=2018-02-24 }} * https://www.avatoday.net/ == Mijarên têkildar == * [[Navenda Hevkarî ya Partiyên Kurdistana Îranê]] * [[Kongreya Netewan ji bo Îrana Federal]] * [[Îran#Tevgerên etnopolîtîk|Tevgerên etnopolîtîk li Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Dadgeha Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Îrannasî]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerê PJAK û Îranê]] [[Kategorî:2016 li Îranê]] [[Kategorî:2017 li Îranê]] [[Kategorî:2018 li Îranê]] [[Kategorî:2019 li Îranê]] [[Kategorî:2020 li Îranê]] js75u1j3qgdpo8dj2m3wcgns0zmaquh 2084374 2084371 2026-08-08T05:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084374 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Iranian-Kurdistan.png|thumb|Rojhilata Kurdistanê]] '''Şoreşa Rojhilata Kurdistanê''' destpêka têkoşîna çekdarî û ya siyasî ya kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] îfade dike. Piştî dagirkirina DYAyê li Iraqê, guherînên radîkal li Rojhilata Navîn çêbûn û van guherînan tesîra xwe li hemî dewletên Rojhilata Navîn kirin. Rêxistin û partiyên kurdan li Îranê bi dehsalane ku têkoşîna xwe ya çekdarî rawestandibûn. Lê li sala 2016ê de bi hindek çalakiyan daxuyandin ku li Îranê û Rojhilata Kurdistanê dê çalakiyên çekdarî jinûve destpê bikin. Rojhilata Kurdistanê di halê hazir de di nav axa dewletê [[Îran]]ê de ye. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]], [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]], [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]], [[Îlam (parêzgeh)|Îlam]], [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan]] pêk tê. Her wisa parêzgeha [[Xorasana Bakur (parêzgeh)|Xorasana Bakur]] jî kurd in, lê ji ber sedemên cografî di nav Kurdistanê de nayê hesibandin. == Kurtedîroka Rojhilatê Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Dîroka Rojhilatê Kurdistanê}} [[Wêne:Mustafa Barzani in Mahabad Kurdish Republic.jpg|thumb|Daxuyandina Komara Kurdistanê li sala 1946ê]] [[Rojhilatê Kurdistan]]ê bi [[Peymana Qesrê Şîrîn]] (bi farisî ''ehdname zehab'' (عهدنامه زهاب) a di navbera osmaniyan û [[Dewleta Sefewiyan]] de ji parçeyên din yê Kurdistanê re hate dûrxistin. Her çend di wê demê de ev sinor hebin jî, bi rêya mîrektiyên kurdî ev sinor dihate binpêkirin. Lê di dema belavbûyîna [[osmanî]]yan de ev sinor jî ji her du aliyan ve hate zeftkirin. Piştî zeftkirina van dewletan serhildanên kurdan destpê kirin. [[Şêx Ubeydelayê Nehrî]] li 1880an de li [[Şemdînan]] li dijî her du dewletên dagirker serhildan da destpêkirin. Şêx Ubeydullahê Nehrî bi vê serhildanê dixwast herêmên wek Şemdînan, Hekarî, Urmiye, Tîrgever û Mîrgever bixe bin destê xwe. Hêjayî gotinê ye ku gelek dîroknas dibêjin ku dîroka nûjen a kurdên Îranê piştî [[Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî]] destpê dike. Ev nêrin cara yekem ji aliyê [[Basil Nikitin]] ve hate gotin.<ref>Basil Nikitin</ref> Piştî vê jî hindek dîroknasên din jî li dû vê nêrînê çûn.<ref>Wadie Jwaideh: The Kurdish Nationalist Movement:Its origins and development</ref> Li sala 1918an de jî [[Simkoyê Şikak]] li herêma Urmiyê serhildan da destpêkirin. Di vê serhildanê de Simkoyê Şikak gelek cihên Rojhilatê Kurdistanê rizgar kirin. Lê ev serhildan jî di sala 1930an de bi dawî bû. Li sala 1945an tevgerên kurd li Îranê yekemîn car bi awayeke nûjen tevgerîn. Partî û rêxistinên hevdem ava kirin. Di encamê de bi pêşengiya [[Qazî Mihemed]] bi rêxistina xwe [[Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê]], her wisa bi alikariya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetan]] [[Komara Kurdistan]] ava kir lê ev komar zêde nejiya û di sala 1946an de ji aliyê dewleta Îranê ve hate ruxandin. Hînkirina zimanê kurdî hate qedexe kirin. PDK-Î wek tehdîdek hate nasîn bo dewletê. * Kêmtir ji dû salan piştî rûxana komarê, PDK-Î xebata xwe bi veşartî kir. * Li sala 1950an de li Ciwanroyê li dijî hikûmeta Îranê serhildanek rûdide. Piştî salên 1950an li Îranê bi rêberiya siyasetmedar û serokwezîr Mihemed Miseddiq li dijî Şah Mihemed Reza û emperyalîstan helwest hate nîşan dan ku dixwastin hem erkên şahê Îranê kêm bikin hem jî îstîsmara emperyalîstan xelas bikin. Kurdên Rojhilata Kurdistanê di vî wextî de li gel Mihemed Misediq bûn. Di hilbijartinên herêmî yên li sala 1952yê PDKÎ bi awayeke azad tevlî hilbijartinan bû û di hilbijartinan de dengekê biqîmet destxist. Jixwe di kabîneta Museddiq de kurdek jî hebû.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:37</ref> Lê ev demokratîzekirin û reformekirina [[Muhemmed Museddiq]] biserneket û bi derbeyeka bi alikariya [[CIA]]yê ji aliyê şah ve li sala 1953yê ji kar hate dûrxistin. Piştî ketina serokwezîr Mihemed Misediq, artêşa Îranê berê xwe da Rojhilata Kurdistanê û kurdên deverê aşt kirin. Muhemed Reza Şah dîsa dest bi reforman kir, zimanê farisî di her aliyê jiyan û polîtîkayê de mecbûrî kir. Mecbûriyeta bikaranîna zimanê farisî îlan kir ku di hemî nivîsîn û belavokên dewletê de bê bikaranîn lê rê jî da zimanê kurdî ku di televîsyonan û radyoyan de pê weşan bikin.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:38</ref> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo Başûrê Kurdistanê têkiliyên xwe li gel her aliyan xurt kir. Di xebata wî ya li dijî artêşa Îraqê de PDKÎyê alîkariya wî kir. Rêvebirên PDK-Îraq û PDK-Îran piştî Komara Kurdistanê yekemîn car bihevra xebat kirin. Lê ev hevxebat zêde dewam nekir. Li salên 1960an Mela Mistefa Barzanî li dijî rêvebiriya Îraqê bi Îranê re lihevhat û tevgerî. Ev pêngava Mela Mistefa bû sedema şikestina têkiliyên PDK-Î Û PDK-Iyê. Ev nêzîkiya PDKê bo Îranê heta sala 1975ê de dewam kir. Li sala 1975ê Îranê li gel Iraqê hevpeymana Cezayîrê destnîşankir. Piştî vê hevpeymanê têkiliyên Başûrê Kurdistanê bi taybetî fraksiyona PDKê li gel Îranê li ser zemîneke bêbawerî birêveçû. Li sala 1964ê de rewşenbîrên PDKÎyê bang kir ku li dijî rêjima Îranê şerê çekdari bikin. Di encamê de ji 50 kesan bêhtir endamên PDKÎ, ku serokeşîr, mela, karker, rençber di nav de, jiyana xwe ji dest dan. Piştî van rûdanan PDKÎyê xebatên xwe nepenî kirin.<ref>The Political Development of the Kurds in Iran: Pastoral Nationalism- F. Koohi-Kamali-r:169</ref> Di van salan de PDKÎyê nekarî bi şerê çekdarî mafê xwe ji rejîma Îranê bistîne. Her wisa [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] bi rêberiya Mistefa Barzanî, têkiliyên xwe li gel Îranê xurt dikirin ku li dijî Îraqê şer bike. Ji ber van sedeman di nava PDKÎ de dudilî derket ku li gel Îranê şer bike an na. Li sala 1967ê grûbek ji PDKÎ veqetî û li Îranê şer dijî Îranê dan destpê kirin lê biserneketin û gelek ji wan hatin kuştin. Li sala 1975ê di navbera Îran û Iraqê de Hevpeymana Cezayîrê hate destnîşan kirin. Piştî vê destnîşanê Mistefa Barzanî nekarî alikariyê ji Îranê werbigire û hevsenga di navbera Îran-PDKÎ û Iraq-PDK xerabû. Dîsa PDKÎyê di nav gel karên çekdarî hêdî hêdî dan destpê kirin. Piştî raperîna xelkê Îranê dijî desthilata şah, li sala 1979 û rûxana rejîma şah, li Rojhilata Kurdistanê û Îranê de valahiyeke leşkerî rûda. Di vê rewşê de PDKÎ û hindek rêxistinên din yên kurdî li Mahabad û derdora wê kontrol kirin. Xûmênî dema şoreşa Îslamî çêbû sozdabû kurdan ku Kurdistan bibe xweser û daxwaz û armancên rêxistinên kurdî jî ew bûn. Lê piştî serketina Şoreşa Îslamî ew soz hatin jibîr kirin û di navbera rêxistinên kurd û pasdarên Îranê de şer derket.Di 17ê tebaxa 1979ê de Xûmênî şerê pîroz li dijî kurdan da destpê kirin; [[Ebdulrehman Qasimlo]] wek dijminê Îranê, PDKÎ jî wek partiya şeytan binavkir.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:40</ref> Di vî şerî de PDKÎ, [[Komele (rêxistin)|Komele]] û kesê bi navê [[Şêx İzedîn Husênî]] rêbertî ji bo kurdan kirin. Di tebaxa sala 1979ê de kurdan bajarê [[Pawe]] ji destê leşkerên Îranê derxist. Dest danîn ser çekên wan. Lê li sala 1984ê rêjima Îranê hemî herêmên kurdî dîsa dagir kirin. Piştî hilbijartina serokkomar Ebdulhesen Benîsedr, bajarên Senendec, Mahabad, Seqiz û Bane rastî êrîşên hewayî yên Îranê hat. [[Şerê Îran û Iraqê]] jî destpêkir û kurdan di vî şerî wek usûlê gerîlayan dest bi şoreşê kir. Kurdistan bû meydana şer û Xûmênî gelek hêz şandin Kurdistanê. Heta sala 1983yê 250 hezar leşker şandibûn Kurdistanê. Hêjayî gotinê ye ku di şerê PDKÎ û Îranê de 2 tîmên nojdarî yên Fransayî alîkariya brîndarên kurdan kirin lê piştî dagirkirina Kurdistanê, ew jî vekişiyan bo hidûdê Iraqê.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:41</ref> Li sala 1989ê de jî serokê PDKÎ Ebdulrehman Qasimlo di hevdîtîna wî li gel rêvebirên Îranê de hate kuştin. Li sala 1992yê de jî serokê piştî Qasimlo, [[Mihemed Sadiq Şerefkendî]] bi [[Suîqesta li Restorana Mykonos a Berlînê, 1992|suîkastekê]] jiyana xwe ji dest da. Li sala 1993yê kampên PDKÎyê yên li Iraqê ji aliyê Îranê ve hatin bombebaran kirin. Li sala 1997ê de Mihemed Xatemî yê namzedê reformxwazan bû serokkomar û dest bi reforman kir. Kuştinên li dijî serokên kurdan hat rawestin. Kurdekê bi navê Ebdula Remezanzade wek waliyê [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] hate tayîn kirin. Remezanzade her çend kurdekê Şîî jî be, gelek fêde da kurdên Sunî ku di dewletê de rolekê bilîzin. Di dewra duyem ya Xatemî de Ebdula Remezanzade ji walîtîtiyê hate dûrxistin. 5 parlamenterên kurd îstîfa kirin û Xatemî bi dijberiya kurdan sûcdar kirin.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:44</ref> Kurdên ku li Îranê dijîn bi giştî ji mezheba sunî ne lê hejmareke zêde jî şîî ne. Herêmên ku kurdên şîî lê dijîn bi sîstema rêjima Îranê entegre ne. Zêde pevçûn û şer li wan herêman çênabin lê li herêmên kurdên sunî lê dijîn; hem ji ber cudamezhebiyê hem jî ji cudanetewetiyê şer û pevçûn zêde ne. Jixwe rêxistinên kurdan bi giştî li herêmên sunî xebatan dikin. == Destpêka Şoreşa 2016ê == Di nav [[PDK-Î]] de destpêkirina şoreşa Rojhilatê Kurdistanê di 2015ê de bi giştî dihat axiftin û niqaşkirin. Berdevkê Karên Derve ên PDKÎ Loqman H. Ehmedî got ku ew dixwazin Kurdên Rojhilatê li dijî rêjima Îranê biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/ahmedi-pdkis-peshmerga-forces-will-defend-the-kurdish-people-against-iranian-aggression/ |sernav=Ahmedi “PDKI’s Peshmerga forces will defend the Kurdish people against Iranian aggression” |tarîx=2015-05-31 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Bûyera Ferînaz Xusrewanî === Di sala 2015an de di meha gulanê de keçeke kurd a bi navê [[Ferînaz Xusrewanî]] ku li otêla Tarayê karê paqijî dikir, ji ber tirsa tecawiza karmendên îstixbarata Îranê xwe ji qata çarê avêt û mir. Piştî ku ev bûyer li [[Mehabad]]ê belav bû, xelkê Mehabadê rabû ser piyan û otêla Tarayê bi tawanbariya navenda tecawiza dewleta îranê hate şewitandin. Ji ber vê bûyerê jî dewleta Îranê li seranserê Mehabadê rewşa derasayî îlan kir. Di van bûyeran de kêmanî 6 kes hatin kuştin<ref name="ARANews">{{Jêder-malper |url=https://aranews.net/ |sernav= |malper=aranews.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 |tarîxa-arşîvê=2022-12-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221215211654/https://aranews.net/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ji 28 kesan bêhtir xwepêşandar hatin brîndar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/suspect-in-mahabad-death-arrested-in-iranian-kurdistan-official-2015-05-11 |sernav=Suspect in Mahabad death arrested in Iranian Kurdistan: official |paşnav=Staff |pêşnav=Editorial |tarîx=2015-05-11 |malper=Kurd Net - Ekurd.net Daily News |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2025 }}</ref> Piştî vê bûyerê partiyên kurdî bêhelwest neman û bersivên xurt dan rejîma Îranê. Li gor berdevkê PJAKê, wan êrîş bir li ser noqteya eskerî ya Îranê û du pasdar kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/opinion/behind-the-lines-a-tremor-is-felt-in-iranian-kurdistan-403135 |sernav=Behind the lines: A tremor is felt in Iranian Kurdistan |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Berdevkê [[PAK]]ê(Partî Azadî Kurdistan) Şemal Bokanî jî got ku partiya wan amadeye ku kurdên Rojhilata Kurdistanê ji rêjima faşîst a mollayan biparêze.<ref name="ARANews" /> Her wisa serokê PAKê jî li ser vê bûyerê axivî got ku me li dijî rêjimê li navbera [[Şîno]] û [[Urmiyê]] çalakî pêkanî û em dixwazin ku herkes dengê xwe bilind bike.<ref>{{Tr}} [http://www.pwdnerin.com/haber/dogu-kurdistan/iran-askerleri-halka-saldirirsa-misliyle-karsilik-veririz '' ''pwdnerin.com'': İran askerleri halka saldırırsa, Misliyle Karsılık veririz '']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} (09/05/2015)</ref> === Bûyera Kelaşîn === Piştî ku PDK-Î biryar da ku ew dê pêşmergeyên xwe bişînin Rojhilata Kurdistanê, pêşmergeyên PDK-Î ketin rê û li ser sinorê Başûr û Rojhilat belav bûn. Li herêma Kelaşîn, li derdora Xinêre pêşmergên PDK-Î û gerîlayên PKKê li hev hatin û di navbera gerîla û pêşmergeyan de pevçûn derket. Di vê bûyerê de pêşmergeyekê bi navê [[Qadir Kerîmî]] şehîd ket, 2 pêşmerge jî brîndar bûn. Her wisa 7 gerîla jî ketin destê pêşmergeyan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rudaw.net/turkish/kurdistan/2405201518 |sernav=Şehit peşmergenin kimliği açıklandı |malper=rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref><ref>http://pdki.org/english/pdki-peshmergas-released-7-pkk-fighters/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê û şexsiyetên din di vê bûyerê de bûn navbeynkar û ev bûyer bi aştiyane xelas bû.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://pdki.org/english/negotiations-between-pkk-and-pdki/ |tarîxa-gihiştinê=2016-10-22 |tarîxa-arşîvê=2016-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160809060243/http://pdki.org/english/negotiations-between-pkk-and-pdki/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî ev bûyer aşkera bû, dewleta Îranê herêma kelaşîn bombebaran kir.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pwdnerin.com/haber/dogu-kurdistan/iran-kelasni-bombaliyor |tarîxa-gihiştinê=2016-10-22 |tarîxa-arşîvê=2017-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170303052231/http://www.pwdnerin.com/haber/dogu-kurdistan/iran-kelasni-bombaliyor |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi dûçûna medyaya PKKê pêşmergeyên PDKÎ ketin nav herêma wan û bûyer li ser vê derket. Bi dûçûna [[PDK-Î]] sedem ew bû ku [[PKK]]yê rê neda wan ku biçin Rojhilata Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/19300 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-10-25 |tarîxa-arşîvê=2015-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150609000359/http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/19300 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gor nivîskar Hejîr Şerîfî [[Şerê Sar]] hêj li navbera kurdan dewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rudaw.net/english/opinion/04062015 |sernav=PKK- PDKI clash exposes decades of cold war |malper=rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Teqîna li Koye === Şeva 20ê kanûna pêşîn 2016ê de, di çalakiyeke di Şeva Yeldayê de du teqîn li baregeha [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]] çêbû. Di vê teqînê de 6 kesan ku endamên partiyê ne jiyana xwe ji dest dan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/201220166 |sernav=Koye saldırıları: 6 şehit, 4 yaralı |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newarab.com/news/twin-bomb-blasts-outside-iranian-kurdish-political-headquarters-iraq |sernav=Twin bomb blasts outside Iranian-Kurdish political headquarters in Iraq |paşnav=Arab |pêşnav=The New |tarîx=2016-12-20 |malper=newarab.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 |roja-arşîvê=2022-12-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221216204120/https://www.newarab.com/news/twin-bomb-blasts-outside-iranian-kurdish-political-headquarters-iraq |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî vê teqînê brîndarekê din jî jiyana xwe ji dest da û bi vê hejmara miriyan gehişte 7an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/211220165 |sernav=Şehit sayısı yükseldi |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Li ser vê teqînê 2 kes hatin girtin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://imp-news.com/tr/news/29890/erbil-bombacilari-yakalandi |tarîxa-gihiştinê=2017-02-18 |tarîxa-arşîvê=2016-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161229041551/http://imp-news.com/tr/news/29890/erbil-bombacilari-yakalandi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]], [[Xalid Ezîzî]] li ser vê bûyerê axift û got “Em bi terorê bersiva terorê nadin”.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/211220162 |sernav=HDK lideri: Terörle karşılık vermeyiz |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Li gor wezîrê derve yê berê yê [[Îraq]]ê [[Hişyar Zêbarî]] li pişt vê bûyerê Îran heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://aranews.net/ |sernav=Telah hadir 3 situs togel online terpercaya {{!}} Cocok untukmu! |malper=aranews.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 |tarîxa-arşîvê=2022-12-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221215211654/https://aranews.net/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hêjayî gotinê ye ku baskê [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]] hêj jî bi fermî neragehandiye ku ew ê li dijî [[Îran]]ê şerê çekdarî bidin destpê kirin. === Bûyera Balekayetî === 25ê tebaxa 2017ê de li devera [[Balekayetî]] ya bi ser [[Hewlêr]]ê, di navbera gundiyan û pêşmergeyên [[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] de pêvçûn derket. Di encamê de 2 gundiyan jiyana xwe ji dest da û yek jî brîndar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/250820179 |sernav=Di navbera pêşmergeyên Komele û xelkê gundekî de pevçûn derket: 2 kuştî, 2 birîndar |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Piştî vê bûyerê hindek kesan êrîşî baregehên partiyên rojhilatî kirin û baregehên wan hatin şewitandin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2508201714 |sernav=Baregehên 4 partiyên Rojhilatî li Balekayetî hatin şewitandin |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> û 13 pêşmergeyên PDKÎ ji aliyê gundiyan ve dîl hatin girtin lê paşî ev pêşmerge hatin berdan. Li ser vê bûyerê [[YNK]]ê daxuyaniyek da û got ew her du kesên hatin kuştin endamên me bûn û em vê destdirêjiya li dijî endamên xwe qebul nakin. Divê zûtirîn dem da ev kesên ev tawane kirin bên dadgehkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pukmedia.com/KS_Direje.aspx?Jimare=102022 |tarîxa-gihiştinê=2017-08-26 |tarîxa-arşîvê=2017-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170829061055/http://www.pukmedia.com/KS_Direje.aspx?Jimare=102022 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Komeleyê jî daxuyaniyek da ku wan du pêşmergeyên gumanbar radestî asayîşa deverê kirîne, her wisa ji asayîşê jî xwest ku ew kesên ku avahiyên pêşmergeyên rojhilat şewitandin werin ceza kirin.<ref>http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=1260&Jor=2{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref> Gundiyan jî daxuyaniyek da ku ew dixwazin ev kesê ev tawane kirî divê bên ceza kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ww1.rojnews.org/ |malper=ww1.rojnews.org |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-arşîvê=2023-01-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128094759/http://ww1.rojnews.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hêjayî gotinê ye ku piştî partiyên rojhilatê baregehên xwe vala kirin ji bo ku temaseke xerab li gel gundiyan çênebe, PKKê hêzên xwe li wir bicî kirin lê paşî PKK û partiyên rojhilatî lihev hatin û PKKê baregehên pêşmergeyan vala kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0409201713 |sernav=PKKê baregehên partiyên Rojhilatê Kurdistanê vala kir |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Kuştina kolberan === 4ê îlona 2017ê de du [[kolber]]ên kurd yên bi navê Qadir Behramî û Heyder Ferecî li [[Bane]] ji aliyê leşkerên Îranê ve hatin kuştin. Piştî vê bûyerê xelkê Banê xwepêşandan dan destpêkirin. Rojek piştî vê bûyerê xelkê Banê dikanên xwe venekirin û dest bi xwepêşandanan kirin. Çalakvan çûn ser avahiyê hikûmetê û bi dûçûna hindek çavkaniyan qaymiqamê bajêr ji Banê derket. Di xwepêşandanan da nêzî 10 kes brîndar bûn û 10 kes jî ji aliyê polîsên Îranê ve hatin binçav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/050920171 |sernav=Li Rojhilat li dijî Îranê xwepêşandan çêbû û pevçûn derket |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Piştî xwepêşandanên Banê, li hindek bajarên din jî xwepêşandan hatin destpê kirin. Hêjayî gotinê ye ku Rêxistina Mafên Mirovan a Hengaw ragihandiye, ku di 30 rojên bihorî de heşt kolberên kurd bi destê hêzên Îranê hatine kuştin û kolberek jî ji ber ketina ji çiya, canê xwe ji dest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240820173 |sernav=ROJHILAT - Tenê di mehekê de 8 kolberên Kurd hatine kuştin |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Darvekirina Huseyîn Ramîn Penahî û Êrîşa bi Mûşekan === ==== Rojaneyî ==== * {{Dîrok|16|adar|2016}} li [[Merîwan]]ê rêxistina çekdarî a bi navê [[Halokanî Zagros]] êriş bir ser artêşa [[Leşkerên Pasdaran yên Şoreşa Îslamiya Îranê|Pasdaran]] û du ji endamên wan kuştin.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-militant-group-launches-attack-on-iranian-military-killing-two/ |tarîxa-gihiştinê=2017-03-20 |tarîxa-arşîvê=2018-07-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180711023753/https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-militant-group-launches-attack-on-iranian-military-killing-two/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 11ê çiriya paşîn a 2016ê YRK daxuyand ku 12 gerîlayên wan bi gazên kîmyewî ji aliyê supaya pasdaran hatin şehid kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/111020161?keyword=pjak |sernav=Şer li Rojhilata Kurdistanê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-06-15 }}</ref> * 28ê gulana 2017ê de li Urmiyê di navbera [[PJAK]] û mihafizên hidudê yên [[Îran]]ê de şer derket. Di encamê de 2 efserên pîlebilind yên Îranê hatin kuştin û 4 ji wan jî hatin brîndar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2805201712?keyword=urmiye |sernav=URMIYE - Hêzên îranî 2 kuştî û 7 birîndar dan |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13960307000584 |tarîxa-gihiştinê=2017-06-24 |tarîxa-arşîvê=2017-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170629234925/http://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13960307000584 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * {{Dîrok|23|hezîran|2017}} de [[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] daxuyanî da ku pêşmergeyên wan li bajarê [[Sine]] ketin kemîneya dewleta Îranê de û di encamê de sê pêşmergeyên bi navê Sebah Huseyn Penahî, Hamîd Seyf Penahî û Bêhzad Nûrî şehîd ketin. Her wisa di daxuyanî de hate gotin ku çend pasdarek jî hatin kuştin.<ref>http://komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=1239&Jor=1{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref> * 6ê tebaxa 2017ê de li derdorên [[Pîranşar]] di navbera pêşmergeyên PDKÎ û pasdarên Îranê de şer derket. Di encama şer de 2 pêşmerge şehîd bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070820175? |sernav=2 pêşmergeyên rojhilatê şehîd bûn |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-06-15 }}</ref> * 9ê tebaxa 2017ê PDKÎ daxuyaniyek da û got li [[Şino]] pêşmergeyan êrîşî pasdaran kir û du ji wan kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0908201710 |sernav=ROJHILAT - Di navbera pêşmergeyên PDKÎ û leşkerên Îranê de şer derket |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> * 19ê tebaxa 2017ê [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] biryar da ku dest bi şerê çekdarî bikin li dijî rêjima Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/190820179? |sernav=Îranê biryar da ku dest bi şerê çekdarî bikin li dijî rêjima Îranê. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-06-15 }}</ref> * 26ê çiriya pêşîn a 2017ê li şaristana [[Çaldiran (şaristan)|Çaldiranê]] di navbera serbazên Îranê û çalakvanên nenas şer derket. Bi dûçûna [[Ajansa Nûçeyan ya Tesnîm]]ê 2 endamên artêşa Îranê û çar çalakvan mirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/08/04/1556551/%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%87%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%AA-4-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA |sernav=انهدام یک تیم تروریستی در چالدران توسط سپاه/ هلاکت 4 تروریست - تسنیم |malper=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=fa }}</ref> * 3ê çiriya paşîn a 2017ê bi dûçûna ajansa KurdistanMedia ku nêzîkî PDKÎ ye; li bajarê Şino [[Halokanî Zagros]] êrîş bir ser pasdarên Îranê,di encamê de 2 pasdar hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistanmedia.com/sorani/dreje/30768 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2017-11-03 |tarîxa-arşîvê=2017-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171105173453/http://www.kurdistanmedia.com/sorani/dreje/30768 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 3ê çiriya paşîn a 2017ê de Komîteya Navendî ya PKKê civînek pêkanî, di vê civînê de hat gotin ku divê gelê Rojhilatê Kurdistanê ji her tiştî re amadekariyên xwe bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ww25.rojnews.org/ku/haber/17289/pkk-em-di-xeta-serketin-de-tbikosin.html%5B%5D?subid1=20250616-0623-10ca-9ba6-913be5c15624 |sernav=PKK: Em di xete serketin |malper=ww25.rojnews.org |roja-gihiştinê=2025-06-15 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> * 4ê çiriya paşîn a 2017ê li şaristana [[Çaldiran (şaristan)|Çaldiranê]] li dijî serbazên Îranê çalakiyek pêkhat. Di encamê de 8 serbazên Îranê hatin kuştin. Hêj nehatiye xuya kirin ku çalakvan kî ne, lê hêjayî gotinê ye ku li vê herêmê gerîlayên [[PJAK]]ê aktîf in,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irna.ir/fa/News/82718376 |sernav=8 leşkerên Îranê mirin |malper=www.irna.ir |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/031120175 |sernav=Şer li rojhilat û mirinên rejîma Îranê |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> Bi dûçûna ajansa [[Middle East Eye]], têkiliya van kesan bi El-Qaîde hene.<ref>http://www.middleeasteye.net/news/eight-iranian-border-guards-killed-clashes-militants-63001188{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> * {{Dîrok|4|kanûna pêşîn|2017}} de li bajarê [[Selmas]]ê, endamekê artêşa Îranê ji aliyên nenas ve hate kuştin. Guman li ser pêşmergeyên bajar yên PDKÎ yê ne.<ref>http://www.kurdpa.net/kurdi/more/71858{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2023 }}</ref> * {{Dîrok|27|kanûna pêşîn|2017}} de li tevahiya Îranê çalakiyên bi sloganên li dijî rêjima Îranê destpê kirin. Ev çalakiyên protestoyan ta 7ê kanûna paşîn a 2018ê dewam kir. Di encamê de 22 çalakvan hatin kuştin, 450 çalakvan jî hatin binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-protests-latest-deaths-ayatollah-rouhani-meddling-accusations-news-updates-a8138721.html |sernav=Iran protests latest: Grand Ayatollah accuses foreign powers of meddling as protest death toll rises to 22 {{!}} The Independent |tarîx=2018-01-02 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 |tarîxa-arşîvê=2018-01-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180102203018/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-protests-latest-deaths-ayatollah-rouhani-meddling-accusations-news-updates-a8138721.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> * Bi dûçûna navenda mafên mirovan [[Hengaw]] di 2017ê de di navbera hêzên kurdî û rêjima Îranê de 41 caran pêvçûn çêbûne, di encamê de 40 leşkerên Îranê hatine kuştin, her wisa 2 pêşmergên Hizba Demokrat a Kurdistana Îranê û 3 pêşmergên Komela Kurdistana Îranê û 11 gerîlayên PJAKê şehîd bûne.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/3ffdd7d2-57eb-4933-9a18-f66a43b8d5f0</ref> * 3ê kanûna paşîn a 2018ê de li navçeya Konlancan ya Pîranşara Rojhilatê Kurdistanê, şer di navbera Pêşmergeyên Partiya Demokrata Kurdistana Îranê û Supaya Pasdaran de qewimî û di encamê de şeş endamên Supaya Pasdaran hatin kuştin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/5c982a80-04c6-4d6e-b9bc-66110b435fe4</ref> * 9ê kanûna paşîn a 2018an de rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê bi wesîleya xwepêşandanên Îranê hatin ba hev. Di encamê de ji pênc rêxistinên kurdî (Hizba Demokrat a Kurdistana Îran, Hizba Demokrat a Kurdistan, Komela Şoreşger a Zehmetkêşên Kurdistana Îran, Komela Zehmetkêşên Kurdistanê û Sazmana Xebata Kurdistanê) [[Navenda Hevkarî ya Partiyên Kurdistana Îranê]] hate ava kirin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/234a5d1c-b659-4204-8303-73cd84206348</ref> * 27ê reşemeha 2018ê de [[Halokanî Zagros]] li [[Banê]] li dijî hêzên Îranî êrîşek kir, di encamê de bi navê Ali Ghaderi serleşkerek hatekuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/PDKIenglish/status/968559815592202240 |sernav=https://twitter.com/PDKIenglish/status/968559815592202240 |malper=X (formerly Twitter) |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 5ê xizîrana 2018ê de li Serdeştê bı dûçûna pasdarên îranê 2 serkirdeyên wan hatin kuştin, lê nehate zanîn ku kîjan hêza çekdarî ev êrîş kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tabnak.ir/fa/news/805705 |sernav=انتشار اسامی شهدای مرزبانی در سردشت |paşnav=TABNAK |pêşnav=تابناک {{!}} |tarîx=۱۳۹۷/۰۳/۱۶ - ۰۹:۲۸ |malper=fa |ziman=fa |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2026 }}</ref> * 8ê xizîrana 2018ê de bi dûçûna PDKÎ şer di navbera hêzên pêşmerge û pasdaran da derket. Di encamê de 9 pasdar hatin kuştin û 18 ji wan jî hatin brîndar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%95%D8%A7%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%95%D9%88%DB%95 |sernav=فەرماندەیی هێزی پێشمەرگەی کوردستان ڕاگەیەندراوێکی بڵاو کردەوە |tarîx=2018-06-10 |malper=Kurdistanmedia (kurdistanmedia.com) |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/27-irgc-members-killed-and-injured-in-clash-with-peshmerga-forces/ |sernav=27 IRGC Members Killed and Injured in Clash with Peshmerga Forces |tarîx=2018-06-10 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> Bi dûçûna daxuyandina pasdaran jî di vî şerî de 7 kesên dijberê rejîmê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/03/20/1746367/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B3%D9%86%DB%8C%D9%85-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%B2%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%85-3-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%85%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-24-%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%AA |sernav=گزارش تسنیم/ سپاه پاسداران رکورد زد؛ انهدام 3 تیم تروریستی در کمتر از 24 ساعت - تسنیم |malper=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim |ziman=fa |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> Hêjayî gotinê ye ku di heman wextî de serkirdeyên PDKÎ û Komala li [[DYA]] ne ku ji bo semîner û hevdîtinên li dijî Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/10062018 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 24ê xizîrana 2018ê de li Pîranşar şer derket. Di encamê de yek pêşmerge bi nvê Saman Hassanpour şehîd ket. Her wisa serkirdeyekê pasdaran jî hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/irgc-commander-killed-in-clash-with-peshmerga-forces/ |sernav=IRGC Commander Killed in Clash with Peshmerga Forces |tarîx=2018-06-24 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 26ê xizîrana 2018ê de bı dûçûna PDKÎ li bejahiya bajarê Nexede, pasdarekê pîlebilind bi navê Taimor Hussein Beig bi operasyonekê hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/high-ranking-member-of-irans-revolutionary-guards-killed-in-successful-operation/ |sernav=High-Ranking Member of Iran’s Revolutionary Guards Killed in Successful Operation |tarîx=2018-06-26 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 8ê tîrmeha 2018ê de bı dûçûna PDKÎ li Bokanê şer derket. Di encamê de 4 pasdar hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/four-irgc-terrorists-killed-and-injured-in-clash-with-peshmerga-forces-in-bokan/ |sernav=Four IRGC Terrorists Killed and Injured in Clashes with Peshmerga Forces in Bokan |tarîx=2018-07-08 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 11ê tîrmeha 2018ê bi dûçûna YRKê çar gerîllayên wan li gundê Dereziyanê yê Merîwanê û Çiyayê Şaho yê bajarê Paweyê şehîd ketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdi.com/kurdistan/yrk-4-hevalen-me-ji-ber-erisen-rejima-Irane-sehid-bun-99930 |sernav=YRK: 4 hevalên me ji ber êrîşên rejîma Îranê şehîd bûn |malper=ANF News |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref><ref name="rudaw.net">{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2107201811 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 21ê tîrmeha 2018ê de li Merîwanî bi dûçûna YRKê 20, bi dûçûna supaya pasdaran 11 endamên supaya pasdaran hatine kuştin.<ref name="rudaw.net" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfturkce.com/kurdistan/meriwan-da-11-pasdar-oelduerueldue-111079 |sernav=Merîwan'da 11 pasdar öldürüldü |malper=ANF News |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 25ê tîrmeha 2018ê PDKÎ daxuyand ku du endamên wan bi navê Shahab Heydari and Hezhar Rezai li Bokanê di şerekî de şehîd ketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/two-peshmerga-martyred-in-bokan/ |sernav=Two Peshmerga Martyred in Bokan |tarîx=2018-07-25 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 11ê tebaxa 2018ê li Şîno, şer derket di encamê de 6 pêşmergeyên PDKÎ şehîd ketin, her wisa 12 pasdar jî hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/twelve-irgc-terrorists-killed-and-eight-injured-in-clashes-with-kurdistans-peshmerga-forces/ |sernav=Twelve IRGC Terrorists Killed and Eight Injured in Clashes with Kurdistan’s Peshmerga Forces |tarîx=2018-08-13 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 27ê gulana 2019ê hevseroka PJAKê Zîlan Vejîn daxuyand ku ew ji bo her rewşeka li Îranê rûdide amade ne. Wek xeta sêyemîn cihê xwe digirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://rojnews.news/ku/hevpeyvin/hevseroka-pjak-e-em-ji-bo-her-rewseke-ru-bide-amade-ne-31439 |tarîxa-gihiştinê=2019-05-29 |tarîxa-arşîvê=2019-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190529183417/https://rojnews.news/ku/hevpeyvin/hevseroka-pjak-e-em-ji-bo-her-rewseke-ru-bide-amade-ne-31439 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 29ê gulana 2019ê li Çaldirana Îranê şer di navbera PJAK û pasdaran de derket. Di encamê de pasdarek hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%DA%98%D8%A7%DA%A9/1491843 |sernav=درگیری سپاه پاسداران ایران با پژاک |malper=www.aa.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> ==== Suîkastên li dijî serkirdeyên kurd ==== * 1ê adara 2018ê de li [[Hewlêr]]ê li dijî PDKÎ êrîşek bi otomobîlek bombekirî pêk hat, di êrîşê de endamê PDKÎ bi navê Sabah Rahmanî hate kuştin.<ref>http://pdki.org/english/?p=5225</ref> * 7ê adara 2018ê de endamê polîtbûroya [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]] Qadir Qadirî li rastî sûîkastekê hat, di sûîkastê de hate kuştin. Partiya HDKÎ ji ber vê êrîşê Îranê berpirsiyar dike.<ref>http://www.kurdistanukurd.com/?p=30942{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref><ref>http://archive.kurdistanukurd.com/en/hewal_dreja.php?id=994{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 30ê adara 2018ê de endamê PDKÎ Ahmed Îranî li rastî êrîşeke çekdarî de jiyana xwe ji dest da.<ref>http://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/30032018</ref> * 14ê nîsana 2018ê de li dijî serokê [[PAK]]ê [[Huseyîn Yezdanpena]] êrîşeke çekdarî hate kirin lê Yezdanpena ji vê suîkastê filîtî.<ref>https://www.nerinaazad.org/tr/news/kurdistan/bashur/pak-lideri-yezdanpenaya-silahli-saldiri{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>http://nerinaazad.net/news/kurdistan/bashur/yezdanpenaya-suikast-zanlisi-iran-ajani-cikti</ref> * 19ê tebaxa 2018ê de PAKê daxuyand ku du endamên wan ji aliyê îstîxbarata îranê hatin revandin û yek ji wan hate kuştin.<ref>https://twitter.com/PAKenglishh/status/1031645105185325058</ref><ref>https://www.jpost.com/Middle-East/Iran-News/Kurds-who-fought-ISIS-now-hunted-by-Irans-regime-565973</ref> * 16ê çiriya paşîn a 2018ê de derhenerê kurd ê navdar Rehîm Zebîhî li gel brayê we li Banê destên wan kelemçekirî û di otomobîlê de şewitî, hate dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdpa.net/kurdi/more/75465 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2018-12-25 |tarîxa-arşîvê=2018-12-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216034140/http://www.kurdpa.net/kurdi/more/75465 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Helwesta dewletan == Tê zanîn ku şerê partiyên kurd li gel Îranê ne tenê şerekê herêmî ye. Ji ber şerê li nava Suriyê, [[Erebistana Siûdî]] û DYA li dijî hebûna leşkerên Îranê derdikevin ku li Suriyê dijî mıxalîfan şer dikin. Ji ber vê sedema navnetewî Îran li Yemenê piştgiriya Şîiyan dike her wisa Erebistana Siûdî jî piştgiriya Suniyên li Yemenê dike. Car car ev Şîiyên Yemenê li dijî Erebîstana Suudiyê çalakiyan pêk tînin û şer berfirehtir dıbe. Ji ber vê tengasiyê Erebîstana Suudî ku êrîş ji Yemenê tê, tê îdîakirinku Erebîstana Suudî jî dıjî Îranê li nava îranê alikariyê ji hindek komên çekdarî dike. Serokê kevn yê [[Leşkerên Pasdaran yên Şoreşa Îslamiya Îranê|Pasdaran]] Mohsen Rezayî dibêje ku Erebîstana Siûdî alikariya aborî dide çekdarên li sinorên Îranê şer dike. Lê PDKÎ vê angaştê red dike.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-politics-kurds-idUSKCN11A0BD |sernav=To Iranian eyes, Kurdish unrest spells Saudi incitement |tarîx=2016-09-04 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> == Têkiliyen kurd û azeriyan == {{Gotara bingehîn|Têkiliyên kurd û tirkan}} Têkiliya van herdu gelan digehe hatina tirkan ji Asyaya Navîn bo Rojhilata Navîn. Tirkan axa gelên Rojhilata Navîn dagir kirin, kurd, ermen, asûr di nav de.. Bi taybetî li herêmên kurdnişîn gelek azerî hatin bicîhkirin, polîtikatyên îskanê hatin meşandin. Piştî sala 1000ê ku tirk wan wextan hatibûn Rojhilata navîn gelek guherîn çêbûn û tesîra van guherînan digehe ta niha. Li devera Urmiyeyê gelek tirk hatin bicîhkirin, ev jî bû xundariyek di navbera kurd û tirkan de. Gelek kurd hatin kuştin û gelek kurd jî hatin koçber kirin. Heta salên 1900ê jî rêvebirina welatê Îranê di destê van tirkan de bû. Zilma tirkan li dijî kurdan li Îranê heta sala 1925ê bi desthilata Şah Reza Pehlewî bi awayeke sîstematîk berdewam kir. Piştî desthilata Reza Pehlewî têkiliyên kurd û azeriyan guherîn. Êdî çi ji van gelan desthilat nebûn. === Despêka sedsala 21em === Di destpêka sedsala 21emîn de têkiliyên kurd û azeriyan bi taybetî li ser eşîran birêve diçû. Gelek eşîrên kurd û azerî li nav heman herêman de dijiyan, ji ber vê jî gelek pirsgirêk jî derdiketin. Li devera Urmiye wek tê zanîn eşîra bi navê Şikak gelek meşhûr e û xwediyê gelek gund û axê ye. Piştî [[şerê cîhanê yê yekem]], Simko Axayê Şikak devera Urmiyeyê ji tirkan stand û sê salan hikm li herêmê kir. Bi dûçûna çavkaniyekê tirk li Urmiyeyê di şerên navbera tirk û nastûriyan de, paşî şerê di navbera tirk û Simkoyê Şikak de 150 hezar tirkên efşar jiyana xwe ji dest dan.<ref>1927 İran Azerbaycanı İstihbarat Raporu ve Analizi, Ersin Müezzinoğlu-Hüseyin Karamelikli, r:37</ref> == Sinorên Rojhilata Kurdistanê == Rojhilata Kurdistanê ji ber ku ta niha jî nebûye dewleteke kurdî, hêj jî sinorên wê bi zelalî aşkera nînin. Kurdên Îranê bi taybetî li parêzgehên [[Azerbaycana Rojava]], [[Kurdistan]], [[Kirmanşan]], [[Îlam]], [[Hemedan]] û [[Luristan]]ê dijîn. Di dîrokê de gelek caran guherînên demografîk çêbûne û cihnîşinên kûrdan hatîne guhertîn. Lê bi taybetî li wan parêzgehan dijîn ku yên me li jor nivîsîn. Bi dûçûna parlamenterê tirk yê agirî yê ku li sala 1943ê, Husametîn Tuxaç: {{Jêgirtin|Ji bakurê [[Şino]] heta [[Çiyayê Agirî]]yê ku li hemû hidûdê Tirk û Îranê de kurd dijîn|çavkanî =1927 İran Azerbaycanı İstihbarat Raporu ve Analizi, Ersin Müezzinoğlu-Hüseyin Karamelikli, r:40}} == Partiyên Rojhilatê Kurdistanê == * [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] ([[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|PDKÎ]]) * [[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] ([[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê|Komele]]) * [[Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê]] * [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran]] ([[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]]) * [[Partiya Azadiya Kurdistanê]] ([[Partiya Azadiya Kurdistanê|PAK]]) * [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] ([[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê|PJAK]]) * [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] * [[Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê]] * [[Rêxistina Kurdistanî ya Partiya Komûnîst a Îran]] * [[Rêxistina Gelê Kurmanc]] * [[Rêxistina Demokratîk a Yaresan]] * [[Cemaeta Dawet û Islahê a Îran]] == Girêdanên derve == * http://www.kurdane.com/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330184851/http://www.kurdane.com/index.html |date=2019-03-30 }} * http://www.kurdpa.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224082509/http://www.kurdpa.net/ |date=2018-02-24 }} * https://www.avatoday.net/ == Mijarên têkildar == * [[Navenda Hevkarî ya Partiyên Kurdistana Îranê]] * [[Kongreya Netewan ji bo Îrana Federal]] * [[Îran#Tevgerên etnopolîtîk|Tevgerên etnopolîtîk li Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Dadgeha Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Îrannasî]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerê PJAK û Îranê]] [[Kategorî:2016 li Îranê]] [[Kategorî:2017 li Îranê]] [[Kategorî:2018 li Îranê]] [[Kategorî:2019 li Îranê]] [[Kategorî:2020 li Îranê]] 7ploadvn6ton8fk3bvkl51kztlcoaep Pîlot 0 74973 2084221 1817870 2026-08-07T16:35:35Z Avestaboy 34898 2084221 wikitext text/x-wiki [[Wêne:F-22_cockpit_close-up.jpg|thumb|Pîlotê şerî]] '''Pîlot''', '''balafirvan''' an jî '''firrvan'''<ref>https://ku.wiktionary.org/wiki/firrvan</ref>, navê giştî yê van kesan e ku amyarên esmanî yên wekî [[balafir]] difirînin û kontrol dikin. Di heman katî de cureyekî pîşeyê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pîlot| ]] 1ly6dafw03kiq08ubsoot4zqprhcjfw Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê 0 87204 2084270 2083365 2026-08-07T18:53:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084270 wikitext text/x-wiki '''Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê''', binpêkirina mafên mirovan û rewşa înkarkirina nasnameya kurdan a ku ji aliyê dewleta tirkî ve ji dema avakirina komara Tirkiyê û pê de li Tirkiyeyê çêdibe. Kurd ji aliyê dewleta tirk ve li hemberî kurdan, ser cihêkarîye, xwedî dîrokeke dûr û dirêj in.<ref name="Levene1998">{{Jêder-kovar |paşnav=Levene |pêşnav=Mark |tarîx=1998 |sernav=Creating a Modern 'Zone of Genocide': The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923 |url=https://academic.oup.com/hgs/article-abstract/12/3/393/612713?redirectedFrom=fulltext |kovar=Holocaust and Genocide Studies |cild=12 |hejmar=3 |rr=393–433 |doi=10.1093/hgs/12.3.393 |jêgirtin="The persistence of genocide or near-genocidal incidents from the 1890s through the 1990s, committed by Ottoman and successor Turkish and Iraqi states against Armenian, Kurdish, Assyrian, and Pontic Greek communities in Eastern Anatolia, is striking. ... the creation of this 'zone of genocide' in Eastern Anatolia cannot be understood in isolation, but only in light of the role played by the Great Powers in the emergence of a Western-led international system. In the last hundred years, four Eastern Anatolian groups—Armenians, Kurds, Assyrians, and Greeks—have fallen victim to state-sponsored attempts by the Ottoman authorities or their Turkish or Iraqi successors to eradicate them. Because of space limitations, I have concentrated here on the genocidal sequence affecting Armenians and Kurds only, though my approach would also be pertinent to the Pontic Greek and Assyrian cases." }}</ref> Ji avabûna Komara Tirkiyeyê ya sala 1923’an û vir ve dem bi dem komkujî li dijî Kurdan pêk hatin. Ji van komkujîyân a herî girîng [[serhildana Dêrsimê]] ye ku 13.160 sivîl ji aliyê Artêşa Tirk ve hatin qetilkirin û 11.818 kes jî hatin sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetay&ArticleID=965187&Date=19.11.2009&CategoryID=77 |sernav="Resmi raporlarda Dersim katliamı: 13 bin kişi öldürüldü" |tarîx=19 çiriya paşîn 2009 |malper=Radikal |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091228125421/http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetay&ArticleID=965187&Date=19.11.2009&CategoryID=77 |tarîxa-arşîvê=2009 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Li gorî McDowall, 40,000 kes hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A modern history of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |sal=2002 |isbn=978-1-85043-416-0 |rûpel=209 }}</ref> Komkujiya Zîlan a sala 1930, komkujiyeke<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş Yayınları |sal=2009 |isbn=978-975-263-884-6 |rûpel=275 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki Yayınları |sal=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |rûpel=109 |ziman=tr }}</ref> ya Kurdên niştecihên Tirkiyê yên di dema serhildana Araratê de bû, ku tê de 5000 heta 47000 mirov hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unutulanlar dışında yeni bir şey yok: Hakkari ve Kuzey Irak dağlarındaki askerler |paşnav=Pamukoğlu |pêşnav=Osman |weşanger=Harmoni Yayıncılık |sal=2003 |isbn=975-6340-00-2 |rûpel=16 |ziman=tr }}</ref> Bikaranîna ziman, cil û berg, folklor û navên Kurdî hatin qedexekirin û herêmên ku Kurd lê dijîn heta sala 1946an; di bin qanûneke leşkerî de man.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, Sovereignty, and Self-determination |paşnav=Hannum |pêşnav=H. |weşanger=University of Pennsylvania Press |sal=1996 |isbn=0-8122-1572-9 |rûpel=186 }}</ref> Bimebesta hebûna gellê Kurd mandele (nikolî) bikin, heta salên 1980yî, Kurdan bi navê "Tirkân Çîyayâ" kategorîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://lib.ugent.be/catalog/rug01:001275063#reference-details |sernav=The Kurdish nationalist movement in the 1990s : its impact on Turkey and the Middle East / Robert Olson, editor. |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |paşnav2=Gürbey |pêşnav2=Gülistan |paşnav3=Nigogosian |pêşnav3=Aram |paşnav4=Gunter |pêşnav4=Michael |paşnav5=Barkey |pêşnav5=Henri |paşnav6=Robins |pêşnav6=Philip |paşnav7=Bozarslan |pêşnav7=Hamit |paşnav8=Bozdaglioglu |pêşnav8=Yücel |paşnav9=Muller |pêşnav9=Mark |weşanger=Lexington (Ky.) : University Press of Kentucky, c1996 |sal=1996 |isbn=0813119995 |rûpel=186 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/turkey/26.htm |sernav=Turkey - Linguistic and Ethnic Groups |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230717012120/https://countrystudies.us/turkey/26.htm |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bartkus |pêşnav=Viva Ona |sernav=The Dynamic of Secession |url=https://www.cambridge.org/core/books/dynamic-of-secession/45EE211C3510FAB0C0CCAC4635617055 |kovar=The Dynamic of Secession |weşanger=Cambridge University Press |tarîxa-weşandinê=September 2009 |rr=90-91 |doi=10.1017/CBO9780511491214 |isbn=9780511491214 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Turkish Foreign Policy |url=https://archive.org/details/contemporaryturk0000celi |paşnav=Çelik |pêşnav=Yasemin |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=30 îlon 1999 |isbn=978-0-275-96590-7 }}</ref> Peyvên "Kurd", " Kurdistan " û "Kurdî" ji aliyê dewleta tirk ve bi fermî hatin qedexekirin.<ref name="Baser2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective |paşnav=Baser |pêşnav=Bahar |weşanger=Ashgate Publishing |sal=28 adar 2015 |isbn=978-1-4724-2562-1 |rûpel=63 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya 1980yê, zimanê Kurdî di jiyana giştî û taybetî de bi awayekî fermî hat qedexekirin.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2008/02/17/magazine/17turkey-t.html?ex=1361854800&en=df64cf85326e2103&ei=5124&partner=permalink&exprod=permalink |sernav=Minority Rules |paşnav=Toumani |pêşnav=Meline |malper=NY Times |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Gelek kesên e bi Kurdî axivîn, weşandin, stran gotin; hatin girtin û avêtin zindanan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nation Building in Turkey and Morocco |url=https://archive.org/details/nationbuildingin0000asla |paşnav=Aslan |pêşnav=Senem |weşanger=Cambridge University Press |sal=2014 |isbn=978-1-107-05460-8 |rûpel=[https://archive.org/details/nationbuildingin0000asla/page/134 134] }}</ref> Lê her çend, di sala 1991ê de qedexeya axaftinê bi zimanekî ne tirkî hatibe rakirin jî, mebesta Kurdan ew e ku wek miletekî cuda ji Tirkî were naskirin an jî zimanê Kurdî weke zimanê perwerdehiyê were naskirin, lê ev yek pir caran weke cudaxwaziyê an jî piştgiriya [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) tên binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.cambridge.org/core/journals/politics-and-religion/article/abs/why-religious-people-support-ethnic-insurgency-kurds-religion-and-support-for-the-pkk/849D2EF7A64EA895D00714A82D0B3DB0 |sernav=Why Religious People Support Ethnic Insurgency? Kurds, Religion and Support for the PKK |paşnav=Karakoç |pêşnav=Ekrem |paşnav2=Sarıgil |pêşnav2=Zeki |weşanger=Cambridge University Press |cild=13 |doi=10.1017/S175504831900031 |hdl=11693/53234 |issn=1755-0483 |hdl-access=free |hejmar=2 }}</ref> Niha li dibistanên taybet û giştî de bikaranîna zimanê Kurdî weke zimanê perwerdehiyê neqanûnî ye, lê dîsa jî dibistanên ku vê qedexeyê red dikin jî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com.tr/al-jazeera-ozel/kurtce-okulda-kurtce-karne |sernav=Kürtçe okulda Kürtçe karne |paşnav=Bozarslan |pêşnav=Mahmut |tarîx=23 kanûna paşîn 2015 |malper=Aljazeera Turk |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230223113353/https://www.aljazeera.com.tr/al-jazeera-ozel/kurtce-okulda-kurtce-karne |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/turkiye/cizrede-kurtce-egitim-verilen-okulda-ogrenciler-karne-aldi |sernav=Cizre'de Kürtçe eğitim verilen okulda öğrenciler karne aldı |tarîx=2015-06-12 |malper=CNN Turk |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/ilk-kurtce-karneler-verildi-161771 |sernav=İlk Kürtçe Karneler Verildi |tarîx=2015-01-23 |malper=BİANET |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Hikûmeta Tirk, gelek caran kesên ku doza azadîya çandî û perwerdehîya Kurdî diki; ji terorîzmê an piştgirîya Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) binav diki.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Skutnabb-Kangas |pêşnav=Tove |paşnav2=Fernandes |pêşnav2=Desmond |sernav=Kurds in Turkey and in (Iraqi) Kurdistan: A Comparison of Kurdish Educational Language Policy in Two Situations of Occupation |url=https://utpjournals.press/doi/10.3138/gsp.3.1.43 |kovar=Genocide Studies and Prevention |cild=3 |hejmar=1 |rr=45-46 |doi=10.3138/gsp.3.1.43 }}</ref> Di dema şerê Kurd-Tirkan de, ambargoyên xwarinê li ser gund û bajarokên Kurdan hatin danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/kurdishnationali00olso |sernav=The Kurdish Nationalist Movement in the 1990s: Its Impact on Turkey and the Middle East |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |weşanger=Lexington, Ky.: University Press of Kentucky |sal=1996 |isbn=0-8131-0896-9 |rûpel=16 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://muftah.org/turkey-kurds-learning-kurdish-ban/ |sernav=After Being Banned for Almost a Century, Turkey's Kurds Are Clamoring to Learn Their Own Language |paşnav=Shaker |pêşnav=Nadeen |malper=Muftah }}</ref> Gelek mînakên ku Kurd bi zorê ji gundên xwe ji aliyê hêzên ewlekariya Tirk ve hatin derxistin hene.<ref name="Gunes2013">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=OMB7pMf8TL4C&redir_esc=y |sernav=The Kurdish National Movement in Turkey: From Protest to Resistance |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |weşanger=Routledge |sal=2013 |isbn=978-1-136-58798-6 |rûpel=130 }}</ref> Tên gotin ku gelek gund hatine şewitandin an jî wêrankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=3kgierPu_7EC&redir_esc=y |sernav=The Kurdish Conflict in Turkey: Obstacles and Chances for Peace and Democracy |paşnav=Ibrahim |pêşnav=Ferhad |paşnav2=Gürbey |pêşnav2=Gülistan |weşanger=Münster; New York: Lit ; St. Martin's press |sal=2000 |isbn=3-8258-4744-6 |rûpel=182 }}</ref><ref name="Gunes2013" /> Di tevahiya salên 1990 û destpêka salên 2000ê de partiyên siyasî yên ku berjewendiyên Kurdan temsîl dikirin hatin qedexekirin.<ref name="Baser2015" /> Di salâ 2013ê, agirbestâ di navberâ PKK û dewleta Tirkan de bi bandorî dawî bû heta -Pûşberâ sala 2015an- seba sedema ku lihevxistinâ Rojava-Îslamî destpê biki. Tundûtûjî bi berfirehî li dijî welatiyên Kurd ên asayî hate kirin û baregeh û şaxên Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) a alîgirê mafên Kurdan rastî êrîşa girseyan hat.<ref name="Janbazian2015">{{Jêder-nûçe |url=https://armenianweekly.com/2015/09/09/lynching-campaign-targets-kurds/ |sernav=‘Lynching Campaign’ Targets Kurds in Turkey, HDP Offices Attacked |paşnav=Janbazian |pêşnav=Rupen |tarîx=2015-09-09 |malper=The Armenian Weekly |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230325211135/https://armenianweekly.com/2015/09/09/lynching-campaign-targets-kurds/ |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (ECHR) û gelek rêxistinên mafên mirovan ên navneteweyî, Tirkiyê ji ber bi hezaran binpêkirinên mafên mirovan ên li dijî Kurdan, mehkûm kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/turkey-ranks-first-in-violations-in-between-1959-2011-138337 |sernav=Turkey Ranks First in Violations in between 1959-2011 |tarîx=2012-05-15 |malper=Bianet |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230929124633/https://googleads.g.doubleclick.net/pagead/ads?client=ca-pub-2645441998718398&output=html&h=280&slotname=3700564839&adk=1586839350&adf=958346194&pi=t.ma~as.3700564839&w=436&fwrn=4&fwrnh=100&lmt=1695991585&rafmt=1&format=436x280&url=https%3A%2F%2Fbianet.org%2Fhaber%2Falevi-organizations-protest-detentions-285559&fwr=0&fwrattr=true&rpe=1&resp_fmts=3&wgl=1&dt=1695991593062&bpp=3&bdt=6988&idt=3&shv=r20230927&mjsv=m202309250101&ptt=9&saldr=aa&abxe=1&cookie=ID%3D394d200878e6981c-2272aaf776e400eb%3AT%3D1695991586%3ART%3D1695991586%3AS%3DALNI_MacyMQNEdYjOiz9gtcAIeF_pUVjCg&gpic=UID%3D000009d89ac7b49c%3AT%3D1695991586%3ART%3D1695991586%3AS%3DALNI_MZEIiRuXX9uMGds9uGdC0xgLz_jZw&prev_fmts=0x0%2C436x280%2C1200x280&nras=1&correlator=1969162846103&frm=20&pv=1&ga_vid=36077560.1695991587&ga_sid=1695991587&ga_hid=1850377215&ga_fc=0&u_tz=0&u_his=2&u_h=900&u_w=1400&u_ah=900&u_aw=1400&u_cd=24&u_sd=1&dmc=21&adx=927&ady=3561&biw=1385&bih=900&scr_x=0&scr_y=3164&eid=44759926%2C44759837%2C44759875%2C31076838%2C31078215%2C31078297%2C44795552&oid=2&pvsid=3660348096183270&tmod=485656718&uas=0&nvt=1&fc=1920&brdim=0%2C0%2C0%2C0%2C1400%2C0%2C1400%2C900%2C1400%2C900&vis=1&rsz=%7C%7CeE%7C&abl=CS&pfx=0&fu=128&bc=31&ifi=4&uci=a!4&fsb=1&xpc=IXq7RsfIOH&p=https%3A//bianet.org&dtd=16 |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://echr.coe.int/Documents/Annual_Report_2014_ENG.pdf |sernav=Annual report 2014 |tarîx=2015-12-29 |malper=The European Court of Human Rights |isbn=978-92-871-9919-5 }}</ref> Gelek daraz bi îdamkirina sîstematîk a sivîlan,<ref>{{Jêder-malper |url=http://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=001-128036&filename=001-128036.pdf |sernav=Case of Benzer and others v. Turkey: Final Judgment |tarîx=2014-03-24 |malper=The European Court of Human Rights }}</ref> îşkencekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.echr.coe.int/LibraryDocs/HR%20handbooks/handbook06_en.pdf |sernav=The prohibition of torture: A guide to the implementation of Article 3 of the European Convention on Human Rights |paşnav=Reidy |pêşnav=Aisling |tarîx=2015-12-29 |malper=Human Rights Handbooks }}</ref> koçkirina bi darê zorê,<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/humanrightswatch00huma_0 |sernav=Human rights watch world report 1999 : events of December 1997-November 1998 |paşnav=Human Rights Watch (Organization) |tarîx=1998 |weşanger=New York : Human Rights Watch |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-56432-190-9 |rûpel=7 }}</ref> gundên wêrankirî, <ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/kurdspeopleinsea00mcki |sernav=The Kurds : a people in search of their homeland |paşnav=McKiernan |pêşnav=Kevin |tarîx=2006 |weşanger=New York : St. Martin's Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-312-32546-6 |rûpel=130 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ |sernav=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland |paşnav=Bengio |pêşnav=Ofra |tarîx=2014-11-15 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-75813-1 |rûpel=27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UVn7AAAAQBAJ |sernav=The Kurdish Question in Turkey: New Perspectives on Violence, Representation and Reconciliation |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |paşnav2=Zeydanlioglu |pêşnav2=Welat |tarîx=2013-09-23 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-14063-2 |rûpel=98 |ziman=en }}</ref> girtinên keyfî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.echr.coe.int/Documents/FS_Police_arrest_ENG.pdf |sernav="Factsheet – Police arrest and assistance of a lawyer" |tarîx=2020 |malper=European Court of Human Rights |ziman=en }}</ref> kuştin û windakirina rojnamevan, çalakvan û siyasetmedaran ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.khrp.org/khrp-news/news-archive/2000-news/189-justice-comes-from-european-court-for-a-murdered-kurdish-journalist.html |sernav=JUSTICE COMES FROM EUROPEAN COURT FOR A MURDERED KURDISH JOURNALIST {{!}} KHRP {{!}} Kurdish Human Rights Project |malper=www.khrp.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 }}</ref> == Pirsgirêk == === Perwerdehî === Li Tirkiyeyê di pergala perwerdehiyê de tenê zimanê perwerdehiyê Tirkî ye; di pergala perwerdehiyâ giştî de zimanê Kurdî weke zimanê bingehîn nayê qebûlkirin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20160304060409/http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2006/nov/tr_sec_1390_en.pdf |sernav="Turkey 2006 Progress Report" |tarîx=2006-12-28 |malper=European Commission |urlya-arşîvê=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2006/Nov/tr_sec_1390_en.pdf |tarîxa-arşîvê=2016-03-04 }}</ref> Nifûsa kurdên Tirkiyê, dixwast ku Kurdî weke zimanê perwerdehiyê li dibistanên fermî û her weha wek ders were girtin. Di sala 2008an de perwerdeya bi Kurdî bû qanûnî, lê bicihanîna hewcedariyên pir zehmet bû. Ji ber vê yekê perwerdeya bi Kurdî pir kêm dihat peydakirin. Di dema kesên ku hewl didin perwerdeya bi zimanê Kurdî organîze bikin, gelek caran bi piştgirîya terorê dihatin tawanbar kirin.<ref name=":3" /> Kurdî di zanîngehan de weke dersa destûr tê dayîn,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=163330 |sernav="Kurdish to be offered as elective course at universities" |tarîx=2009-01-05 |malper=Today's Zaman |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2017-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171224083951/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=163330 }}</ref> lê di rastiyê de tenê çend çînên pêşeng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/ |sernav=Turkish News - Latest News from Turkey |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 }}</ref> === Geleferhengîperistî û Bişavtin === Ji ber hejmareke zêde ya kurdan li Tirkiyê, hikûmetên li pey hev, nasnameyâ Kurdî, weke tehdîdeke potansiyel li ser yekîtiya tirkan dinerînin. Yek ji tohmetbarên sereke yên asîmîlasyona çandî jî bi çewisandina dîrokî ya zimanê Kurdî ji aliyê dewletê ve hatîye girêdayî ye. Weşanên kurdî yên ku di salên 1960-1970an de hatin çêkirin, bi hincetên qanûnî hatin girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/turkey/28.htm |sernav=Turkey - Kurds |malper=countrystudies.us |tarîxa-gihiştinê=2009-01-05 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya Tirkiyê ya sala 1980yê , zimanê Kurdî di saziyên dewletê de bi awayekî fermî hat qedexekirin.<ref name=":2" /> Endamê Kongreya Amerîkayê Bob Filner behsa "nîjadkujîyek çandî" kir û tekez kir ku "Şêweyê jiyanê yê ku bi navê Kurdî tê zanîn, bi rêjeyeke tirsnak winda dibe".<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BD7imPDFto0C&q=The+Kurdish+Question+in+U.S.+Foreign+Policy:+A+Documentary+Sourcebook&pg=PP1 |sernav=The Kurdish Question in U.S. Foreign Policy: A Documentary Sourcebook |paşnav=Meho |pêşnav=Lokman I. |tarîx=2004 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-31435-3 |rûpel=400 |ziman=en }}</ref> Mark Levene pêşniyar dike ku; pêkanînên asîmîlasyonê, tenê bi asîmîlasyona çandî re sînordar nebûn û bûyerên dawiya sedsala 19an heya 1990an berdewam kirin e.<ref name="Levene1998" /> Desmond Fernandes û Tove Skutnabb-Kangas îdia kirin ku Tirkiye [li gorî xalên 2(a) û 2(e)] yên Peymana Nijadkujîye [[Neteweyên Yekbûyî]]) li dijî Kurdan bernameyeke nijadkujî damezrand û armanca wê bernameyê, asîmîlekirina kurdan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Skutnabb-Kangas |pêşnav=Tove |paşnav2=Fernandes |pêşnav2=Desmond |sernav=Kurds in Turkey and in (Iraqi) Kurdistan: a Comparison of Kurdish Educational Language Policy in Two Situations of Occupation |url=https://scholarcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1182&context=gsp |kovar=Genocide Studies and Prevention |cild=3 |rr=43-73 }}</ref> Desmond Fernandes, mamosteyê payebilind ê zanîngeha De Montfort; siyaseta desthilatdarên Tirk, di van kategoriyan de vediqetîne:<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gomidas.org/forum/af4kurds.htm |sernav=Gomidas Institute |malper=www.gomidas.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |archive-date=2020-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022233112/http://www.gomidas.org/forum/af4kurds.htm |url-status=dead }}</ref> 1. Bernameya asîmîlasyonê ya bi darê zorê, ku di nav tiştên din de, qedexekirina zimanê kurdî û bi zorê bicihkirina Kurdan herêmên ne-kurdî yên Tirkiyê, tê de bû. 2. Qedexekirina rêxistinên ê li dijî kategoriya yekê. 3. Tepeserkirina tund a her berxwedaneke Kurd. === Diyarkirina Çandî === Di navbera 1983 û 1991ê de, belavkirin, weşandin û/an weşandina bi zimanekî din ji bilî tirkî qedexe bû (xaynî zimanekî bibe yekem zimanê fermî yê welatekî ku Tirkiye pê re têkiliyên dîplomatîk hene).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 }}</ref> Herçend ev qedexe ji aliyê teknîkî ve li ser her zimanî be jî, lê bandora herî mezin li ser zimanê Kurdî kir, ku ne yekem zimanê fermî yê tu welatan e, tevî ku li herêma Kurdistanê pir tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.evrensel.net/03/04/15/kose.html |sernav=Kürtçe yabancı dil mi? |tarîx=2007-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927171858/http://www.evrensel.net/03/04/15/kose.html |tarîxa-arşîvê=2007-09-27 |tarîxa-gihiştinê=2003-04-15 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hezîrana 2004an de televizyona giştî ya Tirkiyê TRT, dest bi weşana bernameyeke Kurdî ya nîv saetî kir<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200406/s1128444.htm |sernav=Kurdish broadcast ends Turkish TV taboo |tarîx=2004-06-10 |malper=ABC News Online }}</ref> û di 8ê adara 2006ê de Desteya Bilind a Radyo û Televîzyonê (RTÜK) destûr da du kanalên televîzyonê (Gün TV û Söz TV) û kanala radyoyekê (Medya FM) xizmeta zimanê Kurdî "bi sînor" bike.Ev qanûn wek hewldanek ji bo bicihanîna yek ji daxwazên endamtiya Yekîtiya Ewropayê di hevdîtinên wê yên bi Tirkiyeyê re ket meriyetê. Di rêziknameya nû de wê hefteyî pênc saet ji weşana radyoyê û 4 saet jî ji televîzyonê hate veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/news/362107.asp |sernav=Yerel kanallarda Kürtçe Mart'ta |tarîx=2006-02-21 |malper=NTV |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2007-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071031005952/http://www.ntvmsnbc.com/news/362107.asp }}</ref> Tevî van reforman jî, di qada giştî û saziyên dewletê de bikaranîna Kurdî bi sînor e. Di 14'ê hezîrana 2007'an de Wezareta Karên Hundir, biryara dûrxistina Abdullah Demirbaş weke qeyûmê hilbijartî yê navçeya Sûrê ya Amedê sitend. Her wiha endamên meclîsa şaredariyê yên hilbijartî jî derxistin. Dadgeha Bilind, biryara wezaretê qebûl kir û biryar da ku "Li ser xizmetên cuda yên şaredariyê yên wekî çand, hûner, jîngeh, paqijiya bajar û tenduristiyê bi zimanên din ji bilî tirkî dayîna agahiyên li dijî Destûra Bingehîn e."<ref name="Lagendijk2007">{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=115171&bolum=109 |sernav=TODAY'S ZAMAN |paşnav=Lagendijk |pêşnav=Joost |tarîx=2007-09-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930181201/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=115171&bolum=109 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hal jî wiha ye ku li gorî şaredariya navborî %72ê xelkê navçeyê di jiyana xwe ya rojane de Kurdî bi kar tînin. Di dozeke din de şaredarê Amedê Osman Baydemîr jî bi heman şêweyê lêpirsîn û pêvajoyên edlî hate kirin. Doza wî bi bikaranîna hevoka kurdî ya Sersala We Pîroz Be (Sersala We Pîroz Be) di kartên pîrozbahiya sala nû de ku ji aliyê şaredariyê ve hatine weşandin ve girêdayî ye. Dozger wiha nivîsî: "Hat diyar kirin ku gumanbar di qerta pîrozbahiyê ya "Sersala We Piroz Be" de cezayê kurdî bi kar aniye. Dixwazim ku gumanbar bê sizakirin. Yasaya Cezayê ya Tirkiyeyê."<ref name="Lagendijk2007" /> Heya niha ev pirsgirêk ji bo demekê hatine çareser kirin; malpera fermî ya Şaredariyê îro bi sê zimanî ye: Tirkî, Kurdî û Îngilîzî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarbakir.bel.tr/default.aspx |sernav=Duty Telephone Service |tarîx=2014-06-24 |malper=Diyarbakir Buyuksehir Municipality Software and Programming Branch Office |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2014-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140831202619/http://www.diyarbakir.bel.tr/default.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Nûnerîya Siyasî === Partiyên Kurdî yên li Tirkiyê hatine girtin:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8ZMZBQAAQBAJ |sernav=Nation-Building in Turkey and Morocco: Governing Kurdish and Berber Dissent |paşnav=Aslan |pêşnav=Senem |tarîx=2014-11-17 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-19490-4 |ziman=en }}</ref> {| class="wikitable" |+ !Partî !Salân qedexe kirin |- |Partiya Kedê ya Gel (HEP) |1993 |- |Partiya Azadî û Demokrasiyê (ÖZDEP) |1993 |- |Partiya Demokrasiyê (DEP) |1994 |- |Partiya Demokratîk a Gelan (HADEP) |2003 |- |Partiya Civaka Demokratîk (DTP) |2009 |} Destûra Tirkiyê avakirina partiyên siyasî, li ser bingehên etnîkî, qedexe dike. Xala 81 a qanûna Partiyên Siyasî dibêje ku; di xebatên siyasî yên partiyan de tenê bi tirkî destûr tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20191213125817/https://www.legislationline.org/download/id/7853/file/Turkey_law_political_parties_1983_am2014_en.pdf |sernav=Turkey Law of Political Parties |malper=Legislationonline |ziman=en |urlya-arşîvê=https://www.legislationline.org/download/id/7853/file/Turkey_law_political_parties_1983_am2014_en.pdf |tarîxa-arşîvê=2019-12-13 }}</ref> Çend partiyên siyasî yên Kurd ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Tirkiyeyê ve bi "hinceta" ku piştgirî didin PKK’ê hatin girtin. Di sala 2012an de Partiya Demokratîk a Gelan a Kurd (HDP), a çepgir, hat damezrandin û partiyê xebatên xwe berdewam kir û piştî hilbijartinên Mijdara 2015an 50 kursiyên parlamenê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190701112955/http://www.ysk.gov.tr/ysk/content/conn/YSKUCM/path/Contribution%2520Folders/SecmenIslemleri/Secimler/2015MVES/96-D.pdf |sernav=Nov. 2015 Election Results |paşnav=YSK |pêşnav= |tarîx= |ziman=en |urlya-arşîvê=http://www.ysk.gov.tr/ysk/content/conn/YSKUCM/path/Contribution%20Folders/SecmenIslemleri/Secimler/2015MVES/96-D.pdf |tarîxa-arşîvê=2019-07-01 |tarîxa-gihiştinê=2018-04-19 }}</ref> Li Tirkiyê, piştî sala 2014an, siyasetên wekî Partiya Demokrat a Kurdistanê li Tirkiyê (PDK-T/2014), Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSK/1974, bi taybet 2016), Partiya Azadiya Kurdistanê (PAK/2014) û Partiya Komunîst a Kurdistanê (KKP) hatin damezrandin. Lê di sala 2019’an de Serdozgeriya Komarê ya Dadgeha Bilind ji ber ku di navên wan de peyva ‘Kurdistan’ heye, der barê KKP, PAK, PSK û PDK-T de dosyaya girtinê vekir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/closure-case-for-parties-which-have-kurdistan-in-their-names-205383 |sernav=Closure Case for Parties Which Have 'Kurdistan' in Their Names |malper=bianet.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=29 kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/18891-Four-Kurdistani-parties-in-Turkey-face-closure-over-name |sernav=Four Kurdistani parties in Turkey face closure over name |malper=Kurdistan24 |tarîxa-gihiştinê=29 kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/140520203 |sernav=Kürdistan isimli partilerin kapatılması davasına karşı 400 kişilik ortak bildiri |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=29 kanûna paşîn 2021 }}</ref> === Mirovên Bêwarkirî (IDP) === Di salên 1980 û 1990an de, Tirkiyê hejmareke mezin ji welatiyên xwe ji deverên gundewarî li başûrê rojhilatê Anatolyayê; bi wêrankirina û bikaranîna neçarî, bi hezaran gundan koçberkirin.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2005/turkey0305/3.htm#_Toc97005223 |sernav=Turkey: "Still critical": Introduction |malper=www.hrw.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref> Hikûmeta tirkî îddîa kir ku; jicîhûwarkirina bi darê zorê, ji bo parastina Kurdan ji rêxistina çekdar a Kurd, Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) bû.<ref name="Gunes2013" /> Di nîvê salên 1990ê de, zêdetirî 3000 gund ji nexşeyê hatin paqijkirin û li gorî hejmarên fermî 378335 gundiyên kurd ji cih û warên xwe bûn û bê mal man.<ref name=":8" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2002/turkey/ |sernav=Displaced and Disregarded |malper=www.hrw.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1996/Turkey2.htm |sernav=Turkey |malper=www.hrw.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.refworld.org/docid/3bd98d600.html |sernav=Refworld {{!}} Profile of Internal Displacement: Turkey |paşnav=Refugees |pêşnav=United Nations High Commissioner for |malper=Refworld |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref> === Dîrok === Piştî Şoreşa Ciwanên Tirk, a di destpêka sedsala 20an de, û geşbûna neteweperestiya Tirk, tunekirin an asîmîlekirina gelên kêmnetewe (bi taybetî Ermenî, Suryanî, Yewnanî û Kurd) bûye mînakek dubare.<ref name="Levene1998" /> Zagona 1934’an a Tirkiyeyê ya ji nû ve bicîhkirin, rê li ber asîmîlasyon û bi darê zorê vekir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789004155572 |sernav=The settlement issue in Turkey and the Kurds: an analysis of spatial policies, modernity and war |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2007 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-15557-2 |series=Social, economic and political studies of the Middle East and Asia |cih=Leiden }}</ref> == Bûyerên hilbijartî == === Leyla Zana === Di sala 1994’an de Leyla Zana – ku berî sê salan yekem jina kurd bû ku ji bo parlamena Tirkiyeyê hat hilbijartin – ji ber “axaftina cudaxwaz” 15 sal ceza lê hat birîn. Di sala 1991ê de di destbikarbûna wê de wekê parlementer, wê xwe wekê Kurd da naskirin. Wê li gorî zagonan, sonda dilsoziyê xwar û bi Kurdî jî got, "Min bi zorê ev formalîte qedand. Ji bo gelê Kurd û Tirk di çarçoveyeke demokratîk de bi hev re bijîn, ez ê têbikoşim."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act40/020/2001/en/ |sernav=Racism and the administration of justice |tarîx=2001-07-25 |malper=Amnesty International |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di parlamenê de bi qîrîna dirûşmên "Cidaxwaz", "Terorîst", "Wê bigrin" dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrightshouse.org/articles/the-ex-kurdish-mp-leyla-zana-is-not-allowed-to-go-abroad/ |sernav=The ex-Kurdish MP Leyla Zana is not allowed to go abroad |tarîx=2004-09-11 |malper=Human Rights House Foundation |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-01-05 }}</ref> Di avrêla 2008an de bi îdiaya “kirinê propagandayê terore”, du sal cezayê girtîgehê lê hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.earthtimes.org/articles/show/198103,kurdish-politician-zana-sentenced-to-prison-in-turkey.html |sernav=Kurdish politician Zana sentenced to prison in Turkey |malper=Middle east World |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2021-11-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211124012630/http://www.earthtimes.org/articles/show/198103,kurdish-politician-zana-sentenced-to-prison-in-turkey.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Akin Birdal === Di sala 2000ê de Serokê Komeleya Mafên Mirovan a Tirkiyeyê Akin Birdal ji ber axaftinekê ku tê de bangâ “aştî û lihevkirinê” di navbera Kurd û Tirkan de kiribû, li gorî xala 312’an ket girtîgehê. Ew neçar ma ku dest ji posta xwe berde; ji ber ku qanûna komeleyan, kesên ku vê û çend zagonên din binpê dikin qedexe dike ku karbidestên komeleyê bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2000/03/27/turkey-government-sends-human-rights-leader-back-prison |sernav=Turkey: Government Sends Human Rights Leader Back to Prison {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2000-03-27 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2008-12-30 }}</ref> === Girtinên Amedê (2006) === Di adar û avrêla 2006an de li gelek bajarên Bakurê Kurdistanê de aloziyên tund pêk hatin. Di encama, van aloziyên de zêdeyî 550 kes hatin girtin, ji wan zêdetirî 200 zarok bûn. Baroya Amedê, zêdetirî 70 giliyên muameleya xerab pêşkêşî rayedaran kir. Li van 39 îdiayan lêpirsîn hat destpêkirin. Di bûyerên Amedê de, mirovên hat girtin, li cihên girtinê xwe de; muayeneya edlî ya girtinan hat kirin. Li gorî nûsafa komîsyonê, "ev yek li dijî rêgez û dornameyên ku ji aliyê wezaretên dad û tenduristiyê ve hatine derxistin û herwiha li dijî serxwebûna pîşeya bijîşkî ye". Komîsyon herwiha di wê baweriyê de ye ku "qanûnên nû yên ku di Hezîrana 2006an de ji bo guherandina qanûna dijî-terorê hatin pêşkêşkirin, dibe ku şerê li dijî îşkence û muameleya xerab têk bibe". Komîsyon herwiha tekez dike ku "vegera asayîbûnê li başûrê rojhilat (Bakurê Kurdistanê), tenê bi vekirina diyalogê bi hevkarên xwecihî re dikare pêk were".<ref name=":6" /> "Divê: stratejiyek berfireh were şopandin ji bo bidestxistina geşepêdana civakî-aborî ya herêmê û peydakirina şert û mercên ku gelê Kurd, bi tevahî, maf û azadiyan bi dest bixe. Mijarên ku divê werin çareser kirin; vegerandina kesên bêwarkirî yên navxweyî ye. Tazmînata xisarên mexdûrên terorê, mayinan û herwiha pirsgirêka cerdevanan".<ref name=":6" /> === Qedexekirina şanoya Kurdî: 'Bêrû' === Walîtiya Stembolê, di cotmeha 2020an de lîstika şanoya Kurdî ya bi navê “Bêrû” beriya pêşandana wê ya yekem, qedexe kiribû. Beriya 3 salan hem li Tirkiyeyê hem jî li derveyî welat bê pirsgirêk hatibû kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/turkey-bans-kurdish-language-play-in-istanbul/a-55306289 |sernav=Turkey bans Kurdish-language play in Istanbul – DW – 10/17/2020 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-26 }}</ref> == Rewşa niha == Rapora Pêşketinê ya Tirkiyeyê ya 2006an eşkere dike ku li gorî Qanûna Partiyên Siyasî, bikaranîna zimanên -ji bilî tirkî- di jiyana siyasî de neqanûnî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Comparative Education, Terrorism and Human Security |url=https://archive.org/details/comparativeeduca0000unse_m3q5 |paşnav=Nelles |pêşnav=Wayne C |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/comparativeeduca0000unse_m3q5/page/167 167] }}</ref> Dema ku Leyla Zana di destbikarbûna xwe ya parlamenteriyê de bi Kurdî axivî, di sala 1994 de hat girtin, bi xiyanet û endamtiya Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) ya çekdar hat tawanbar kirin. 15 sal cezayê girtîgehê li Zana û yên din hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20060212100408/http://www.amnestyusa.org/amnestynow/leyla.html |sernav=Defiance Under Fire: Leyla Zana: Prisoner of Conscience |paşnav=Kürkçü |pêşnav=Ertugrul |malper=Amnesty Magazine |ziman=en |urlya-arşîvê=http://www.amnestyusa.org/amnestynow/leyla.html |tarîxa-arşîvê=12 reşemî 2006 |tarîxa-gihiştinê=2008-09-13 }}</ref> Beriya vê di sala 1992an de, ji alîyê polîsên Tirk de girtin ser Enstîtuya Kurd a Stenbolê û 5 kes desteser kirin û pirtûkên li ser ziman, edebiyat û dîroka Kurdî desteser kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Censorship of Historical Thought |url=https://archive.org/details/censorshipofhist0000baet |paşnav=Baets |pêşnav=Antoon de |weşanger=Greenwood Publishing Group |sal=2002 |isbn=0-313-31193-5 |rûpel=[https://archive.org/details/censorshipofhist0000baet/page/471 471] }}</ref> Komîsyona Ewropî ji sala 2006an de encam dide ku "bi giştî Tirkiye di warê dabînkirina cihêrengiya çandî, pêşvebirina rêzgirtin û parastina hindikahiyan li gorî standardên navneteweyî de hindik pêşde çû".<ref name=":6" /> Komîsyona Ewropî Dijî Nîjadperestî û Bêtoleransê (ECRI) radigihîne ku (ji Avrêla 2010an de): "Bikaranîna raya giştî ji hêla karbidestên zimanê kurdî ve wan ji dadgehkirinê re vekirî dihêle, û parastina giştî ji hêla kesên berjewendîyên kurd an kêmneteweyan ve jî pir caran di çarçoveya Qanûna Ceza de dibe sedema darizandinê."<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/Country-by-country/Turkey/TUR-CBC-IV-2011-005-ENG.pdf |sernav=ECRI report on Turkey (4th cycle) }}</ref> Ji brîfînga 1994’an a Koma Hiqûqê ya Mafên Mirovan a Navneteweyî: “Pirsgirêka Tirkiyeyê ev e ku Destûra Bingehîn li dijî Kurdan e û makezagona apartheidê, pir dişibe wê. The Economist her wiha destnîşan dike ku "reforman hêdî bûne, darizandina nivîskaran ji ber heqareta li Tirkîyeyê dewam kiriye, ji nû ve şer bi Kurdan re derketiye û bi coşeke nû ya netewperestîyê derketiye holê". Li seranserê ye welat 128 êrîş li dijî buroyên HDP’ê ku partiya mafên Kurdan e, pêk hatin.<ref name="Janbazian2015" /> == Mijarên têkildar == * [[Mafên mirovî li Tirkiyeyê]] * [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan]] * [[Valakirina gundên kurdan ji aliyê Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan|kurd]] [[Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Kurdistanê]] brpklvokn5mti8j3wzlcnf8burh1def 2084283 2084270 2026-08-07T19:12:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084283 wikitext text/x-wiki '''Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê''', binpêkirina mafên mirovan û rewşa înkarkirina nasnameya kurdan a ku ji aliyê dewleta tirkî ve ji dema avakirina komara Tirkiyê û pê de li Tirkiyeyê çêdibe. Kurd ji aliyê dewleta tirk ve li hemberî kurdan, ser cihêkarîye, xwedî dîrokeke dûr û dirêj in.<ref name="Levene1998">{{Jêder-kovar |paşnav=Levene |pêşnav=Mark |tarîx=1998 |sernav=Creating a Modern 'Zone of Genocide': The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923 |url=https://academic.oup.com/hgs/article-abstract/12/3/393/612713?redirectedFrom=fulltext |kovar=Holocaust and Genocide Studies |cild=12 |hejmar=3 |rr=393–433 |doi=10.1093/hgs/12.3.393 |jêgirtin="The persistence of genocide or near-genocidal incidents from the 1890s through the 1990s, committed by Ottoman and successor Turkish and Iraqi states against Armenian, Kurdish, Assyrian, and Pontic Greek communities in Eastern Anatolia, is striking. ... the creation of this 'zone of genocide' in Eastern Anatolia cannot be understood in isolation, but only in light of the role played by the Great Powers in the emergence of a Western-led international system. In the last hundred years, four Eastern Anatolian groups—Armenians, Kurds, Assyrians, and Greeks—have fallen victim to state-sponsored attempts by the Ottoman authorities or their Turkish or Iraqi successors to eradicate them. Because of space limitations, I have concentrated here on the genocidal sequence affecting Armenians and Kurds only, though my approach would also be pertinent to the Pontic Greek and Assyrian cases." }}</ref> Ji avabûna Komara Tirkiyeyê ya sala 1923’an û vir ve dem bi dem komkujî li dijî Kurdan pêk hatin. Ji van komkujîyân a herî girîng [[serhildana Dêrsimê]] ye ku 13.160 sivîl ji aliyê Artêşa Tirk ve hatin qetilkirin û 11.818 kes jî hatin sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetay&ArticleID=965187&Date=19.11.2009&CategoryID=77 |sernav="Resmi raporlarda Dersim katliamı: 13 bin kişi öldürüldü" |tarîx=19 çiriya paşîn 2009 |malper=Radikal |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091228125421/http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetay&ArticleID=965187&Date=19.11.2009&CategoryID=77 |tarîxa-arşîvê=2009 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Li gorî McDowall, 40,000 kes hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A modern history of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |sal=2002 |isbn=978-1-85043-416-0 |rûpel=209 }}</ref> Komkujiya Zîlan a sala 1930, komkujiyeke<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş Yayınları |sal=2009 |isbn=978-975-263-884-6 |rûpel=275 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki Yayınları |sal=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |rûpel=109 |ziman=tr }}</ref> ya Kurdên niştecihên Tirkiyê yên di dema serhildana Araratê de bû, ku tê de 5000 heta 47000 mirov hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unutulanlar dışında yeni bir şey yok: Hakkari ve Kuzey Irak dağlarındaki askerler |paşnav=Pamukoğlu |pêşnav=Osman |weşanger=Harmoni Yayıncılık |sal=2003 |isbn=975-6340-00-2 |rûpel=16 |ziman=tr }}</ref> Bikaranîna ziman, cil û berg, folklor û navên Kurdî hatin qedexekirin û herêmên ku Kurd lê dijîn heta sala 1946an; di bin qanûneke leşkerî de man.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, Sovereignty, and Self-determination |paşnav=Hannum |pêşnav=H. |weşanger=University of Pennsylvania Press |sal=1996 |isbn=0-8122-1572-9 |rûpel=186 }}</ref> Bimebesta hebûna gellê Kurd mandele (nikolî) bikin, heta salên 1980yî, Kurdan bi navê "Tirkân Çîyayâ" kategorîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://lib.ugent.be/catalog/rug01:001275063#reference-details |sernav=The Kurdish nationalist movement in the 1990s : its impact on Turkey and the Middle East / Robert Olson, editor. |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |paşnav2=Gürbey |pêşnav2=Gülistan |paşnav3=Nigogosian |pêşnav3=Aram |paşnav4=Gunter |pêşnav4=Michael |paşnav5=Barkey |pêşnav5=Henri |paşnav6=Robins |pêşnav6=Philip |paşnav7=Bozarslan |pêşnav7=Hamit |paşnav8=Bozdaglioglu |pêşnav8=Yücel |paşnav9=Muller |pêşnav9=Mark |weşanger=Lexington (Ky.) : University Press of Kentucky, c1996 |sal=1996 |isbn=0813119995 |rûpel=186 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/turkey/26.htm |sernav=Turkey - Linguistic and Ethnic Groups |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230717012120/https://countrystudies.us/turkey/26.htm |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bartkus |pêşnav=Viva Ona |sernav=The Dynamic of Secession |url=https://www.cambridge.org/core/books/dynamic-of-secession/45EE211C3510FAB0C0CCAC4635617055 |kovar=The Dynamic of Secession |weşanger=Cambridge University Press |tarîxa-weşandinê=September 2009 |rr=90-91 |doi=10.1017/CBO9780511491214 |isbn=9780511491214 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Turkish Foreign Policy |url=https://archive.org/details/contemporaryturk0000celi |paşnav=Çelik |pêşnav=Yasemin |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=30 îlon 1999 |isbn=978-0-275-96590-7 }}</ref> Peyvên "Kurd", " Kurdistan " û "Kurdî" ji aliyê dewleta tirk ve bi fermî hatin qedexekirin.<ref name="Baser2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective |paşnav=Baser |pêşnav=Bahar |weşanger=Ashgate Publishing |sal=28 adar 2015 |isbn=978-1-4724-2562-1 |rûpel=63 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya 1980yê, zimanê Kurdî di jiyana giştî û taybetî de bi awayekî fermî hat qedexekirin.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2008/02/17/magazine/17turkey-t.html?ex=1361854800&en=df64cf85326e2103&ei=5124&partner=permalink&exprod=permalink |sernav=Minority Rules |paşnav=Toumani |pêşnav=Meline |malper=NY Times |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Gelek kesên e bi Kurdî axivîn, weşandin, stran gotin; hatin girtin û avêtin zindanan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nation Building in Turkey and Morocco |url=https://archive.org/details/nationbuildingin0000asla |paşnav=Aslan |pêşnav=Senem |weşanger=Cambridge University Press |sal=2014 |isbn=978-1-107-05460-8 |rûpel=[https://archive.org/details/nationbuildingin0000asla/page/134 134] }}</ref> Lê her çend, di sala 1991ê de qedexeya axaftinê bi zimanekî ne tirkî hatibe rakirin jî, mebesta Kurdan ew e ku wek miletekî cuda ji Tirkî were naskirin an jî zimanê Kurdî weke zimanê perwerdehiyê were naskirin, lê ev yek pir caran weke cudaxwaziyê an jî piştgiriya [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) tên binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.cambridge.org/core/journals/politics-and-religion/article/abs/why-religious-people-support-ethnic-insurgency-kurds-religion-and-support-for-the-pkk/849D2EF7A64EA895D00714A82D0B3DB0 |sernav=Why Religious People Support Ethnic Insurgency? Kurds, Religion and Support for the PKK |paşnav=Karakoç |pêşnav=Ekrem |paşnav2=Sarıgil |pêşnav2=Zeki |weşanger=Cambridge University Press |cild=13 |doi=10.1017/S175504831900031 |hdl=11693/53234 |issn=1755-0483 |hdl-access=free |hejmar=2 }}</ref> Niha li dibistanên taybet û giştî de bikaranîna zimanê Kurdî weke zimanê perwerdehiyê neqanûnî ye, lê dîsa jî dibistanên ku vê qedexeyê red dikin jî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com.tr/al-jazeera-ozel/kurtce-okulda-kurtce-karne |sernav=Kürtçe okulda Kürtçe karne |paşnav=Bozarslan |pêşnav=Mahmut |tarîx=23 kanûna paşîn 2015 |malper=Aljazeera Turk |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230223113353/https://www.aljazeera.com.tr/al-jazeera-ozel/kurtce-okulda-kurtce-karne |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/turkiye/cizrede-kurtce-egitim-verilen-okulda-ogrenciler-karne-aldi |sernav=Cizre'de Kürtçe eğitim verilen okulda öğrenciler karne aldı |tarîx=2015-06-12 |malper=CNN Turk |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/ilk-kurtce-karneler-verildi-161771 |sernav=İlk Kürtçe Karneler Verildi |tarîx=2015-01-23 |malper=BİANET |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Hikûmeta Tirk, gelek caran kesên ku doza azadîya çandî û perwerdehîya Kurdî diki; ji terorîzmê an piştgirîya Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) binav diki.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Skutnabb-Kangas |pêşnav=Tove |paşnav2=Fernandes |pêşnav2=Desmond |sernav=Kurds in Turkey and in (Iraqi) Kurdistan: A Comparison of Kurdish Educational Language Policy in Two Situations of Occupation |url=https://utpjournals.press/doi/10.3138/gsp.3.1.43 |kovar=Genocide Studies and Prevention |cild=3 |hejmar=1 |rr=45-46 |doi=10.3138/gsp.3.1.43 }}</ref> Di dema şerê Kurd-Tirkan de, ambargoyên xwarinê li ser gund û bajarokên Kurdan hatin danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/kurdishnationali00olso |sernav=The Kurdish Nationalist Movement in the 1990s: Its Impact on Turkey and the Middle East |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |weşanger=Lexington, Ky.: University Press of Kentucky |sal=1996 |isbn=0-8131-0896-9 |rûpel=16 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://muftah.org/turkey-kurds-learning-kurdish-ban/ |sernav=After Being Banned for Almost a Century, Turkey's Kurds Are Clamoring to Learn Their Own Language |paşnav=Shaker |pêşnav=Nadeen |malper=Muftah }}</ref> Gelek mînakên ku Kurd bi zorê ji gundên xwe ji aliyê hêzên ewlekariya Tirk ve hatin derxistin hene.<ref name="Gunes2013">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=OMB7pMf8TL4C&redir_esc=y |sernav=The Kurdish National Movement in Turkey: From Protest to Resistance |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |weşanger=Routledge |sal=2013 |isbn=978-1-136-58798-6 |rûpel=130 }}</ref> Tên gotin ku gelek gund hatine şewitandin an jî wêrankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=3kgierPu_7EC&redir_esc=y |sernav=The Kurdish Conflict in Turkey: Obstacles and Chances for Peace and Democracy |paşnav=Ibrahim |pêşnav=Ferhad |paşnav2=Gürbey |pêşnav2=Gülistan |weşanger=Münster; New York: Lit ; St. Martin's press |sal=2000 |isbn=3-8258-4744-6 |rûpel=182 }}</ref><ref name="Gunes2013" /> Di tevahiya salên 1990 û destpêka salên 2000ê de partiyên siyasî yên ku berjewendiyên Kurdan temsîl dikirin hatin qedexekirin.<ref name="Baser2015" /> Di salâ 2013ê, agirbestâ di navberâ PKK û dewleta Tirkan de bi bandorî dawî bû heta -Pûşberâ sala 2015an- seba sedema ku lihevxistinâ Rojava-Îslamî destpê biki. Tundûtûjî bi berfirehî li dijî welatiyên Kurd ên asayî hate kirin û baregeh û şaxên Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) a alîgirê mafên Kurdan rastî êrîşa girseyan hat.<ref name="Janbazian2015">{{Jêder-nûçe |url=https://armenianweekly.com/2015/09/09/lynching-campaign-targets-kurds/ |sernav=‘Lynching Campaign’ Targets Kurds in Turkey, HDP Offices Attacked |paşnav=Janbazian |pêşnav=Rupen |tarîx=2015-09-09 |malper=The Armenian Weekly |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230325211135/https://armenianweekly.com/2015/09/09/lynching-campaign-targets-kurds/ |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (ECHR) û gelek rêxistinên mafên mirovan ên navneteweyî, Tirkiyê ji ber bi hezaran binpêkirinên mafên mirovan ên li dijî Kurdan, mehkûm kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/turkey-ranks-first-in-violations-in-between-1959-2011-138337 |sernav=Turkey Ranks First in Violations in between 1959-2011 |tarîx=2012-05-15 |malper=Bianet |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230929124633/https://googleads.g.doubleclick.net/pagead/ads?client=ca-pub-2645441998718398&output=html&h=280&slotname=3700564839&adk=1586839350&adf=958346194&pi=t.ma~as.3700564839&w=436&fwrn=4&fwrnh=100&lmt=1695991585&rafmt=1&format=436x280&url=https%3A%2F%2Fbianet.org%2Fhaber%2Falevi-organizations-protest-detentions-285559&fwr=0&fwrattr=true&rpe=1&resp_fmts=3&wgl=1&dt=1695991593062&bpp=3&bdt=6988&idt=3&shv=r20230927&mjsv=m202309250101&ptt=9&saldr=aa&abxe=1&cookie=ID%3D394d200878e6981c-2272aaf776e400eb%3AT%3D1695991586%3ART%3D1695991586%3AS%3DALNI_MacyMQNEdYjOiz9gtcAIeF_pUVjCg&gpic=UID%3D000009d89ac7b49c%3AT%3D1695991586%3ART%3D1695991586%3AS%3DALNI_MZEIiRuXX9uMGds9uGdC0xgLz_jZw&prev_fmts=0x0%2C436x280%2C1200x280&nras=1&correlator=1969162846103&frm=20&pv=1&ga_vid=36077560.1695991587&ga_sid=1695991587&ga_hid=1850377215&ga_fc=0&u_tz=0&u_his=2&u_h=900&u_w=1400&u_ah=900&u_aw=1400&u_cd=24&u_sd=1&dmc=21&adx=927&ady=3561&biw=1385&bih=900&scr_x=0&scr_y=3164&eid=44759926%2C44759837%2C44759875%2C31076838%2C31078215%2C31078297%2C44795552&oid=2&pvsid=3660348096183270&tmod=485656718&uas=0&nvt=1&fc=1920&brdim=0%2C0%2C0%2C0%2C1400%2C0%2C1400%2C900%2C1400%2C900&vis=1&rsz=%7C%7CeE%7C&abl=CS&pfx=0&fu=128&bc=31&ifi=4&uci=a!4&fsb=1&xpc=IXq7RsfIOH&p=https%3A//bianet.org&dtd=16 |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://echr.coe.int/Documents/Annual_Report_2014_ENG.pdf |sernav=Annual report 2014 |tarîx=2015-12-29 |malper=The European Court of Human Rights |isbn=978-92-871-9919-5 }}</ref> Gelek daraz bi îdamkirina sîstematîk a sivîlan,<ref>{{Jêder-malper |url=http://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=001-128036&filename=001-128036.pdf |sernav=Case of Benzer and others v. Turkey: Final Judgment |tarîx=2014-03-24 |malper=The European Court of Human Rights }}</ref> îşkencekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.echr.coe.int/LibraryDocs/HR%20handbooks/handbook06_en.pdf |sernav=The prohibition of torture: A guide to the implementation of Article 3 of the European Convention on Human Rights |paşnav=Reidy |pêşnav=Aisling |tarîx=2015-12-29 |malper=Human Rights Handbooks }}</ref> koçkirina bi darê zorê,<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/humanrightswatch00huma_0 |sernav=Human rights watch world report 1999 : events of December 1997-November 1998 |paşnav=Human Rights Watch (Organization) |tarîx=1998 |weşanger=New York : Human Rights Watch |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-56432-190-9 |rûpel=7 }}</ref> gundên wêrankirî, <ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/kurdspeopleinsea00mcki |sernav=The Kurds : a people in search of their homeland |paşnav=McKiernan |pêşnav=Kevin |tarîx=2006 |weşanger=New York : St. Martin's Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-312-32546-6 |rûpel=130 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ |sernav=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland |paşnav=Bengio |pêşnav=Ofra |tarîx=2014-11-15 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-75813-1 |rûpel=27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UVn7AAAAQBAJ |sernav=The Kurdish Question in Turkey: New Perspectives on Violence, Representation and Reconciliation |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |paşnav2=Zeydanlioglu |pêşnav2=Welat |tarîx=2013-09-23 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-14063-2 |rûpel=98 |ziman=en }}</ref> girtinên keyfî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.echr.coe.int/Documents/FS_Police_arrest_ENG.pdf |sernav="Factsheet – Police arrest and assistance of a lawyer" |tarîx=2020 |malper=European Court of Human Rights |ziman=en }}</ref> kuştin û windakirina rojnamevan, çalakvan û siyasetmedaran ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.khrp.org/khrp-news/news-archive/2000-news/189-justice-comes-from-european-court-for-a-murdered-kurdish-journalist.html |sernav=JUSTICE COMES FROM EUROPEAN COURT FOR A MURDERED KURDISH JOURNALIST {{!}} KHRP {{!}} Kurdish Human Rights Project |malper=www.khrp.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 }}</ref> == Pirsgirêk == === Perwerdehî === Li Tirkiyeyê di pergala perwerdehiyê de tenê zimanê perwerdehiyê Tirkî ye; di pergala perwerdehiyâ giştî de zimanê Kurdî weke zimanê bingehîn nayê qebûlkirin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20160304060409/http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2006/nov/tr_sec_1390_en.pdf |sernav="Turkey 2006 Progress Report" |tarîx=2006-12-28 |malper=European Commission |urlya-arşîvê=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2006/Nov/tr_sec_1390_en.pdf |tarîxa-arşîvê=2016-03-04 }}</ref> Nifûsa kurdên Tirkiyê, dixwast ku Kurdî weke zimanê perwerdehiyê li dibistanên fermî û her weha wek ders were girtin. Di sala 2008an de perwerdeya bi Kurdî bû qanûnî, lê bicihanîna hewcedariyên pir zehmet bû. Ji ber vê yekê perwerdeya bi Kurdî pir kêm dihat peydakirin. Di dema kesên ku hewl didin perwerdeya bi zimanê Kurdî organîze bikin, gelek caran bi piştgirîya terorê dihatin tawanbar kirin.<ref name=":3" /> Kurdî di zanîngehan de weke dersa destûr tê dayîn,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=163330 |sernav="Kurdish to be offered as elective course at universities" |tarîx=2009-01-05 |malper=Today's Zaman |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2017-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171224083951/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=163330 }}</ref> lê di rastiyê de tenê çend çînên pêşeng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/ |sernav=Turkish News - Latest News from Turkey |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 }}</ref> === Geleferhengîperistî û Bişavtin === Ji ber hejmareke zêde ya kurdan li Tirkiyê, hikûmetên li pey hev, nasnameyâ Kurdî, weke tehdîdeke potansiyel li ser yekîtiya tirkan dinerînin. Yek ji tohmetbarên sereke yên asîmîlasyona çandî jî bi çewisandina dîrokî ya zimanê Kurdî ji aliyê dewletê ve hatîye girêdayî ye. Weşanên kurdî yên ku di salên 1960-1970an de hatin çêkirin, bi hincetên qanûnî hatin girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/turkey/28.htm |sernav=Turkey - Kurds |malper=countrystudies.us |tarîxa-gihiştinê=2009-01-05 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya Tirkiyê ya sala 1980yê , zimanê Kurdî di saziyên dewletê de bi awayekî fermî hat qedexekirin.<ref name=":2" /> Endamê Kongreya Amerîkayê Bob Filner behsa "nîjadkujîyek çandî" kir û tekez kir ku "Şêweyê jiyanê yê ku bi navê Kurdî tê zanîn, bi rêjeyeke tirsnak winda dibe".<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BD7imPDFto0C&q=The+Kurdish+Question+in+U.S.+Foreign+Policy:+A+Documentary+Sourcebook&pg=PP1 |sernav=The Kurdish Question in U.S. Foreign Policy: A Documentary Sourcebook |paşnav=Meho |pêşnav=Lokman I. |tarîx=2004 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-31435-3 |rûpel=400 |ziman=en }}</ref> Mark Levene pêşniyar dike ku; pêkanînên asîmîlasyonê, tenê bi asîmîlasyona çandî re sînordar nebûn û bûyerên dawiya sedsala 19an heya 1990an berdewam kirin e.<ref name="Levene1998" /> Desmond Fernandes û Tove Skutnabb-Kangas îdia kirin ku Tirkiye [li gorî xalên 2(a) û 2(e)] yên Peymana Nijadkujîye [[Neteweyên Yekbûyî]]) li dijî Kurdan bernameyeke nijadkujî damezrand û armanca wê bernameyê, asîmîlekirina kurdan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Skutnabb-Kangas |pêşnav=Tove |paşnav2=Fernandes |pêşnav2=Desmond |sernav=Kurds in Turkey and in (Iraqi) Kurdistan: a Comparison of Kurdish Educational Language Policy in Two Situations of Occupation |url=https://scholarcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1182&context=gsp |kovar=Genocide Studies and Prevention |cild=3 |rr=43-73 }}</ref> Desmond Fernandes, mamosteyê payebilind ê zanîngeha De Montfort; siyaseta desthilatdarên Tirk, di van kategoriyan de vediqetîne:<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gomidas.org/forum/af4kurds.htm |sernav=Gomidas Institute |malper=www.gomidas.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |roja-arşîvê=2020-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201022233112/http://www.gomidas.org/forum/af4kurds.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 1. Bernameya asîmîlasyonê ya bi darê zorê, ku di nav tiştên din de, qedexekirina zimanê kurdî û bi zorê bicihkirina Kurdan herêmên ne-kurdî yên Tirkiyê, tê de bû. 2. Qedexekirina rêxistinên ê li dijî kategoriya yekê. 3. Tepeserkirina tund a her berxwedaneke Kurd. === Diyarkirina Çandî === Di navbera 1983 û 1991ê de, belavkirin, weşandin û/an weşandina bi zimanekî din ji bilî tirkî qedexe bû (xaynî zimanekî bibe yekem zimanê fermî yê welatekî ku Tirkiye pê re têkiliyên dîplomatîk hene).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 }}</ref> Herçend ev qedexe ji aliyê teknîkî ve li ser her zimanî be jî, lê bandora herî mezin li ser zimanê Kurdî kir, ku ne yekem zimanê fermî yê tu welatan e, tevî ku li herêma Kurdistanê pir tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.evrensel.net/03/04/15/kose.html |sernav=Kürtçe yabancı dil mi? |tarîx=2007-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927171858/http://www.evrensel.net/03/04/15/kose.html |tarîxa-arşîvê=2007-09-27 |tarîxa-gihiştinê=2003-04-15 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hezîrana 2004an de televizyona giştî ya Tirkiyê TRT, dest bi weşana bernameyeke Kurdî ya nîv saetî kir<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200406/s1128444.htm |sernav=Kurdish broadcast ends Turkish TV taboo |tarîx=2004-06-10 |malper=ABC News Online }}</ref> û di 8ê adara 2006ê de Desteya Bilind a Radyo û Televîzyonê (RTÜK) destûr da du kanalên televîzyonê (Gün TV û Söz TV) û kanala radyoyekê (Medya FM) xizmeta zimanê Kurdî "bi sînor" bike.Ev qanûn wek hewldanek ji bo bicihanîna yek ji daxwazên endamtiya Yekîtiya Ewropayê di hevdîtinên wê yên bi Tirkiyeyê re ket meriyetê. Di rêziknameya nû de wê hefteyî pênc saet ji weşana radyoyê û 4 saet jî ji televîzyonê hate veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/news/362107.asp |sernav=Yerel kanallarda Kürtçe Mart'ta |tarîx=2006-02-21 |malper=NTV |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2007-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071031005952/http://www.ntvmsnbc.com/news/362107.asp }}</ref> Tevî van reforman jî, di qada giştî û saziyên dewletê de bikaranîna Kurdî bi sînor e. Di 14'ê hezîrana 2007'an de Wezareta Karên Hundir, biryara dûrxistina Abdullah Demirbaş weke qeyûmê hilbijartî yê navçeya Sûrê ya Amedê sitend. Her wiha endamên meclîsa şaredariyê yên hilbijartî jî derxistin. Dadgeha Bilind, biryara wezaretê qebûl kir û biryar da ku "Li ser xizmetên cuda yên şaredariyê yên wekî çand, hûner, jîngeh, paqijiya bajar û tenduristiyê bi zimanên din ji bilî tirkî dayîna agahiyên li dijî Destûra Bingehîn e."<ref name="Lagendijk2007">{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=115171&bolum=109 |sernav=TODAY'S ZAMAN |paşnav=Lagendijk |pêşnav=Joost |tarîx=2007-09-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930181201/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=115171&bolum=109 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hal jî wiha ye ku li gorî şaredariya navborî %72ê xelkê navçeyê di jiyana xwe ya rojane de Kurdî bi kar tînin. Di dozeke din de şaredarê Amedê Osman Baydemîr jî bi heman şêweyê lêpirsîn û pêvajoyên edlî hate kirin. Doza wî bi bikaranîna hevoka kurdî ya Sersala We Pîroz Be (Sersala We Pîroz Be) di kartên pîrozbahiya sala nû de ku ji aliyê şaredariyê ve hatine weşandin ve girêdayî ye. Dozger wiha nivîsî: "Hat diyar kirin ku gumanbar di qerta pîrozbahiyê ya "Sersala We Piroz Be" de cezayê kurdî bi kar aniye. Dixwazim ku gumanbar bê sizakirin. Yasaya Cezayê ya Tirkiyeyê."<ref name="Lagendijk2007" /> Heya niha ev pirsgirêk ji bo demekê hatine çareser kirin; malpera fermî ya Şaredariyê îro bi sê zimanî ye: Tirkî, Kurdî û Îngilîzî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarbakir.bel.tr/default.aspx |sernav=Duty Telephone Service |tarîx=2014-06-24 |malper=Diyarbakir Buyuksehir Municipality Software and Programming Branch Office |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2014-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140831202619/http://www.diyarbakir.bel.tr/default.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Nûnerîya Siyasî === Partiyên Kurdî yên li Tirkiyê hatine girtin:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8ZMZBQAAQBAJ |sernav=Nation-Building in Turkey and Morocco: Governing Kurdish and Berber Dissent |paşnav=Aslan |pêşnav=Senem |tarîx=2014-11-17 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-19490-4 |ziman=en }}</ref> {| class="wikitable" |+ !Partî !Salân qedexe kirin |- |Partiya Kedê ya Gel (HEP) |1993 |- |Partiya Azadî û Demokrasiyê (ÖZDEP) |1993 |- |Partiya Demokrasiyê (DEP) |1994 |- |Partiya Demokratîk a Gelan (HADEP) |2003 |- |Partiya Civaka Demokratîk (DTP) |2009 |} Destûra Tirkiyê avakirina partiyên siyasî, li ser bingehên etnîkî, qedexe dike. Xala 81 a qanûna Partiyên Siyasî dibêje ku; di xebatên siyasî yên partiyan de tenê bi tirkî destûr tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20191213125817/https://www.legislationline.org/download/id/7853/file/Turkey_law_political_parties_1983_am2014_en.pdf |sernav=Turkey Law of Political Parties |malper=Legislationonline |ziman=en |urlya-arşîvê=https://www.legislationline.org/download/id/7853/file/Turkey_law_political_parties_1983_am2014_en.pdf |tarîxa-arşîvê=2019-12-13 }}</ref> Çend partiyên siyasî yên Kurd ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Tirkiyeyê ve bi "hinceta" ku piştgirî didin PKK’ê hatin girtin. Di sala 2012an de Partiya Demokratîk a Gelan a Kurd (HDP), a çepgir, hat damezrandin û partiyê xebatên xwe berdewam kir û piştî hilbijartinên Mijdara 2015an 50 kursiyên parlamenê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190701112955/http://www.ysk.gov.tr/ysk/content/conn/YSKUCM/path/Contribution%2520Folders/SecmenIslemleri/Secimler/2015MVES/96-D.pdf |sernav=Nov. 2015 Election Results |paşnav=YSK |pêşnav= |tarîx= |ziman=en |urlya-arşîvê=http://www.ysk.gov.tr/ysk/content/conn/YSKUCM/path/Contribution%20Folders/SecmenIslemleri/Secimler/2015MVES/96-D.pdf |tarîxa-arşîvê=2019-07-01 |tarîxa-gihiştinê=2018-04-19 }}</ref> Li Tirkiyê, piştî sala 2014an, siyasetên wekî Partiya Demokrat a Kurdistanê li Tirkiyê (PDK-T/2014), Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSK/1974, bi taybet 2016), Partiya Azadiya Kurdistanê (PAK/2014) û Partiya Komunîst a Kurdistanê (KKP) hatin damezrandin. Lê di sala 2019’an de Serdozgeriya Komarê ya Dadgeha Bilind ji ber ku di navên wan de peyva ‘Kurdistan’ heye, der barê KKP, PAK, PSK û PDK-T de dosyaya girtinê vekir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/closure-case-for-parties-which-have-kurdistan-in-their-names-205383 |sernav=Closure Case for Parties Which Have 'Kurdistan' in Their Names |malper=bianet.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=29 kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/18891-Four-Kurdistani-parties-in-Turkey-face-closure-over-name |sernav=Four Kurdistani parties in Turkey face closure over name |malper=Kurdistan24 |tarîxa-gihiştinê=29 kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/140520203 |sernav=Kürdistan isimli partilerin kapatılması davasına karşı 400 kişilik ortak bildiri |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=29 kanûna paşîn 2021 }}</ref> === Mirovên Bêwarkirî (IDP) === Di salên 1980 û 1990an de, Tirkiyê hejmareke mezin ji welatiyên xwe ji deverên gundewarî li başûrê rojhilatê Anatolyayê; bi wêrankirina û bikaranîna neçarî, bi hezaran gundan koçberkirin.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2005/turkey0305/3.htm#_Toc97005223 |sernav=Turkey: "Still critical": Introduction |malper=www.hrw.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref> Hikûmeta tirkî îddîa kir ku; jicîhûwarkirina bi darê zorê, ji bo parastina Kurdan ji rêxistina çekdar a Kurd, Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) bû.<ref name="Gunes2013" /> Di nîvê salên 1990ê de, zêdetirî 3000 gund ji nexşeyê hatin paqijkirin û li gorî hejmarên fermî 378335 gundiyên kurd ji cih û warên xwe bûn û bê mal man.<ref name=":8" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2002/turkey/ |sernav=Displaced and Disregarded |malper=www.hrw.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1996/Turkey2.htm |sernav=Turkey |malper=www.hrw.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.refworld.org/docid/3bd98d600.html |sernav=Refworld {{!}} Profile of Internal Displacement: Turkey |paşnav=Refugees |pêşnav=United Nations High Commissioner for |malper=Refworld |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref> === Dîrok === Piştî Şoreşa Ciwanên Tirk, a di destpêka sedsala 20an de, û geşbûna neteweperestiya Tirk, tunekirin an asîmîlekirina gelên kêmnetewe (bi taybetî Ermenî, Suryanî, Yewnanî û Kurd) bûye mînakek dubare.<ref name="Levene1998" /> Zagona 1934’an a Tirkiyeyê ya ji nû ve bicîhkirin, rê li ber asîmîlasyon û bi darê zorê vekir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789004155572 |sernav=The settlement issue in Turkey and the Kurds: an analysis of spatial policies, modernity and war |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2007 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-15557-2 |series=Social, economic and political studies of the Middle East and Asia |cih=Leiden }}</ref> == Bûyerên hilbijartî == === Leyla Zana === Di sala 1994’an de Leyla Zana – ku berî sê salan yekem jina kurd bû ku ji bo parlamena Tirkiyeyê hat hilbijartin – ji ber “axaftina cudaxwaz” 15 sal ceza lê hat birîn. Di sala 1991ê de di destbikarbûna wê de wekê parlementer, wê xwe wekê Kurd da naskirin. Wê li gorî zagonan, sonda dilsoziyê xwar û bi Kurdî jî got, "Min bi zorê ev formalîte qedand. Ji bo gelê Kurd û Tirk di çarçoveyeke demokratîk de bi hev re bijîn, ez ê têbikoşim."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act40/020/2001/en/ |sernav=Racism and the administration of justice |tarîx=2001-07-25 |malper=Amnesty International |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di parlamenê de bi qîrîna dirûşmên "Cidaxwaz", "Terorîst", "Wê bigrin" dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrightshouse.org/articles/the-ex-kurdish-mp-leyla-zana-is-not-allowed-to-go-abroad/ |sernav=The ex-Kurdish MP Leyla Zana is not allowed to go abroad |tarîx=2004-09-11 |malper=Human Rights House Foundation |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-01-05 }}</ref> Di avrêla 2008an de bi îdiaya “kirinê propagandayê terore”, du sal cezayê girtîgehê lê hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.earthtimes.org/articles/show/198103,kurdish-politician-zana-sentenced-to-prison-in-turkey.html |sernav=Kurdish politician Zana sentenced to prison in Turkey |malper=Middle east World |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2021-11-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211124012630/http://www.earthtimes.org/articles/show/198103,kurdish-politician-zana-sentenced-to-prison-in-turkey.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Akin Birdal === Di sala 2000ê de Serokê Komeleya Mafên Mirovan a Tirkiyeyê Akin Birdal ji ber axaftinekê ku tê de bangâ “aştî û lihevkirinê” di navbera Kurd û Tirkan de kiribû, li gorî xala 312’an ket girtîgehê. Ew neçar ma ku dest ji posta xwe berde; ji ber ku qanûna komeleyan, kesên ku vê û çend zagonên din binpê dikin qedexe dike ku karbidestên komeleyê bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2000/03/27/turkey-government-sends-human-rights-leader-back-prison |sernav=Turkey: Government Sends Human Rights Leader Back to Prison {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2000-03-27 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2008-12-30 }}</ref> === Girtinên Amedê (2006) === Di adar û avrêla 2006an de li gelek bajarên Bakurê Kurdistanê de aloziyên tund pêk hatin. Di encama, van aloziyên de zêdeyî 550 kes hatin girtin, ji wan zêdetirî 200 zarok bûn. Baroya Amedê, zêdetirî 70 giliyên muameleya xerab pêşkêşî rayedaran kir. Li van 39 îdiayan lêpirsîn hat destpêkirin. Di bûyerên Amedê de, mirovên hat girtin, li cihên girtinê xwe de; muayeneya edlî ya girtinan hat kirin. Li gorî nûsafa komîsyonê, "ev yek li dijî rêgez û dornameyên ku ji aliyê wezaretên dad û tenduristiyê ve hatine derxistin û herwiha li dijî serxwebûna pîşeya bijîşkî ye". Komîsyon herwiha di wê baweriyê de ye ku "qanûnên nû yên ku di Hezîrana 2006an de ji bo guherandina qanûna dijî-terorê hatin pêşkêşkirin, dibe ku şerê li dijî îşkence û muameleya xerab têk bibe". Komîsyon herwiha tekez dike ku "vegera asayîbûnê li başûrê rojhilat (Bakurê Kurdistanê), tenê bi vekirina diyalogê bi hevkarên xwecihî re dikare pêk were".<ref name=":6" /> "Divê: stratejiyek berfireh were şopandin ji bo bidestxistina geşepêdana civakî-aborî ya herêmê û peydakirina şert û mercên ku gelê Kurd, bi tevahî, maf û azadiyan bi dest bixe. Mijarên ku divê werin çareser kirin; vegerandina kesên bêwarkirî yên navxweyî ye. Tazmînata xisarên mexdûrên terorê, mayinan û herwiha pirsgirêka cerdevanan".<ref name=":6" /> === Qedexekirina şanoya Kurdî: 'Bêrû' === Walîtiya Stembolê, di cotmeha 2020an de lîstika şanoya Kurdî ya bi navê “Bêrû” beriya pêşandana wê ya yekem, qedexe kiribû. Beriya 3 salan hem li Tirkiyeyê hem jî li derveyî welat bê pirsgirêk hatibû kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/turkey-bans-kurdish-language-play-in-istanbul/a-55306289 |sernav=Turkey bans Kurdish-language play in Istanbul – DW – 10/17/2020 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-26 }}</ref> == Rewşa niha == Rapora Pêşketinê ya Tirkiyeyê ya 2006an eşkere dike ku li gorî Qanûna Partiyên Siyasî, bikaranîna zimanên -ji bilî tirkî- di jiyana siyasî de neqanûnî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Comparative Education, Terrorism and Human Security |url=https://archive.org/details/comparativeeduca0000unse_m3q5 |paşnav=Nelles |pêşnav=Wayne C |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/comparativeeduca0000unse_m3q5/page/167 167] }}</ref> Dema ku Leyla Zana di destbikarbûna xwe ya parlamenteriyê de bi Kurdî axivî, di sala 1994 de hat girtin, bi xiyanet û endamtiya Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) ya çekdar hat tawanbar kirin. 15 sal cezayê girtîgehê li Zana û yên din hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20060212100408/http://www.amnestyusa.org/amnestynow/leyla.html |sernav=Defiance Under Fire: Leyla Zana: Prisoner of Conscience |paşnav=Kürkçü |pêşnav=Ertugrul |malper=Amnesty Magazine |ziman=en |urlya-arşîvê=http://www.amnestyusa.org/amnestynow/leyla.html |tarîxa-arşîvê=12 reşemî 2006 |tarîxa-gihiştinê=2008-09-13 }}</ref> Beriya vê di sala 1992an de, ji alîyê polîsên Tirk de girtin ser Enstîtuya Kurd a Stenbolê û 5 kes desteser kirin û pirtûkên li ser ziman, edebiyat û dîroka Kurdî desteser kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Censorship of Historical Thought |url=https://archive.org/details/censorshipofhist0000baet |paşnav=Baets |pêşnav=Antoon de |weşanger=Greenwood Publishing Group |sal=2002 |isbn=0-313-31193-5 |rûpel=[https://archive.org/details/censorshipofhist0000baet/page/471 471] }}</ref> Komîsyona Ewropî ji sala 2006an de encam dide ku "bi giştî Tirkiye di warê dabînkirina cihêrengiya çandî, pêşvebirina rêzgirtin û parastina hindikahiyan li gorî standardên navneteweyî de hindik pêşde çû".<ref name=":6" /> Komîsyona Ewropî Dijî Nîjadperestî û Bêtoleransê (ECRI) radigihîne ku (ji Avrêla 2010an de): "Bikaranîna raya giştî ji hêla karbidestên zimanê kurdî ve wan ji dadgehkirinê re vekirî dihêle, û parastina giştî ji hêla kesên berjewendîyên kurd an kêmneteweyan ve jî pir caran di çarçoveya Qanûna Ceza de dibe sedema darizandinê."<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/Country-by-country/Turkey/TUR-CBC-IV-2011-005-ENG.pdf |sernav=ECRI report on Turkey (4th cycle) }}</ref> Ji brîfînga 1994’an a Koma Hiqûqê ya Mafên Mirovan a Navneteweyî: “Pirsgirêka Tirkiyeyê ev e ku Destûra Bingehîn li dijî Kurdan e û makezagona apartheidê, pir dişibe wê. The Economist her wiha destnîşan dike ku "reforman hêdî bûne, darizandina nivîskaran ji ber heqareta li Tirkîyeyê dewam kiriye, ji nû ve şer bi Kurdan re derketiye û bi coşeke nû ya netewperestîyê derketiye holê". Li seranserê ye welat 128 êrîş li dijî buroyên HDP’ê ku partiya mafên Kurdan e, pêk hatin.<ref name="Janbazian2015" /> == Mijarên têkildar == * [[Mafên mirovî li Tirkiyeyê]] * [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan]] * [[Valakirina gundên kurdan ji aliyê Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan|kurd]] [[Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Kurdistanê]] j81vbhq3lovzhi8s1gc425tfhnlxt5c Gotûbêj:Pink 1 100564 2084385 1398169 2026-08-08T05:29:38Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]] 2084385 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje DYA|muhîmî=Kêm}} }} ==Hişiyar kirin 3== {{Ragihandin|MikaelF|Balyozxane|Gomada|Bikarhêner|Penaber49}} Ev gotar û gelek gotarên din ji hêla penbar49 ve raste xwe ji wergêrana google hatiye wergerandin û xwedanê gotarê hê gazinda ji min dike ku ez feydê ji translate-ya wikipediya dikim.[[Bikarhêner: Dilovan Gervan|Dilovan Gervan]] ([[Gotûbêja Ev bersiveke mecbûrî ye: raste demê pêşî min vê xeletiyê kir. Li ser daxwaz û pêşniyarên hevalan min dest ji wergera Google berda. Hemî kes li vir dizanî ku ez hemî pêşniyarên hevalan dinirxînim . Min tû carî jibo şaşiyên xwe kesî tewanbar nekir û heta ji destê min hat min şaşî û kêmasiyên xwe roj bi roj serastkir. Google werger, ewqas wergerekî pêşketî nîne û gelek bêjeyan çewt werger dike. Hemî pirsgirêk ev e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:50, 2 adar 2021 (UTC) k4agk85zi1vjwa79ijzekbmizcvxkhh Sarah Hegazi 0 128650 2084443 1993135 2026-08-08T05:36:23Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084443 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Sarah Hegazi''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: سارة حجازي, ''Sarah Hegazi'', jdb. 1989 - m. {{Dîrok|14|hezîran|2020}}), di heman demê de ''Hegazy'' an ''Higazy'' jî dinivîse, [[sosyalîst]], nivîskar û çalakvaneke [[lezbiyen]] a [[Misir|misrî]] bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2018/06/18/620110576/after-crackdown-egypts-lgbt-community-contemplates-dark-future |sernav=After Crackdown, Egypt's LGBT Community Contemplates 'Dark Future' |xebat=NPR |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref><ref name="Noury">{{Jêder-malper |url=https://www.focusonafrica.info/in-memoria-di-sara-higazy/ |sernav=In memoria di Sara Higazy - Focus On Africa - |paşnav=Noury |pêşnav=Riccardo |tarîx=15 hezîran 2020 |malper=Focus On Africa |ziman=it-IT |roja-gihiştinê=2020-06-16 }}</ref> Ew li Misrê sê mehan hat girtin, zindankirin û îşkencekirin<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.swissinfo.ch/ara/afp/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A-%D9%8A%D9%81%D8%B1%D8%AC-%D8%A8%D9%83%D9%81%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D8%A8-%D9%88%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D9%84%D9%88%D8%AD%D8%A7-%D8%A8%D8%B9%D9%84%D9%85-%D9%8A%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AB%D9%84%D9%8A%D9%8A%D9%86/43793762 |sernav=القضاء المصري يفرج بكفالة عن شاب وشابة لوحا بعلم يرمز الى المثليين |malper=SWI swissinfo.ch |ziman=ar |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref> piştî ku ala keskesorê ya LGBTyê li konsera [[Mashrou' Leila]] di sala 2017an de li [[Qahîre]]yê hilda. Hegazi ji ber îşkenceya ku li Misirê hatibû jiyîn, bi [[PTSD]] re jiya. Ew li [[Kanada]]yê mafê penaberiyê wergirt, heta mirina xwe li wir jiya.<ref name="Ghitis">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2017/10/05/opinions/un-death-penalty-resolution-usa-lgbt-ghitis-opinion/index.html |sernav=The shocking US vote not to condemn the death penalty for LGBT people |paşnav=Ghitis |pêşnav=Frida |tarîx=5 çiriya pêşîn 2017 |malper=CNN |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref><ref name="Business Insider">{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/r-rainbow-raids-egypt-launches-its-widest-anti-gay-crackdown-yet-2017-10 |sernav=Woman imprisoned and beaten for waving rainbow flag as Egypt cracks down on gay rights |paşnav=Aboulenein |pêşnav=Ahmed |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2020-06-14 |roja-arşîvê=2020-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200614231439/https://www.businessinsider.com/r-rainbow-raids-egypt-launches-its-widest-anti-gay-crackdown-yet-2017-10 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Boisvert">{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/sarah-hegazi-death-1.5614698 |sernav=LGBTQ activist Sarah Hegazi, exiled in Canada after torture in Egypt, dead at 30 |paşnav=Boisvert |pêşnav=Nick |tarîx=2020-06-16 |malper=[[CBC News]] |roja-gihiştinê=2020-06-17 }}</ref><ref name="Egypt Today">{{Jêder-malper |url=http://www.egypttoday.com/Article/1/88586/Egyptian-LGBT-rights-activist-dies-by-suicide-in-Canada-after |sernav=Egyptian LGBT rights activist dies by suicide in Canada after 'failing to survive' |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=EgyptToday |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref><ref name="eg24">{{Jêder-malper |url=https://www.eg24.news/2020/06/sarah-hegazy-reports-of-the-suicide-of-an-egyptian-activist-in-gay-rights-in-canada.html |sernav=Sarah Hegazy: Reports of the suicide of an Egyptian activist in gay rights in Canada |paşnav=admin |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=Eg24 News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2020-06-14 |roja-arşîvê=2021-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210130003143/https://www.eg24.news/2020/06/sarah-hegazy-reports-of-the-suicide-of-an-egyptian-activist-in-gay-rights-in-canada.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="streets">{{Jêder-malper |url=https://egyptianstreets.com/2020/06/14/egyptian-lgbtqi-activist-sara-hegazy-dies-aged-30-in-canada/ |sernav=Egyptian LGBTQI+ Activist Sara Hegazy Dies Aged 30 in Canada |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=Egyptian Streets |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2020-06-15 }}</ref><ref name="Walsh">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2020/06/15/world/middleeast/egypt-gay-suicide-sarah-hegazi.html |sernav=Arrested for Waving Rainbow Flag, a Gay Egyptian Takes Her Life |paşnav=Walsh |pêşnav=Declan |tarîx=15 hezîran 2020 |xebat=[[The New York Times]] |roja-gihiştinê=2020-06-17 }}</ref> == Ciwantî û perwerdehiya destpêkê == Hegazî di sala 1989an de ji malbateke mihafezekar a misrî hate dinê; ew ji çar xwişk û bira ya herî mezin bû. Piştî ku bavê wê, mamosteyê zanistiya lîseyê, mir, wê alîkariya diya xwe kir ku lênêrîna xwişk û birayên xwe bike. Wek keçeke ciwan, wê cil û bergên îslamî yên mihafezekar li xwe kiribû, di nav de hicab,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/arabic/trending-53056635 |sernav=كيف تحول موت سارة حجازي إلى سجال "فكري ديني"؟ |tarîx=15 hezîran 2020 |xebat=BBC News Arabic |ziman=ar |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref> heta ku di sala 2016an de xke wek lezbiyen qebûl kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2020/06/24/1347206.html |sernav=بعد أسبوع من انتحارها.. مشاهد من تشييع جنازة سارة حجازي في كنيسة بكندا |malper=دنيا الوطن |ziman=ar |tercimeya-sernav=A week after her suicide ... scenes from the funeral of Sarah Hijazi at a church in Canada |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626101517/https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2020/06/24/1347206.html |roja-arşîvê=2020-06-26 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://honna.elwatannews.com/news/details/2066877/%D9%85%D9%86-%D9%83%D9%86%D9%8A%D8%B3%D8%A9-%D9%88%D8%A8%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AB%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%B2%D8%A9-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%8A |sernav=من كنيسة وبأعلام المثلية.. لقطات من جنازة سارة حجازي |paşnav=Ashraf |pêşnav=Aya |tarîx=23 hezîran 2020 |malper=Elwatan News |ziman=ar |tercimeya-sernav=From a church and gay flags .. Snippets from Sarah Hijazi's funeral |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626102225/https://honna.elwatannews.com/news/details/2066877/%D9%85%D9%86-%D9%83%D9%86%D9%8A%D8%B3%D8%A9-%D9%88%D8%A8%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AB%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%B2%D8%A9-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%8A |roja-arşîvê=26 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2021 }}</ref> Di sala 2010an de, Hegazi li [[Akademiya Thebas]] bi bawernameya [[bekaloryos]] di Pergalên Agahdariyê de û Zanîngeha Amerîkî li [[Qahîre]] Navenda Perwerdehiya Berdewam di sala 2016an de mezûn bû. Bi fêrbûna ji dûr ve, Hegazi sertîfîkayên "Têkoşîna ji bo Wekheviyê: 1950–2018", "Femînîzm û Dadmendiya Civakî", "Rêbazên Lêkolînê", "Cihêrengî û Tevlîbûna li Cihê Kar", û "Fêmkirina Şîdetê" li [[Zanîngeha Columbia]], [[Zanîngeha California Santa Cruz]], Zanîngeha [[SOAS]] ya [[London]], [[Zanîngeha Pittsburgh]], û [[Zanîngeha Emory]] qedand.<ref name="insta">https://www.instagram.com/p/B1XtvcmhAJW/</ref><ref name="insta2">{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/p/BxNs_Q-hPaA/ |sernav=Sarah Hegazi on Instagram: "Diversity in the workplace. نستقبل مباركتكم في الكورس الثالث اللي خلصته." |malper=Instagram }}</ref><ref name="insta3">{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/p/BwskpbWhxwp/ |sernav=Sarah Hegazi on Instagram: "ياعبسلام تاني شهادة في كورسات الاونلاين ، والمرة دي عن النسوية والعدالة الاجتماعية ." |malper=Instagram }}</ref> == Nêrînên wê yên siyasî == [[Wêne:Sara_Hegazy_04.jpg|thumb|Hegazî di dema protestoyên li Kanadayê de]] Hegazî dema ku li Misirê dijiya, wek komunîst dihat nasîn û piştgiriya [[Partiya Nan û Azadiyê]] dikir û carekê li Kanadayê tevlî [[Tora Sosyalîst a Biharê]] bû.<ref name="auto2">{{Jêder-malper |url=https://springmag.ca/our-tribute-to-comrade-rafeqa-sarah-hegazi |sernav=Our tribute to comrade/rafeqa Sarah Hegazi |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=springmag.ca }}</ref> Hegazî ragihand ku ji ber dijberiya rejîma Sîsî li Misrê ji kar hatiye avêtin.<ref name="spring">{{Jêder-malper |url=https://springmag.ca/interview-lessons-from-egypts-counter-revolution-for-sudan |sernav=Interview: lessons from Egypt's counter-revolution for Sudan |tarîx=17 tîrmeh 2019 |malper=springmag.ca }}</ref> Neh sal piştî şoreşa Misrê ya 2011an, Hegazî nivîsî ku "rejîma kevin dê her tiştî biceribîne, heta îkonên girîng ên rejîma xwe bike qurbanî, da ku li ser desthilatdariyê bimîne an jî vegere desthilatê", û serok el-Sîsî wekî "dîktatorê herî zordar û tund a dîroka me ya nûjen" wesif kir û nivîsa ku "şoreşger bawer dikin ku şer şerekî sinifan e".<ref name="auto1">{{Jêder-malper |url=https://springmag.ca/the-egyptian-revolution-nine-years-later |sernav=The Egyptian revolution: Nine years later |tarîx=25 kanûna paşîn 2020 |malper=springmag.ca }}</ref> Hegazî nivîsiye ku ji ber ku şoreş ne temam bûye, "piraniya me niha di gorê de, di zindanê de, yan jî sirgûnê de ne." == Zulma li Misrê == === Girtin û penaberî === Di {{Dîrok|22|îlon|2017}} de, Sarah Hegazi beşdarî konsera koma lubnanî [[Mashrou' Leila]] bû ku stranbêjê sereke, [[Hemed Sinno]], eşkere gay e. Hegazî di nav komek kesên din de bû ku ji bo piştgirîkirina mafên kesên [[LGBT]] ala rengan dihejand hat girtin.<ref name="Reuters">{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-egypt-rights-idUSKCN1C72BW |sernav=Egypt arrests dozens in crackdown on gays |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref> Ew bi tevlêbûna rêxistinekê ji bo binpêkirina qanûnê ji bo teşwîqkirina kiryarên bêexlaqî an bêexlaqiyê hate tawanbar kirin. Girtina wê hevdem bû bi bersiva tundûtûjiyê ya sifir-toleransê ya Misrê ji bo bidawîkirina piştgiriya gel ji bo mafên LGBT li welat.<ref name="hrw">{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2017/10/06/egypt-mass-arrests-amid-lgbt-media-blackout |sernav=Egypt: Mass Arrests Amid LGBT Media Blackout |tarîx=6 çiriya pêşîn 2017 |malper=Human Rights Watch |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref> Ew sê mehan li qereqola Seyda Zeyneb girtî ma, li wê derê ajanên mêr teşwîq kirin ku li girtiyan bixin, û bi devkî û zayendî destdirêjî lê bikin.<ref name="Ramesh2020">{{Jêder-malper |url=https://www.thequint.com/neon/gender/sarah-hegazi-egyptian-lgbtq-activist-suicide-funeral |sernav=Who Was Sarah Hegazi – Egyptian LGBTQ Activist Who Died By Suicide |paşnav=Ramesh |pêşnav=Mythreyee |tarîx=23 hezîran 2020 |malper=The Quint |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200623123259/https://www.thequint.com/neon/gender/sarah-hegazi-egyptian-lgbtq-activist-suicide-funeral |roja-arşîvê=23 hezîran 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-23 }}</ref> Di gotarekê de ku Mada Mesr di {{Dîrok|24|îlon|2018}} de belav kiribû, Hegazî girtina xwe vegot. Wê nivîsî ku ew li malê li ber çavê malbata wê hatiye girtin, û ku di wê pêvajoyê de [[efser]] jê pirsiye li ser ola wê, çima wê hicaba xwe derxistiye, û ka ew bakîre ye an na.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://madamasr.com/ar/2018/09/24/opinion/u/%d8%b9%d8%a7%d9%85-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d9%85%d9%88%d9%82%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b1%d9%8a%d9%86%d8%a8%d9%88-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%82%d9%84%d8%8c-%d9%88%d8%a5/ |sernav=عام على موقعة "الرينبو": نظام يعتقل، وإسلاميون يصفّقون |malper=مدى مصر |ziman=ar |roja-gihiştinê=2020-06-23 }}</ref> Li gorî agahiyên wê, efser çavên wê girêdan û bi otomobîlê ew bir cihekî ku jê nedizanî. Ew li ser kursiyek bi qumaşê gemarî û destên wê kelepçekirî rûniştibû. Ew rastî şoka elektrîkê hat û wê ji ser hişê xwe çû. Her wiha gef lê xwaribûn ku eger ji kesî re bêje dê zirarê bibîne. Hegazi di 2ê kanûna paşîn a 2018an de hat berdan û bi £1 000 (56 $) hate cezakirin; piştî serbestberdana wê, Hegazi bi depresyonê, êrîşên panîkê û nexweşiya stresa piştî trawmayê re têdikoşiya.<ref name="Zalm2020">{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/06/egypt-sarah-hegazy-death-gay-rights-crackdown.html |sernav=Death of activist Sarah Hegazy highlights struggle of Egypt's gay community |paşnav=Zalm |pêşnav=Emma van der |tarîx=18 hezîran 2020 |malper=Al-Monitor |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-06-25 }}</ref> Medya girtina Hegazî bi girtina Qahîreyê 52 re dan ber hev.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.qantara.de/content/obituary-egyptian-lgbtq-activist-sarah-hegazy-how-can-i-survive-in-a-society-based-on-hate |sernav=Obituary: Egyptian LGBTQ activist Sarah Hegazy: "How can I survive in a society based on hate?" - Qantara.de |malper=Qantara.de - Dialogue with the Islamic World |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-04-20 }}</ref> Ji tirsa dozgeriyê, Hegazi di sala 2018 de li Kanadayê mafê penaberiyê xwest.<ref name="Egypt Independent">{{Jêder-malper |url=https://egyptindependent.com/two-held-egyptian-anti-gay-crackdown-freed-bail/ |sernav=Two held in Egyptian anti-gay crackdown are freed on bail |tarîx=4 kanûna paşîn 2018 |malper=Egypt Independent |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref> Hegazî dayika xwe ji ber pençeşêrê winda kir, mehek piştî derketina ji Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pressandjournal.co.uk/fp/opinion/columnists/catherine-deveney/2289311/catherine-deveney-at-its-heart-forgiveness-is-a-simple-thing-which-captures-the-best-of-being-human/ |sernav=Catherine Deveney: At its heart, forgiveness is a simple thing which captures the best of being human |paşnav=Deveney |pêşnav=Catherine |malper=Press and Journal |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref> === Çarçoveya qanûnî û siyasî === Li Misirê, ku di hiqûqê de bi awayekî eşkere homoseksuelî nayê qedexekirin, binçavkirin û sûcdarkirin li ser bingeha "Qanûna Têkoşîna li Dijî Fihûşê" ya sala 1961ê tê kirin, a ku fesad û karê seksê ceza dike. Di çiriya pêşîn a 2017an de, piştî konsera Mashrou' Leila ya 2017an a Qahîreyê, hejmarek ji endamên parlemana Misrî qanûnek pêşkêş kirin ku kiryarên hevzayendî bi sê sal zindanê bê ceza kirin. Heger carek din sûcdar bihatana kirin, wê îhtîmala ku 5 sal cezayê girtîgehê bê birîn. Nûvekirina qanûnê ji bo têkbirina kesên LGBT yên Misrî hate bikar anîn her çend zagona nûvekirî behsa homoseksueliyê nekir. Nûvekirin destûr da polîs ku bikeve odeyên sohbetê û sepanên hevzayendî, ku xwe wekî jin û mêrên hevzayend nîşan bide û endamên civata LGBT bixe xefikê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/apr/03/jailed-for-using-grindr-homosexuality-in-egypt |sernav=Jailed for using Grindr: homosexuality in Egypt |paşnav=Jankowicz |pêşnav=Mia |tarîx=3 nîsan 2017 |via=www.theguardian.com }}</ref> Li gorî hikûmeta Misirê, qanûn ji bo ku pêşkeftinên nûjen çareser bike û bikarhênerên înternetê û medyaya civakî ji teşwîqkirina cînayet û fihûşê rawestîne hate nûve kirin. Civaka LGBTQ+ ji aliyê hikûmeta Misirê, desthilatdarên olî û partiyên siyasî ve weke xetereke ewlekariya netewî tê nîşandan; ev nêrîn ji aliyê dezgehên ragihandinê yên di bin kontrola dewletê de tê pêşxistin.<ref name="Imran2020">{{Jêder-malper |url=https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2020/6/19/arab-lgbt-community-mourns-the-loss-of-sara-hegazy |sernav=Remembering Sara Hegazy: Arab LGBT community mourns the loss of a 'beacon of hope' |paşnav=Imran |pêşnav=Yousra Samir |tarîx=19 hezîran 2020 |malper=alaraby |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200622100940/https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2020/6/19/arab-lgbt-community-mourns-the-loss-of-sara-hegazy |roja-arşîvê=2020-06-22 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-22 }}</ref>[[Wêne:Sarah_Hegazy_riding_a_bicycle.jpg|thumb|Sarah Hegazî ya kêfxweş li ser bisîklêta xwe li navenda bajarê Qahîreyê]] == Mirin û mîras == Hegazî di {{Dîrok|14|hezîran|2020}} de li Torontoya Kanadayê jiyana xwe ji dest da. Di {{Dîrok|15|hezîran|2020}} de nameyek kurt ku tê gotin ji hêla Hegazî ve, bi Erebî hatî nivîsandin, piştî mirina wê li ser medyaya civakî belav bû.<ref name="MEE2">{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/egypt-lgbtq-activist-sarah-hegazi-suicide-trauma |sernav='Egypt failed her': LGBT activist kills herself in Canada after suffering post-prison trauma |tarîx=15 hezîran 2020 |malper=Middle East Eye }}</ref><ref name="suicide">{{Jêder-malper |url=https://www.pinknews.co.uk/2020/06/15/sara-hegazy-egypt-lgbt-activist-pride-flag-death-suicide-tribute-mashrou-leila-canada/ |sernav=Sara Hegazy, the pioneering Egyptian LGBT+ activist who was tortured for flying a Pride flag, has died by suicide |tarîx=15 hezîran 2020 }}</ref> Di nameyê de wiha hat gotin: "Ji xwişk û birayên xwe re - min hewl da ku bijîm û ez bi ser neketim, min biborînin. Ji hevalên min re - serpêhatî dijwar bû û ez pir lawaz im ku li hember wê rawestim, li min biborin. Ji cîhanê re - tu zalimeke mezin bûyî, lê ez efû dikim."<ref name="streets 2">{{Jêder-malper |url=https://egyptianstreets.com/2020/06/14/egyptian-lgbtqi-activist-sara-hegazy-dies-aged-30-in-canada/ |sernav=Egyptian LGBTQI+ Activist Sara Hegazy Dies Aged 30 in Canada |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=Egyptian Streets }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://egypttoday.com/Article/1/88586/Egyptian-LGBT-rights-activist-dies-by-suicide-in-Canada-after |sernav=Egyptian LGBT rights activist dies by suicide in Canada after 'failing to survive' |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=Egypt Today |roja-gihiştinê=2022-06-15 |roja-arşîvê=2023-04-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230402000820/https://www.egypttoday.com/Article/1/88586/Egyptian-LGBT-rights-activist-dies-by-suicide-in-Canada-after |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mirina wê li gelek nûçeyên navneteweyî hate ragihandin û Hegazy her sal bi rêzgirtina ji bo çalakiya wê tê bi bîr anîn.<ref name="disorient">{{Jêder-malper |url=https://www.disorient.de/blog/memory-sarah-reflections-violence-fear-and-pain |sernav=In memory of Sarah: Reflections on violence, fear and pain |malper=dis:orient }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gaytimes.co.uk/community/137285/egyptian-lgbtq-rights-activist-sarah-hijazi-has-died-aged-30/ |sernav=Egyptian LGBTQ+ rights activist Sarah Hijazi has died, aged 30 |tarîx=15 hezîran 2020 |malper=Gay Times |roja-gihiştinê=2022-06-15 |roja-arşîvê=2020-06-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200615110147/https://www.gaytimes.co.uk/community/137285/egyptian-lgbtq-rights-activist-sarah-hijazi-has-died-aged-30/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="auto">{{Jêder-malper |url=https://mannschaft.com/2020/06/15/trauer-um-aegyptische-lgbtiq-aktivistin-sarah-hijazi/ |sernav=Trauer um ägyptische LGBTIQ-Aktivistin Sarah Hijazi |tarîx=15 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2022 |roja-arşîvê=22 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200922144224/https://mannschaft.com/2020/06/15/trauer-um-aegyptische-lgbtiq-aktivistin-sarah-hijazi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hemed Sinno, pêşengê koma libnanî Mashrou' Leila li ser profîla xwe ya Facebookê rêzek ji Hegazî re parve kir ku tê de "لروحك الحرية", an "Azadî ji bo we" tê xwendin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://raseef22.com/article/1078684-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D9%87%D8%B0%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D8%AA%D8%A4%D9%85%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AD%D8%B2%D9%86-%D9%85%D8%B6%D8%A7%D8%B9%D9%81-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%8A |sernav=''من هو هذا الربّ الذي تؤمنون به؟''... حزن مضاعف على سارة حجازي |tarîx=16 hezîran 2020 |malper=رصيف 22 |tercimeya-sernav="Who is this God you believe in?” ... Double sorrow for Sarah Hegazy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626100228/https://raseef22.com/article/1078684-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D9%87%D8%B0%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D8%AA%D8%A4%D9%85%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AD%D8%B2%D9%86-%D9%85%D8%B6%D8%A7%D8%B9%D9%81-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%8A |roja-arşîvê=2020-06-26 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-25 }}</ref> Sinno paşê li ser gotinên Hegazî berî mirina xwe stranek çêkir û pêşkêş kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://popularchorus.com/artists-pay-tribute-departed-lgbtq-activist-sarah-hegazi/ |sernav=Artists pay tribute to departed LGBTQ+ activist Sarah Hegazi |paşnav=Staff |pêşnav=The Popular Chorus |tarîx=22 hezîran 2020 |malper=The Popular Chorus |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2020-06-25 |roja-arşîvê=2020-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626135011/https://popularchorus.com/artists-pay-tribute-departed-lgbtq-activist-sarah-hegazi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hunera dîtbarî ya bîranîna Hegazî piştî mirina wê bi berfirehî belav bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://popularchorus.com/artists-pay-tribute-departed-lgbtq-activist-sarah-hegazi/ |sernav=Artists pay tribute to departed LGBTQ+ activist Sarah Hegazi |tarîx=22 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2022 |roja-arşîvê=26 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626135011/https://popularchorus.com/artists-pay-tribute-departed-lgbtq-activist-sarah-hegazi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Hunermend]] û kesayetiyên din ên Ereb û rojhilata navîn peyamên hevxemiyê û hevgirtinê bi Hegazî û civaka LGBT re parve kirin ku di nav wan de lîstikvanê Misrî Amr Waked, stranbêj û lîstikvana libnanî Carole Samaha, wênesaz û çalakvanê LGBT yê Îranî Alireza Shojaian, û parêzer û rojnamevanê Urdunî Ola El-Fares.<ref name="Zaramella2020">{{Jêder-malper |url=https://www.ilgrandecolibri.com/en/alireza-shojaian-the-painter-of-middle-eastern-queer-men/ |sernav=Alireza Shojaian, the Painter of Middle Eastern Queer Men {{!}} Il Grande Colibrì |paşnav=Zaramella |pêşnav=Nicole |tarîx=22 hezîran 2020 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200701223615/https://www.ilgrandecolibri.com/en/alireza-shojaian-the-painter-of-middle-eastern-queer-men/ |roja-arşîvê=2020-07-01 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-07-01 }}</ref> Kovara Sosyalîst a Kanadî Spring ji bo Hegazi sexsaxiyek belav kir û Valerie Lannon wiha nivîsîbû: "Tê bîra min ku wê got: "Min qet bi qasî dema şoreşê xwe zindî hîs nekir." Ji bo rûmeta wê û ji bo pêkanîna hesta jiyana xwe, erka me ye ku em ji bo şoreşê li vir, Misir û li çaraliyê cîhanê têkoşînê bimeşînin." Di Meha Serbilindî ya 2020an de, civata LGBT ya Ereb li Dewletên Yekbûyî, Kanada, London, Amsterdam, Berlîn û Bêrûtê ji bo bîranîna jiyan û têkoşîna Hegazî ya li dijî homofobiyê nobet girtin; Bi vê yekê, li seranserê cîhanê gelek mirov bi nobet û çalakiyên bîranînê hatin cem hev.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.pinknews.co.uk/2020/06/16/sara-hegazy-suicide-torture-pride-flag-egypt-embassy-death-tribute-candelight-vigil-pride/ |sernav=Sara Hegazy, who died by suicide after being tortured for flying a Pride flag, honoured with candlelit vigil at Egyptian embassy |tarîx=16 hezîran 2020 |malper=PinkNews - Gay news, reviews and comment from the world's most read lesbian, gay, bisexual, and trans news service |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2020-06-22 }}</ref> Li Maltayê, Civakên Rainbow û Tevgera Graffitti yên Hevbend mirina Hegazî bi rêya xwenîşandanekê li Balyozxaneya Misirê bi bîr anî û rexne li Hikûmeta Maltayê kir ku Misir wek welatekî ewledar ku penaber bên vegerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mannschaft.com/2020/06/19/sarah-hijazi-gedenken-an-tote-lgbtiq-aktivistin-vor-aegyptens-botschaft-in-malta/ |sernav=Gedenken an tote LGBTIQ-Aktivistin vor Ägyptens Botschaft in Malta |tarîx=19 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2022 |roja-arşîvê=21 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200621102105/https://mannschaft.com/2020/06/19/sarah-hijazi-gedenken-an-tote-lgbtiq-aktivistin-vor-aegyptens-botschaft-in-malta/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hegazî di {{Dîrok|22|hezîran|2020}} de di nav kelekek rengîn de hate veşartin, li dû merasîmeke giştî li Goristana St John's Dixie.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/sarah-hegazi-funeral-1.5622673 |sernav='A fighter, a dreamer': Egyptian LGTBTQ activist Sarah Hegazi remembered with love at funeral |paşnav=Boisvert |pêşnav=Nick |tarîx=23 hezîran 2020 |malper=CBC news |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200623120636/https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/sarah-hegazi-funeral-1.5622673 |roja-arşîvê=23 hezîran 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=23 hezîran 2020 }}</ref> Çalakiyên bîranînê piştî merasîma cenazeyê Hegazî dewam kirin. Organîzatorên Global Pride, çalakiyek LGBT Pride ya serhêl, ku di {{Dîrok|27|hezîran|2020}} de hat li dar xistin, ragihand ku hevalê milîtanê Misrî Ahmed Alaa rêzê li Hegazî da. Wek Hegazi, Alaa jî piştî konsera Mashrou' Leila di sala 2017an de ji ber bilindkirina ala serbilindiya hevzayendan hat zindan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thehill.com/changing-america/respect/diversity-inclusion/496365-re-imagining-the-first-lgbtq-pride-online |sernav=Re-imagining the first LGBTQ+ pride online in the age of coronavirus |paşnav=Somvichian-Clausen |pêşnav=Austa |tarîx=6 gulan 2020 |malper=TheHill |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-06-25 }}</ref> Guhertoya 2020an a çalakiya Napoli Pride ji bîranîna Sara Hegazî re hate veqetandin; organîzatoran daxuyand ku mebesta wan ew e ku ev bûyer bibe hişyariyek li hember zordestî, tundî û ramanên girtî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://terredicampania.it/eventi/napoli-pride-2020-un-evento-dedicato-a-sarah-hegazi/25/06/2020/ |sernav=Napoli Pride 2020: un evento dedicato a Sarah Hegazi |tarîx=25 hezîran 2020 |malper=Terre di Campania |ziman=it-IT |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626103851/http://terredicampania.it/eventi/napoli-pride-2020-un-evento-dedicato-a-sarah-hegazi/25/06/2020/ |roja-arşîvê=2020-06-26 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref> Civaka Erebî ya Zanyariyê ya derbarê Mafên Mirovan de bi navê 42 rêxistinên mafên mirovan ên herêmî û navneteweyî daxuyaniyek belav kir û Sarah Hegazî bi bîr anî û ji bo jinên Lezbiyen û Queer ên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê Roja Şanaziyê ragihand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pinknews.co.uk/2021/06/14/sara-hegazy-egyptian-lgbt-activist-died-suicide-anniversary/ |sernav=Remembering Sara Hegazy, Egyptian LGBT+ activist who died after 'evil' torture |tarîx=2021-06-14 |malper=PinkNews - Gay news, reviews and comment from the world's most read lesbian, gay, bisexual, and trans news service |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ankhfrance.org/menalqwpd |sernav=MENA_LQWPD {{!}} ANKH association {{!}} France |tarîx=2021-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210621175913/https://www.ankhfrance.org/menalqwpd |roja-arşîvê=2021-06-21 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref> Pride Istanbul panelek ji bo bîranîna yekem salroja mirina Hegazî li dar xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prideistanbul.org/etkinlik/sara-hegazi-bir-kuir-sehidi-anmak-panel/ |sernav=Sarah Hegazi'yi Hatırlamak* – İstanbul LGBTİ+ Onur Haftası / Istanbul LGBTI+ Pride Week |tarîx=2021-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210621182319/https://www.prideistanbul.org/etkinlik/sara-hegazi-bir-kuir-sehidi-anmak-panel/ |roja-arşîvê=2021-06-21 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref> Çalakgerên li Torontoyê bi xêzkirina muralê wê li gundê hevzayendan bibîr anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.blogto.com/city/2021/04/toronto-community-tribute-activist-tortured-egyptian-prison/ |sernav=Toronto community pays tribute to activist tortured in Egyptian prison |malper=www.blogto.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=IN MEMORY OF QUEER ACTIVIST SARAH HEGAZI |url=https://www.facebook.com/OMNIArabic/videos/in-memory-of-queer-activist-sarah-hegazi/2556390777991247/ |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://toronto.citynews.ca/video/2021/06/18/mural-honours-international-queer-activist-sarah-hegazi/ |sernav=Mural honours international queer activist Sarah Hegazi - Video - CityNews Toronto |malper=toronto.citynews.ca |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref> Dîwareke din a bîranînê li Brighton, UK hate çêkirin.<ref name="scenemag">{{Jêder-malper |url=https://www.gscene.com/news/sarah-hegazi-mural-revealed-in-brighton/ |sernav=Sarah Hegazi mural revealed in Brighton {{!}} Scene Magazine - What's on in Gay / LGBTQ Brighton |tarîx=2020-09-15 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2021-06-21 |roja-arşîvê=2021-11-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211128190516/https://www.gscene.com/news/sarah-hegazi-mural-revealed-in-brighton/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bûyerek bîranînê ji hêla Navendên Global Columbia li Ammanê ve ji ber zexta hukûmetê hate betal kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alaraby.co.uk/news/ammans-cancellation-lgbt-event-frustrates-activists?amp=1 |sernav=Amman Pride event s cancellation stirs painful memories for LGBT Jordanians |malper=The New Arab |ziman=en |roja-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2021 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407043341/https://english.alaraby.co.uk/news/ammans-cancellation-lgbt-event-frustrates-activists?amp=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FMegaphoneNews%2Fposts%2F2885832361634559 |sernav=A year has passed since queer activist Sarah Hegazi's death, but her ghost still frightens local and conservative authorities... |nivîskar=Megaphone |tarîx=14 hezîran 2021 |malper=Facebook |ziman=en |roja-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2021 }}</ref> Komeleya Mafên Jinan di Pêşketinê de (AWID) navê Sarah Hegazy ji bo "450 aktîvîstên femînîst ên ku cîhana me guherandine" bi bîr anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awid.org/whrd-tribute |sernav=Tribute: Remembering feminist activists who changed our world |malper=AWID |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-09-28 }}</ref> Fîlma kurte belgefîlm ya John Greyson a sala 2021ê Roja Koroya Navneteweyî ya Dawn wekî rêzgirtinek ji Hegazi û Shady Habash re hate afirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.broadwayworld.com/bwwtv/article/INTERNATIONAL-DAWN-CHORUS-DAY-Premieres-April-29-20210329 |sernav=International Dawn Chorus Day Premieres April 29 |paşnav=Leiber |pêşnav=Sarah Jae |tarîx=29 adar 2021 |malper=[[Broadway World]] |roja-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2021 }}</ref> === Dengvedan === [[Wêne:Sarah_hegazi_2020.jpg|thumb|Nobeda Parîsê ji bo bîranîna Hegazî, {{Dîrok|20|hezîran|2020}}.]] Dîrokeke dûr û dirêj heye ku LGBTyî hatine tinekirin û bindestkirin. hem bi taybetî li Misirê û hem jî di çarçoveya berfireh a herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê (MENA) de. Ev bi riya sansûr, nefret-axaftina, û çewisandina hevrêziya hikûmetê pêk tê.<ref>{{Jêder-tez|url=https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/557954|title=Deconstructing the Gay International: A Content Analysis of Coverage of Homosexuality in Arabic Satellite News|first=Mohammed M.|last=El-Khatib|date=23 June 2011|publisher=Georgetown University|type=thesis|via=repository.library.georgetown.edu}}</ref><ref>{{Jêder-tez|url=http://dar.aucegypt.edu/handle/10526/5249|title=Use of hate speech in Arabic language newspapers|first=Sarah|last=Eissa|date=8 January 2018|via=dar.aucegypt.edu|access-date=15 June 2022|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613170645/http://dar.aucegypt.edu/handle/10526/5249|url-status=dead}}</ref><ref>{{Jêder-tez|url=http://etheses.lse.ac.uk/927/|title="And they say there aren't any gay Arabs…": ambiguity and uncertainty in Cairo's underground gay scenes|first=Mohamed|last=Zaki|date=23 October 2013|type=phd|via=etheses.lse.ac.uk}}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> Mirina Sarah Hegazi li herêma MENA bi bertekên homofobîk re rû bi rû maye, çi bi kiryarên hukûmetê, çi bi ragihandina medyayê, an jî axaftinên giştî.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/arabic/trending-53056635 |sernav=كيف تحول موت سارة حجازي إلى سجال "فكري ديني"؟ |tarîx=15 hezîran 2020 |rojname=BBC News عربي }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.raialyoum.com/index.php/%d9%82%d8%b6%d9%8a%d8%a9-%d8%b3%d8%a7%d8%b1%d8%a9-%d8%ad%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%ab%d9%84%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86%d8%aa/ |sernav=أنس السبطي: قضية سارة حجازي المثلية المصرية المنتحرة.. نقطة نظام |tarîx=19 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2022 |roja-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627035013/https://www.raialyoum.com/index.php/%d9%82%d8%b6%d9%8a%d8%a9-%d8%b3%d8%a7%d8%b1%d8%a9-%d8%ad%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%ab%d9%84%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86%d8%aa/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.alaraby.co.uk/entertainment/2020/6/21/مؤيدون-ومعارضون-لإزالة-جداريات-سارة-حجازي-في-عمان |sernav=مؤيدون ومعارضون لإزالة جداريات سارة حجازي في عمّان |paşnav=الجديد |pêşnav=عمّان ــ العربي |malper=alaraby }}</ref> Gotarek li ser Raseef22 ku civata LGBT+ li Urdunê û wêneya Sarah Hegazî li Ammanê nîqaş dikir, bi lez hat jêbirin piştî ku rojnamevana Urdunî lehiyek ji gefan li ser înternetê wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://raseef22.com/article/1078854-%D8%AA%D9%87%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82-%D8%B1%D8%B5%D9%8A%D9%8122-%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%85%D8%A7-%D9%8A%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AC%D8%B2%D8%A1-%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%B9-%D9%85%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B9%D9%8A%D8%A9 |sernav=تهديدات طالت فريق رصيف22… عندما يمارس جزء واسع من مجتمعنا دور السلطة القمعية |tarîx=29 hezîran 2020 |malper=رصيف 22 |roja-gihiştinê=2020-06-30 }}</ref> ==== Urdun ==== [[Wêne:Side-by-side_image_of_Amman_mural_of_Sarah_Hegazi_before_and_after.jpg|thumb|Dîwarê Sarah Hegazî li Ammanê, berî û piştî boyaxa reşkirinê]] Dîwarên kolanan û hunera grafîtiyê ya bîranîna Hegazî li paytexta Urdun Ammanê, bi lez û bez piştî tevliheviyek medyaya civakî hatin boyaxkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ammannet.net/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%A3%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B2%D9%8A%D9%84-%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%AA%D9%8A-%D9%84%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%8A-%D8%B5%D9%88%D8%B1 |sernav=أمانة عمان تزيل جرافيتي للمصرية سارة حجازي (صور) |tarîx=21 hezîran 2020 |malper=موقع عمان نت |ziman=ar |roja-gihiştinê=2020-06-23 }}</ref> Rojnamevanek di tweeteke xwe de ev kiryara şermezar kir û got: "...Şaredariya Emmanê heta saetên dereng ên şevê li ser jinavbirina rismên hin aberran (شواذ, ji bo homoseksuelan a erebî) li hin deverên Ammanê xebitî. Ez matmayî me ku ev kategorî (homoseksuel) heye her çend ji urf û edetên me re biyanî ye jî..."<ref name="Erem2020">{{Jêder-malper |url=https://www.eremnews.com/entertainment/society/2267772 |sernav=صور لساره حجازي في شوارع عامة تثير غضبا في الأردن.. وأمانة عمان تتدخل |paşnav=Erem News |tarîx=21 hezîran 2020 |malper=www.eremnews.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200622065955/https://www.eremnews.com/entertainment/society/2267772 |roja-arşîvê=2020-06-22 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-22 }}</ref> Berdevkê Şaredariya Bajarê Mezin a Emmanê wiha got: "Şaredarê Emmanê Yusef El-Şewarbeh fermanek ji hemû rêveberên navçeyan re da ku wêneyan rakin." ==== Misir ==== Rêxistina LGBT ya Bedayaa ya Misirê ragihand ku mirina Hegazî û baldariya medyayê ya li pey wê bû sedema kampanyayeke rûreşkirina homofobîk û transfobîk a serhêl li dijî wê û civaka LGBT. Nûr Selîm, zilamekî Misrî yê transgender û kurê lîstikvanê navdar Heşam Selîm, tişta ku wî jê re durûtiya civakê bi nav kir teqand û bîranîna Hegazî parast.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shorouknews.com/news/view.aspx?cdate=22062020&id=afc948ff-4956-4648-a54a-9ab569809ce6 |sernav=معنديش خلل هرموني.. كيف أثار نور هشام سليم الجدل مجددا على مواقع التواصل؟ - بوابة الشروق |malper=www.shorouknews.com |ziman=ar-eg |roja-gihiştinê=2020-06-22 }}</ref> Di {{Dîrok|23|hezîran|2020}} de, du parêzerên Misrî ji ber parastina Hegazî doz li Selîm vekiribûn û ew bi hewildana "belavkirina homoseksueliyê" li Misrê tawanbar kiribûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/arabic/middleeast-53159907 |sernav=دعوى قضائية تتهم نجل هشام سليم بنشر "المثلية في مصر" |tarîx=23 hezîran 2020 |xebat=BBC News Arabic |ziman=ar |tercimeya-sernav=Nour Hisham Selim: A lawsuit accusing the Egyptian actor's son of spreading "homosexuality" after his words of sympathy for Sarah Hegazy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626093947/https://www.bbc.com/arabic/middleeast-53159907 |roja-arşîvê=2020-06-26 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref> ==== Fas ==== Şêx Rafîkî, meleyekî Misilman ê Fasê, dema ku bîranîna Hegazî parastibû ji kesekî serhêl ê girêdayî DAIŞê, gefên kuştinê lê hat xwarin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://article19.ma/accueil/archives/130918 |sernav=Islam - Maroc: Cheikh Rafiki " menacé de mort " sur le Net par un daechien |paşnav=Maria |tarîx=20 hezîran 2020 |malper=Article19.ma |ziman=fr-FR |tercimeya-sernav=Islam - Morocco: Cheikh Rafiki "threatened with death" on the web by an ISIS member |roja-gihiştinê=2020-06-25 }}</ref> ==== Keyaniya Yekbûyî ==== Muralek rûyê wê û hin gotinên wê yên dawîn li Brighton, Keyaniya Yekbûyî têne xêz kirin. ==== Wîkîpediya Erebî ==== Di Wîkîpediya Erebî de rûpela Wîkîpediya Hegazî hat jêbirin, tevî ku wê demê bi heşt zimanan di Wîkîpediya de hebûya, lê di şûna wê de ew wek yek ji beşên rûpela "Homoseksuelî" hat yekkirin.<ref name="deletion">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/arabic/trending-53272162 |sernav=سارة حجازي: من يستحق صفحة على ويكيبيديا؟ |paşnav1=ببيلي |pêşnav1=ديما |tarîx=3 tîrmeh 2020 |malper=BBC News Arabic |ziman=ar |roja-gihiştinê=4 tîrmeh 2020 }}</ref> Endamekî civata Wîkîpediya Erebî biryara xwe bi îdiaya "nebûna têra xwe ya Hegazî" şîrove kir. Biryara wan çalakvanan hêrs kir, yên ku malper bi "alîbûnê" tawanbar kirin, û ew derî ji nîqaşan re li ser standardên sererastkirinê li ser Wîkîpediya Erebî û li ser azadiya derbirînê li ser platforma ku "ji her kesî re vekirî ye" vekir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://headtopics.com/sa/15871575158515752781-14097024 |sernav=سارة حجازي: من يستحق صفحة على ويكيبيديا |tarîx=3 tîrmeh 2020 |malper=headtopics |roja-gihiştinê=15 hezîran 2022 |roja-arşîvê=8 çiriya paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108145022/https://headtopics.com/sa/15871575158515752781-14097024 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên LGBT]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1989]] [[Kategorî:Lezbiyenên misirî]] [[Kategorî:Mafên kesên LGBT]] [[Kategorî:Mirin 2020]] [[Kategorî:Penaberên li Kanadayê]] 0tq4nhf1fx780867m09vmbalxkiii9t 2084447 2084443 2026-08-08T06:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084447 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Sarah Hegazi''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: سارة حجازي, ''Sarah Hegazi'', jdb. 1989 - m. {{Dîrok|14|hezîran|2020}}), di heman demê de ''Hegazy'' an ''Higazy'' jî dinivîse, [[sosyalîst]], nivîskar û çalakvaneke [[lezbiyen]] a [[Misir|misrî]] bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2018/06/18/620110576/after-crackdown-egypts-lgbt-community-contemplates-dark-future |sernav=After Crackdown, Egypt's LGBT Community Contemplates 'Dark Future' |xebat=NPR |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref><ref name="Noury">{{Jêder-malper |url=https://www.focusonafrica.info/in-memoria-di-sara-higazy/ |sernav=In memoria di Sara Higazy - Focus On Africa - |paşnav=Noury |pêşnav=Riccardo |tarîx=15 hezîran 2020 |malper=Focus On Africa |ziman=it-IT |roja-gihiştinê=2020-06-16 }}</ref> Ew li Misrê sê mehan hat girtin, zindankirin û îşkencekirin<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.swissinfo.ch/ara/afp/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A-%D9%8A%D9%81%D8%B1%D8%AC-%D8%A8%D9%83%D9%81%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D8%A8-%D9%88%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D9%84%D9%88%D8%AD%D8%A7-%D8%A8%D8%B9%D9%84%D9%85-%D9%8A%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AB%D9%84%D9%8A%D9%8A%D9%86/43793762 |sernav=القضاء المصري يفرج بكفالة عن شاب وشابة لوحا بعلم يرمز الى المثليين |malper=SWI swissinfo.ch |ziman=ar |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref> piştî ku ala keskesorê ya LGBTyê li konsera [[Mashrou' Leila]] di sala 2017an de li [[Qahîre]]yê hilda. Hegazi ji ber îşkenceya ku li Misirê hatibû jiyîn, bi [[PTSD]] re jiya. Ew li [[Kanada]]yê mafê penaberiyê wergirt, heta mirina xwe li wir jiya.<ref name="Ghitis">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2017/10/05/opinions/un-death-penalty-resolution-usa-lgbt-ghitis-opinion/index.html |sernav=The shocking US vote not to condemn the death penalty for LGBT people |paşnav=Ghitis |pêşnav=Frida |tarîx=5 çiriya pêşîn 2017 |malper=CNN |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref><ref name="Business Insider">{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/r-rainbow-raids-egypt-launches-its-widest-anti-gay-crackdown-yet-2017-10 |sernav=Woman imprisoned and beaten for waving rainbow flag as Egypt cracks down on gay rights |paşnav=Aboulenein |pêşnav=Ahmed |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2020-06-14 |roja-arşîvê=2020-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200614231439/https://www.businessinsider.com/r-rainbow-raids-egypt-launches-its-widest-anti-gay-crackdown-yet-2017-10 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Boisvert">{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/sarah-hegazi-death-1.5614698 |sernav=LGBTQ activist Sarah Hegazi, exiled in Canada after torture in Egypt, dead at 30 |paşnav=Boisvert |pêşnav=Nick |tarîx=2020-06-16 |malper=[[CBC News]] |roja-gihiştinê=2020-06-17 }}</ref><ref name="Egypt Today">{{Jêder-malper |url=http://www.egypttoday.com/Article/1/88586/Egyptian-LGBT-rights-activist-dies-by-suicide-in-Canada-after |sernav=Egyptian LGBT rights activist dies by suicide in Canada after 'failing to survive' |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=EgyptToday |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref><ref name="eg24">{{Jêder-malper |url=https://www.eg24.news/2020/06/sarah-hegazy-reports-of-the-suicide-of-an-egyptian-activist-in-gay-rights-in-canada.html |sernav=Sarah Hegazy: Reports of the suicide of an Egyptian activist in gay rights in Canada |paşnav=admin |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=Eg24 News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2020-06-14 |roja-arşîvê=2021-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210130003143/https://www.eg24.news/2020/06/sarah-hegazy-reports-of-the-suicide-of-an-egyptian-activist-in-gay-rights-in-canada.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="streets">{{Jêder-malper |url=https://egyptianstreets.com/2020/06/14/egyptian-lgbtqi-activist-sara-hegazy-dies-aged-30-in-canada/ |sernav=Egyptian LGBTQI+ Activist Sara Hegazy Dies Aged 30 in Canada |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=Egyptian Streets |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2020-06-15 }}</ref><ref name="Walsh">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2020/06/15/world/middleeast/egypt-gay-suicide-sarah-hegazi.html |sernav=Arrested for Waving Rainbow Flag, a Gay Egyptian Takes Her Life |paşnav=Walsh |pêşnav=Declan |tarîx=15 hezîran 2020 |xebat=[[The New York Times]] |roja-gihiştinê=2020-06-17 }}</ref> == Ciwantî û perwerdehiya destpêkê == Hegazî di sala 1989an de ji malbateke mihafezekar a misrî hate dinê; ew ji çar xwişk û bira ya herî mezin bû. Piştî ku bavê wê, mamosteyê zanistiya lîseyê, mir, wê alîkariya diya xwe kir ku lênêrîna xwişk û birayên xwe bike. Wek keçeke ciwan, wê cil û bergên îslamî yên mihafezekar li xwe kiribû, di nav de hicab,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/arabic/trending-53056635 |sernav=كيف تحول موت سارة حجازي إلى سجال "فكري ديني"؟ |tarîx=15 hezîran 2020 |xebat=BBC News Arabic |ziman=ar |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref> heta ku di sala 2016an de xke wek lezbiyen qebûl kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2020/06/24/1347206.html |sernav=بعد أسبوع من انتحارها.. مشاهد من تشييع جنازة سارة حجازي في كنيسة بكندا |malper=دنيا الوطن |ziman=ar |tercimeya-sernav=A week after her suicide ... scenes from the funeral of Sarah Hijazi at a church in Canada |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626101517/https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2020/06/24/1347206.html |roja-arşîvê=2020-06-26 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://honna.elwatannews.com/news/details/2066877/%D9%85%D9%86-%D9%83%D9%86%D9%8A%D8%B3%D8%A9-%D9%88%D8%A8%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AB%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%B2%D8%A9-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%8A |sernav=من كنيسة وبأعلام المثلية.. لقطات من جنازة سارة حجازي |paşnav=Ashraf |pêşnav=Aya |tarîx=23 hezîran 2020 |malper=Elwatan News |ziman=ar |tercimeya-sernav=From a church and gay flags .. Snippets from Sarah Hijazi's funeral |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626102225/https://honna.elwatannews.com/news/details/2066877/%D9%85%D9%86-%D9%83%D9%86%D9%8A%D8%B3%D8%A9-%D9%88%D8%A8%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AB%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%B2%D8%A9-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%8A |roja-arşîvê=26 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2021 }}</ref> Di sala 2010an de, Hegazi li [[Akademiya Thebas]] bi bawernameya [[bekaloryos]] di Pergalên Agahdariyê de û Zanîngeha Amerîkî li [[Qahîre]] Navenda Perwerdehiya Berdewam di sala 2016an de mezûn bû. Bi fêrbûna ji dûr ve, Hegazi sertîfîkayên "Têkoşîna ji bo Wekheviyê: 1950–2018", "Femînîzm û Dadmendiya Civakî", "Rêbazên Lêkolînê", "Cihêrengî û Tevlîbûna li Cihê Kar", û "Fêmkirina Şîdetê" li [[Zanîngeha Columbia]], [[Zanîngeha California Santa Cruz]], Zanîngeha [[SOAS]] ya [[London]], [[Zanîngeha Pittsburgh]], û [[Zanîngeha Emory]] qedand.<ref name="insta">https://www.instagram.com/p/B1XtvcmhAJW/</ref><ref name="insta2">{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/p/BxNs_Q-hPaA/ |sernav=Sarah Hegazi on Instagram: "Diversity in the workplace. نستقبل مباركتكم في الكورس الثالث اللي خلصته." |malper=Instagram }}</ref><ref name="insta3">{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/p/BwskpbWhxwp/ |sernav=Sarah Hegazi on Instagram: "ياعبسلام تاني شهادة في كورسات الاونلاين ، والمرة دي عن النسوية والعدالة الاجتماعية ." |malper=Instagram }}</ref> == Nêrînên wê yên siyasî == [[Wêne:Sara_Hegazy_04.jpg|thumb|Hegazî di dema protestoyên li Kanadayê de]] Hegazî dema ku li Misirê dijiya, wek komunîst dihat nasîn û piştgiriya [[Partiya Nan û Azadiyê]] dikir û carekê li Kanadayê tevlî [[Tora Sosyalîst a Biharê]] bû.<ref name="auto2">{{Jêder-malper |url=https://springmag.ca/our-tribute-to-comrade-rafeqa-sarah-hegazi |sernav=Our tribute to comrade/rafeqa Sarah Hegazi |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=springmag.ca }}</ref> Hegazî ragihand ku ji ber dijberiya rejîma Sîsî li Misrê ji kar hatiye avêtin.<ref name="spring">{{Jêder-malper |url=https://springmag.ca/interview-lessons-from-egypts-counter-revolution-for-sudan |sernav=Interview: lessons from Egypt's counter-revolution for Sudan |tarîx=17 tîrmeh 2019 |malper=springmag.ca }}</ref> Neh sal piştî şoreşa Misrê ya 2011an, Hegazî nivîsî ku "rejîma kevin dê her tiştî biceribîne, heta îkonên girîng ên rejîma xwe bike qurbanî, da ku li ser desthilatdariyê bimîne an jî vegere desthilatê", û serok el-Sîsî wekî "dîktatorê herî zordar û tund a dîroka me ya nûjen" wesif kir û nivîsa ku "şoreşger bawer dikin ku şer şerekî sinifan e".<ref name="auto1">{{Jêder-malper |url=https://springmag.ca/the-egyptian-revolution-nine-years-later |sernav=The Egyptian revolution: Nine years later |tarîx=25 kanûna paşîn 2020 |malper=springmag.ca }}</ref> Hegazî nivîsiye ku ji ber ku şoreş ne temam bûye, "piraniya me niha di gorê de, di zindanê de, yan jî sirgûnê de ne." == Zulma li Misrê == === Girtin û penaberî === Di {{Dîrok|22|îlon|2017}} de, Sarah Hegazi beşdarî konsera koma lubnanî [[Mashrou' Leila]] bû ku stranbêjê sereke, [[Hemed Sinno]], eşkere gay e. Hegazî di nav komek kesên din de bû ku ji bo piştgirîkirina mafên kesên [[LGBT]] ala rengan dihejand hat girtin.<ref name="Reuters">{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-egypt-rights-idUSKCN1C72BW |sernav=Egypt arrests dozens in crackdown on gays |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref> Ew bi tevlêbûna rêxistinekê ji bo binpêkirina qanûnê ji bo teşwîqkirina kiryarên bêexlaqî an bêexlaqiyê hate tawanbar kirin. Girtina wê hevdem bû bi bersiva tundûtûjiyê ya sifir-toleransê ya Misrê ji bo bidawîkirina piştgiriya gel ji bo mafên LGBT li welat.<ref name="hrw">{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2017/10/06/egypt-mass-arrests-amid-lgbt-media-blackout |sernav=Egypt: Mass Arrests Amid LGBT Media Blackout |tarîx=6 çiriya pêşîn 2017 |malper=Human Rights Watch |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref> Ew sê mehan li qereqola Seyda Zeyneb girtî ma, li wê derê ajanên mêr teşwîq kirin ku li girtiyan bixin, û bi devkî û zayendî destdirêjî lê bikin.<ref name="Ramesh2020">{{Jêder-malper |url=https://www.thequint.com/neon/gender/sarah-hegazi-egyptian-lgbtq-activist-suicide-funeral |sernav=Who Was Sarah Hegazi – Egyptian LGBTQ Activist Who Died By Suicide |paşnav=Ramesh |pêşnav=Mythreyee |tarîx=23 hezîran 2020 |malper=The Quint |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200623123259/https://www.thequint.com/neon/gender/sarah-hegazi-egyptian-lgbtq-activist-suicide-funeral |roja-arşîvê=23 hezîran 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-23 }}</ref> Di gotarekê de ku Mada Mesr di {{Dîrok|24|îlon|2018}} de belav kiribû, Hegazî girtina xwe vegot. Wê nivîsî ku ew li malê li ber çavê malbata wê hatiye girtin, û ku di wê pêvajoyê de [[efser]] jê pirsiye li ser ola wê, çima wê hicaba xwe derxistiye, û ka ew bakîre ye an na.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://madamasr.com/ar/2018/09/24/opinion/u/%d8%b9%d8%a7%d9%85-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d9%85%d9%88%d9%82%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b1%d9%8a%d9%86%d8%a8%d9%88-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%82%d9%84%d8%8c-%d9%88%d8%a5/ |sernav=عام على موقعة "الرينبو": نظام يعتقل، وإسلاميون يصفّقون |malper=مدى مصر |ziman=ar |roja-gihiştinê=2020-06-23 }}</ref> Li gorî agahiyên wê, efser çavên wê girêdan û bi otomobîlê ew bir cihekî ku jê nedizanî. Ew li ser kursiyek bi qumaşê gemarî û destên wê kelepçekirî rûniştibû. Ew rastî şoka elektrîkê hat û wê ji ser hişê xwe çû. Her wiha gef lê xwaribûn ku eger ji kesî re bêje dê zirarê bibîne. Hegazi di 2ê kanûna paşîn a 2018an de hat berdan û bi £1 000 (56 $) hate cezakirin; piştî serbestberdana wê, Hegazi bi depresyonê, êrîşên panîkê û nexweşiya stresa piştî trawmayê re têdikoşiya.<ref name="Zalm2020">{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/06/egypt-sarah-hegazy-death-gay-rights-crackdown.html |sernav=Death of activist Sarah Hegazy highlights struggle of Egypt's gay community |paşnav=Zalm |pêşnav=Emma van der |tarîx=18 hezîran 2020 |malper=Al-Monitor |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-06-25 }}</ref> Medya girtina Hegazî bi girtina Qahîreyê 52 re dan ber hev.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.qantara.de/content/obituary-egyptian-lgbtq-activist-sarah-hegazy-how-can-i-survive-in-a-society-based-on-hate |sernav=Obituary: Egyptian LGBTQ activist Sarah Hegazy: "How can I survive in a society based on hate?" - Qantara.de |malper=Qantara.de - Dialogue with the Islamic World |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-04-20 }}</ref> Ji tirsa dozgeriyê, Hegazi di sala 2018 de li Kanadayê mafê penaberiyê xwest.<ref name="Egypt Independent">{{Jêder-malper |url=https://egyptindependent.com/two-held-egyptian-anti-gay-crackdown-freed-bail/ |sernav=Two held in Egyptian anti-gay crackdown are freed on bail |tarîx=4 kanûna paşîn 2018 |malper=Egypt Independent |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2020-06-14 }}</ref> Hegazî dayika xwe ji ber pençeşêrê winda kir, mehek piştî derketina ji Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pressandjournal.co.uk/fp/opinion/columnists/catherine-deveney/2289311/catherine-deveney-at-its-heart-forgiveness-is-a-simple-thing-which-captures-the-best-of-being-human/ |sernav=Catherine Deveney: At its heart, forgiveness is a simple thing which captures the best of being human |paşnav=Deveney |pêşnav=Catherine |malper=Press and Journal |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref> === Çarçoveya qanûnî û siyasî === Li Misirê, ku di hiqûqê de bi awayekî eşkere homoseksuelî nayê qedexekirin, binçavkirin û sûcdarkirin li ser bingeha "Qanûna Têkoşîna li Dijî Fihûşê" ya sala 1961ê tê kirin, a ku fesad û karê seksê ceza dike. Di çiriya pêşîn a 2017an de, piştî konsera Mashrou' Leila ya 2017an a Qahîreyê, hejmarek ji endamên parlemana Misrî qanûnek pêşkêş kirin ku kiryarên hevzayendî bi sê sal zindanê bê ceza kirin. Heger carek din sûcdar bihatana kirin, wê îhtîmala ku 5 sal cezayê girtîgehê bê birîn. Nûvekirina qanûnê ji bo têkbirina kesên LGBT yên Misrî hate bikar anîn her çend zagona nûvekirî behsa homoseksueliyê nekir. Nûvekirin destûr da polîs ku bikeve odeyên sohbetê û sepanên hevzayendî, ku xwe wekî jin û mêrên hevzayend nîşan bide û endamên civata LGBT bixe xefikê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/apr/03/jailed-for-using-grindr-homosexuality-in-egypt |sernav=Jailed for using Grindr: homosexuality in Egypt |paşnav=Jankowicz |pêşnav=Mia |tarîx=3 nîsan 2017 |via=www.theguardian.com }}</ref> Li gorî hikûmeta Misirê, qanûn ji bo ku pêşkeftinên nûjen çareser bike û bikarhênerên înternetê û medyaya civakî ji teşwîqkirina cînayet û fihûşê rawestîne hate nûve kirin. Civaka LGBTQ+ ji aliyê hikûmeta Misirê, desthilatdarên olî û partiyên siyasî ve weke xetereke ewlekariya netewî tê nîşandan; ev nêrîn ji aliyê dezgehên ragihandinê yên di bin kontrola dewletê de tê pêşxistin.<ref name="Imran2020">{{Jêder-malper |url=https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2020/6/19/arab-lgbt-community-mourns-the-loss-of-sara-hegazy |sernav=Remembering Sara Hegazy: Arab LGBT community mourns the loss of a 'beacon of hope' |paşnav=Imran |pêşnav=Yousra Samir |tarîx=19 hezîran 2020 |malper=alaraby |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200622100940/https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2020/6/19/arab-lgbt-community-mourns-the-loss-of-sara-hegazy |roja-arşîvê=2020-06-22 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-22 }}</ref>[[Wêne:Sarah_Hegazy_riding_a_bicycle.jpg|thumb|Sarah Hegazî ya kêfxweş li ser bisîklêta xwe li navenda bajarê Qahîreyê]] == Mirin û mîras == Hegazî di {{Dîrok|14|hezîran|2020}} de li Torontoya Kanadayê jiyana xwe ji dest da. Di {{Dîrok|15|hezîran|2020}} de nameyek kurt ku tê gotin ji hêla Hegazî ve, bi Erebî hatî nivîsandin, piştî mirina wê li ser medyaya civakî belav bû.<ref name="MEE2">{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/egypt-lgbtq-activist-sarah-hegazi-suicide-trauma |sernav='Egypt failed her': LGBT activist kills herself in Canada after suffering post-prison trauma |tarîx=15 hezîran 2020 |malper=Middle East Eye }}</ref><ref name="suicide">{{Jêder-malper |url=https://www.pinknews.co.uk/2020/06/15/sara-hegazy-egypt-lgbt-activist-pride-flag-death-suicide-tribute-mashrou-leila-canada/ |sernav=Sara Hegazy, the pioneering Egyptian LGBT+ activist who was tortured for flying a Pride flag, has died by suicide |tarîx=15 hezîran 2020 }}</ref> Di nameyê de wiha hat gotin: "Ji xwişk û birayên xwe re - min hewl da ku bijîm û ez bi ser neketim, min biborînin. Ji hevalên min re - serpêhatî dijwar bû û ez pir lawaz im ku li hember wê rawestim, li min biborin. Ji cîhanê re - tu zalimeke mezin bûyî, lê ez efû dikim."<ref name="streets 2">{{Jêder-malper |url=https://egyptianstreets.com/2020/06/14/egyptian-lgbtqi-activist-sara-hegazy-dies-aged-30-in-canada/ |sernav=Egyptian LGBTQI+ Activist Sara Hegazy Dies Aged 30 in Canada |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=Egyptian Streets }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://egypttoday.com/Article/1/88586/Egyptian-LGBT-rights-activist-dies-by-suicide-in-Canada-after |sernav=Egyptian LGBT rights activist dies by suicide in Canada after 'failing to survive' |tarîx=14 hezîran 2020 |malper=Egypt Today |roja-gihiştinê=2022-06-15 |roja-arşîvê=2023-04-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230402000820/https://www.egypttoday.com/Article/1/88586/Egyptian-LGBT-rights-activist-dies-by-suicide-in-Canada-after |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mirina wê li gelek nûçeyên navneteweyî hate ragihandin û Hegazy her sal bi rêzgirtina ji bo çalakiya wê tê bi bîr anîn.<ref name="disorient">{{Jêder-malper |url=https://www.disorient.de/blog/memory-sarah-reflections-violence-fear-and-pain |sernav=In memory of Sarah: Reflections on violence, fear and pain |malper=dis:orient }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gaytimes.co.uk/community/137285/egyptian-lgbtq-rights-activist-sarah-hijazi-has-died-aged-30/ |sernav=Egyptian LGBTQ+ rights activist Sarah Hijazi has died, aged 30 |tarîx=15 hezîran 2020 |malper=Gay Times |roja-gihiştinê=2022-06-15 |roja-arşîvê=2020-06-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200615110147/https://www.gaytimes.co.uk/community/137285/egyptian-lgbtq-rights-activist-sarah-hijazi-has-died-aged-30/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="auto">{{Jêder-malper |url=https://mannschaft.com/2020/06/15/trauer-um-aegyptische-lgbtiq-aktivistin-sarah-hijazi/ |sernav=Trauer um ägyptische LGBTIQ-Aktivistin Sarah Hijazi |tarîx=15 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2022 |roja-arşîvê=22 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200922144224/https://mannschaft.com/2020/06/15/trauer-um-aegyptische-lgbtiq-aktivistin-sarah-hijazi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hemed Sinno, pêşengê koma libnanî Mashrou' Leila li ser profîla xwe ya Facebookê rêzek ji Hegazî re parve kir ku tê de "لروحك الحرية", an "Azadî ji bo we" tê xwendin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://raseef22.com/article/1078684-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D9%87%D8%B0%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D8%AA%D8%A4%D9%85%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AD%D8%B2%D9%86-%D9%85%D8%B6%D8%A7%D8%B9%D9%81-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%8A |sernav=''من هو هذا الربّ الذي تؤمنون به؟''... حزن مضاعف على سارة حجازي |tarîx=16 hezîran 2020 |malper=رصيف 22 |tercimeya-sernav="Who is this God you believe in?” ... Double sorrow for Sarah Hegazy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626100228/https://raseef22.com/article/1078684-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D9%87%D8%B0%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D8%AA%D8%A4%D9%85%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AD%D8%B2%D9%86-%D9%85%D8%B6%D8%A7%D8%B9%D9%81-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%8A |roja-arşîvê=2020-06-26 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-25 }}</ref> Sinno paşê li ser gotinên Hegazî berî mirina xwe stranek çêkir û pêşkêş kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://popularchorus.com/artists-pay-tribute-departed-lgbtq-activist-sarah-hegazi/ |sernav=Artists pay tribute to departed LGBTQ+ activist Sarah Hegazi |paşnav=Staff |pêşnav=The Popular Chorus |tarîx=22 hezîran 2020 |malper=The Popular Chorus |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2020-06-25 |roja-arşîvê=2020-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626135011/https://popularchorus.com/artists-pay-tribute-departed-lgbtq-activist-sarah-hegazi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hunera dîtbarî ya bîranîna Hegazî piştî mirina wê bi berfirehî belav bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://popularchorus.com/artists-pay-tribute-departed-lgbtq-activist-sarah-hegazi/ |sernav=Artists pay tribute to departed LGBTQ+ activist Sarah Hegazi |tarîx=22 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2022 |roja-arşîvê=26 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626135011/https://popularchorus.com/artists-pay-tribute-departed-lgbtq-activist-sarah-hegazi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Hunermend]] û kesayetiyên din ên Ereb û rojhilata navîn peyamên hevxemiyê û hevgirtinê bi Hegazî û civaka LGBT re parve kirin ku di nav wan de lîstikvanê Misrî Amr Waked, stranbêj û lîstikvana libnanî Carole Samaha, wênesaz û çalakvanê LGBT yê Îranî Alireza Shojaian, û parêzer û rojnamevanê Urdunî Ola El-Fares.<ref name="Zaramella2020">{{Jêder-malper |url=https://www.ilgrandecolibri.com/en/alireza-shojaian-the-painter-of-middle-eastern-queer-men/ |sernav=Alireza Shojaian, the Painter of Middle Eastern Queer Men {{!}} Il Grande Colibrì |paşnav=Zaramella |pêşnav=Nicole |tarîx=22 hezîran 2020 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200701223615/https://www.ilgrandecolibri.com/en/alireza-shojaian-the-painter-of-middle-eastern-queer-men/ |roja-arşîvê=2020-07-01 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-07-01 }}</ref> Kovara Sosyalîst a Kanadî Spring ji bo Hegazi sexsaxiyek belav kir û Valerie Lannon wiha nivîsîbû: "Tê bîra min ku wê got: "Min qet bi qasî dema şoreşê xwe zindî hîs nekir." Ji bo rûmeta wê û ji bo pêkanîna hesta jiyana xwe, erka me ye ku em ji bo şoreşê li vir, Misir û li çaraliyê cîhanê têkoşînê bimeşînin." Di Meha Serbilindî ya 2020an de, civata LGBT ya Ereb li Dewletên Yekbûyî, Kanada, London, Amsterdam, Berlîn û Bêrûtê ji bo bîranîna jiyan û têkoşîna Hegazî ya li dijî homofobiyê nobet girtin; Bi vê yekê, li seranserê cîhanê gelek mirov bi nobet û çalakiyên bîranînê hatin cem hev.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.pinknews.co.uk/2020/06/16/sara-hegazy-suicide-torture-pride-flag-egypt-embassy-death-tribute-candelight-vigil-pride/ |sernav=Sara Hegazy, who died by suicide after being tortured for flying a Pride flag, honoured with candlelit vigil at Egyptian embassy |tarîx=16 hezîran 2020 |malper=PinkNews - Gay news, reviews and comment from the world's most read lesbian, gay, bisexual, and trans news service |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2020-06-22 }}</ref> Li Maltayê, Civakên Rainbow û Tevgera Graffitti yên Hevbend mirina Hegazî bi rêya xwenîşandanekê li Balyozxaneya Misirê bi bîr anî û rexne li Hikûmeta Maltayê kir ku Misir wek welatekî ewledar ku penaber bên vegerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mannschaft.com/2020/06/19/sarah-hijazi-gedenken-an-tote-lgbtiq-aktivistin-vor-aegyptens-botschaft-in-malta/ |sernav=Gedenken an tote LGBTIQ-Aktivistin vor Ägyptens Botschaft in Malta |tarîx=19 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2022 |roja-arşîvê=21 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200621102105/https://mannschaft.com/2020/06/19/sarah-hijazi-gedenken-an-tote-lgbtiq-aktivistin-vor-aegyptens-botschaft-in-malta/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hegazî di {{Dîrok|22|hezîran|2020}} de di nav kelekek rengîn de hate veşartin, li dû merasîmeke giştî li Goristana St John's Dixie.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/sarah-hegazi-funeral-1.5622673 |sernav='A fighter, a dreamer': Egyptian LGTBTQ activist Sarah Hegazi remembered with love at funeral |paşnav=Boisvert |pêşnav=Nick |tarîx=23 hezîran 2020 |malper=CBC news |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200623120636/https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/sarah-hegazi-funeral-1.5622673 |roja-arşîvê=23 hezîran 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=23 hezîran 2020 }}</ref> Çalakiyên bîranînê piştî merasîma cenazeyê Hegazî dewam kirin. Organîzatorên Global Pride, çalakiyek LGBT Pride ya serhêl, ku di {{Dîrok|27|hezîran|2020}} de hat li dar xistin, ragihand ku hevalê milîtanê Misrî Ahmed Alaa rêzê li Hegazî da. Wek Hegazi, Alaa jî piştî konsera Mashrou' Leila di sala 2017an de ji ber bilindkirina ala serbilindiya hevzayendan hat zindan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thehill.com/changing-america/respect/diversity-inclusion/496365-re-imagining-the-first-lgbtq-pride-online |sernav=Re-imagining the first LGBTQ+ pride online in the age of coronavirus |paşnav=Somvichian-Clausen |pêşnav=Austa |tarîx=6 gulan 2020 |malper=TheHill |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-06-25 }}</ref> Guhertoya 2020an a çalakiya Napoli Pride ji bîranîna Sara Hegazî re hate veqetandin; organîzatoran daxuyand ku mebesta wan ew e ku ev bûyer bibe hişyariyek li hember zordestî, tundî û ramanên girtî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://terredicampania.it/eventi/napoli-pride-2020-un-evento-dedicato-a-sarah-hegazi/25/06/2020/ |sernav=Napoli Pride 2020: un evento dedicato a Sarah Hegazi |tarîx=25 hezîran 2020 |malper=Terre di Campania |ziman=it-IT |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626103851/http://terredicampania.it/eventi/napoli-pride-2020-un-evento-dedicato-a-sarah-hegazi/25/06/2020/ |roja-arşîvê=2020-06-26 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref> Civaka Erebî ya Zanyariyê ya derbarê Mafên Mirovan de bi navê 42 rêxistinên mafên mirovan ên herêmî û navneteweyî daxuyaniyek belav kir û Sarah Hegazî bi bîr anî û ji bo jinên Lezbiyen û Queer ên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê Roja Şanaziyê ragihand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pinknews.co.uk/2021/06/14/sara-hegazy-egyptian-lgbt-activist-died-suicide-anniversary/ |sernav=Remembering Sara Hegazy, Egyptian LGBT+ activist who died after 'evil' torture |tarîx=2021-06-14 |malper=PinkNews - Gay news, reviews and comment from the world's most read lesbian, gay, bisexual, and trans news service |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ankhfrance.org/menalqwpd |sernav=MENA_LQWPD {{!}} ANKH association {{!}} France |tarîx=2021-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210621175913/https://www.ankhfrance.org/menalqwpd |roja-arşîvê=2021-06-21 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref> Pride Istanbul panelek ji bo bîranîna yekem salroja mirina Hegazî li dar xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prideistanbul.org/etkinlik/sara-hegazi-bir-kuir-sehidi-anmak-panel/ |sernav=Sarah Hegazi'yi Hatırlamak* – İstanbul LGBTİ+ Onur Haftası / Istanbul LGBTI+ Pride Week |tarîx=2021-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210621182319/https://www.prideistanbul.org/etkinlik/sara-hegazi-bir-kuir-sehidi-anmak-panel/ |roja-arşîvê=2021-06-21 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref> Çalakgerên li Torontoyê bi xêzkirina muralê wê li gundê hevzayendan bibîr anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.blogto.com/city/2021/04/toronto-community-tribute-activist-tortured-egyptian-prison/ |sernav=Toronto community pays tribute to activist tortured in Egyptian prison |malper=www.blogto.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=IN MEMORY OF QUEER ACTIVIST SARAH HEGAZI |url=https://www.facebook.com/OMNIArabic/videos/in-memory-of-queer-activist-sarah-hegazi/2556390777991247/ |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://toronto.citynews.ca/video/2021/06/18/mural-honours-international-queer-activist-sarah-hegazi/ |sernav=Mural honours international queer activist Sarah Hegazi - Video - CityNews Toronto |malper=toronto.citynews.ca |roja-gihiştinê=2021-06-21 }}</ref> Dîwareke din a bîranînê li Brighton, UK hate çêkirin.<ref name="scenemag">{{Jêder-malper |url=https://www.gscene.com/news/sarah-hegazi-mural-revealed-in-brighton/ |sernav=Sarah Hegazi mural revealed in Brighton {{!}} Scene Magazine - What's on in Gay / LGBTQ Brighton |tarîx=2020-09-15 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2021-06-21 |roja-arşîvê=2021-11-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211128190516/https://www.gscene.com/news/sarah-hegazi-mural-revealed-in-brighton/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bûyerek bîranînê ji hêla Navendên Global Columbia li Ammanê ve ji ber zexta hukûmetê hate betal kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alaraby.co.uk/news/ammans-cancellation-lgbt-event-frustrates-activists?amp=1 |sernav=Amman Pride event s cancellation stirs painful memories for LGBT Jordanians |malper=The New Arab |ziman=en |roja-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2021 |roja-arşîvê=2022-04-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220407043341/https://english.alaraby.co.uk/news/ammans-cancellation-lgbt-event-frustrates-activists?amp=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FMegaphoneNews%2Fposts%2F2885832361634559 |sernav=A year has passed since queer activist Sarah Hegazi's death, but her ghost still frightens local and conservative authorities... |nivîskar=Megaphone |tarîx=14 hezîran 2021 |malper=Facebook |ziman=en |roja-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2021 }}</ref> Komeleya Mafên Jinan di Pêşketinê de (AWID) navê Sarah Hegazy ji bo "450 aktîvîstên femînîst ên ku cîhana me guherandine" bi bîr anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awid.org/whrd-tribute |sernav=Tribute: Remembering feminist activists who changed our world |malper=AWID |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-09-28 }}</ref> Fîlma kurte belgefîlm ya John Greyson a sala 2021ê Roja Koroya Navneteweyî ya Dawn wekî rêzgirtinek ji Hegazi û Shady Habash re hate afirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.broadwayworld.com/bwwtv/article/INTERNATIONAL-DAWN-CHORUS-DAY-Premieres-April-29-20210329 |sernav=International Dawn Chorus Day Premieres April 29 |paşnav=Leiber |pêşnav=Sarah Jae |tarîx=29 adar 2021 |malper=[[Broadway World]] |roja-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2021 }}</ref> === Dengvedan === [[Wêne:Sarah_hegazi_2020.jpg|thumb|Nobeda Parîsê ji bo bîranîna Hegazî, {{Dîrok|20|hezîran|2020}}.]] Dîrokeke dûr û dirêj heye ku LGBTyî hatine tinekirin û bindestkirin. hem bi taybetî li Misirê û hem jî di çarçoveya berfireh a herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê (MENA) de. Ev bi riya sansûr, nefret-axaftina, û çewisandina hevrêziya hikûmetê pêk tê.<ref>{{Jêder-tez|url=https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/557954|title=Deconstructing the Gay International: A Content Analysis of Coverage of Homosexuality in Arabic Satellite News|first=Mohammed M.|last=El-Khatib|date=23 June 2011|publisher=Georgetown University|type=thesis|via=repository.library.georgetown.edu}}</ref><ref>{{Jêder-tez|url=http://dar.aucegypt.edu/handle/10526/5249|title=Use of hate speech in Arabic language newspapers|first=Sarah|last=Eissa|date=8 January 2018|via=dar.aucegypt.edu|access-date=15 June 2022|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613170645/http://dar.aucegypt.edu/handle/10526/5249|url-status=dead}}</ref><ref>{{Jêder-tez|url=http://etheses.lse.ac.uk/927/|title="And they say there aren't any gay Arabs…": ambiguity and uncertainty in Cairo's underground gay scenes|first=Mohamed|last=Zaki|date=23 October 2013|type=phd|via=etheses.lse.ac.uk}}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> Mirina Sarah Hegazi li herêma MENA bi bertekên homofobîk re rû bi rû maye, çi bi kiryarên hukûmetê, çi bi ragihandina medyayê, an jî axaftinên giştî.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/arabic/trending-53056635 |sernav=كيف تحول موت سارة حجازي إلى سجال "فكري ديني"؟ |tarîx=15 hezîran 2020 |rojname=BBC News عربي }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.raialyoum.com/index.php/%d9%82%d8%b6%d9%8a%d8%a9-%d8%b3%d8%a7%d8%b1%d8%a9-%d8%ad%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%ab%d9%84%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86%d8%aa/ |sernav=أنس السبطي: قضية سارة حجازي المثلية المصرية المنتحرة.. نقطة نظام |tarîx=19 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2022 |roja-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627035013/https://www.raialyoum.com/index.php/%d9%82%d8%b6%d9%8a%d8%a9-%d8%b3%d8%a7%d8%b1%d8%a9-%d8%ad%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%ab%d9%84%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86%d8%aa/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.alaraby.co.uk/entertainment/2020/6/21/مؤيدون-ومعارضون-لإزالة-جداريات-سارة-حجازي-في-عمان |sernav=مؤيدون ومعارضون لإزالة جداريات سارة حجازي في عمّان |paşnav=الجديد |pêşnav=عمّان ــ العربي |malper=alaraby }}</ref> Gotarek li ser Raseef22 ku civata LGBT+ li Urdunê û wêneya Sarah Hegazî li Ammanê nîqaş dikir, bi lez hat jêbirin piştî ku rojnamevana Urdunî lehiyek ji gefan li ser înternetê wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://raseef22.com/article/1078854-%D8%AA%D9%87%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82-%D8%B1%D8%B5%D9%8A%D9%8122-%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%85%D8%A7-%D9%8A%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AC%D8%B2%D8%A1-%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%B9-%D9%85%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B9%D9%8A%D8%A9 |sernav=تهديدات طالت فريق رصيف22… عندما يمارس جزء واسع من مجتمعنا دور السلطة القمعية |tarîx=29 hezîran 2020 |malper=رصيف 22 |roja-gihiştinê=2020-06-30 }}</ref> ==== Urdun ==== [[Wêne:Side-by-side_image_of_Amman_mural_of_Sarah_Hegazi_before_and_after.jpg|thumb|Dîwarê Sarah Hegazî li Ammanê, berî û piştî boyaxa reşkirinê]] Dîwarên kolanan û hunera grafîtiyê ya bîranîna Hegazî li paytexta Urdun Ammanê, bi lez û bez piştî tevliheviyek medyaya civakî hatin boyaxkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ammannet.net/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%A3%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B2%D9%8A%D9%84-%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%AA%D9%8A-%D9%84%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%8A-%D8%B5%D9%88%D8%B1 |sernav=أمانة عمان تزيل جرافيتي للمصرية سارة حجازي (صور) |tarîx=21 hezîran 2020 |malper=موقع عمان نت |ziman=ar |roja-gihiştinê=2020-06-23 }}</ref> Rojnamevanek di tweeteke xwe de ev kiryara şermezar kir û got: "...Şaredariya Emmanê heta saetên dereng ên şevê li ser jinavbirina rismên hin aberran (شواذ, ji bo homoseksuelan a erebî) li hin deverên Ammanê xebitî. Ez matmayî me ku ev kategorî (homoseksuel) heye her çend ji urf û edetên me re biyanî ye jî..."<ref name="Erem2020">{{Jêder-malper |url=https://www.eremnews.com/entertainment/society/2267772 |sernav=صور لساره حجازي في شوارع عامة تثير غضبا في الأردن.. وأمانة عمان تتدخل |paşnav=Erem News |tarîx=21 hezîran 2020 |malper=www.eremnews.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200622065955/https://www.eremnews.com/entertainment/society/2267772 |roja-arşîvê=2020-06-22 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-22 }}</ref> Berdevkê Şaredariya Bajarê Mezin a Emmanê wiha got: "Şaredarê Emmanê Yusef El-Şewarbeh fermanek ji hemû rêveberên navçeyan re da ku wêneyan rakin." ==== Misir ==== Rêxistina LGBT ya Bedayaa ya Misirê ragihand ku mirina Hegazî û baldariya medyayê ya li pey wê bû sedema kampanyayeke rûreşkirina homofobîk û transfobîk a serhêl li dijî wê û civaka LGBT. Nûr Selîm, zilamekî Misrî yê transgender û kurê lîstikvanê navdar Heşam Selîm, tişta ku wî jê re durûtiya civakê bi nav kir teqand û bîranîna Hegazî parast.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shorouknews.com/news/view.aspx?cdate=22062020&id=afc948ff-4956-4648-a54a-9ab569809ce6 |sernav=معنديش خلل هرموني.. كيف أثار نور هشام سليم الجدل مجددا على مواقع التواصل؟ - بوابة الشروق |malper=www.shorouknews.com |ziman=ar-eg |roja-gihiştinê=2020-06-22 }}</ref> Di {{Dîrok|23|hezîran|2020}} de, du parêzerên Misrî ji ber parastina Hegazî doz li Selîm vekiribûn û ew bi hewildana "belavkirina homoseksueliyê" li Misrê tawanbar kiribûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/arabic/middleeast-53159907 |sernav=دعوى قضائية تتهم نجل هشام سليم بنشر "المثلية في مصر" |tarîx=23 hezîran 2020 |xebat=BBC News Arabic |ziman=ar |tercimeya-sernav=Nour Hisham Selim: A lawsuit accusing the Egyptian actor's son of spreading "homosexuality" after his words of sympathy for Sarah Hegazy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626093947/https://www.bbc.com/arabic/middleeast-53159907 |roja-arşîvê=2020-06-26 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-06-26 }}</ref> ==== Fas ==== Şêx Rafîkî, meleyekî Misilman ê Fasê, dema ku bîranîna Hegazî parastibû ji kesekî serhêl ê girêdayî DAIŞê, gefên kuştinê lê hat xwarin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://article19.ma/accueil/archives/130918 |sernav=Islam - Maroc: Cheikh Rafiki " menacé de mort " sur le Net par un daechien |paşnav=Maria |tarîx=20 hezîran 2020 |malper=Article19.ma |ziman=fr-FR |tercimeya-sernav=Islam - Morocco: Cheikh Rafiki "threatened with death" on the web by an ISIS member |roja-gihiştinê=2020-06-25 }}</ref> ==== Keyaniya Yekbûyî ==== Muralek rûyê wê û hin gotinên wê yên dawîn li Brighton, Keyaniya Yekbûyî têne xêz kirin. ==== Wîkîpediya Erebî ==== Di Wîkîpediya Erebî de rûpela Wîkîpediya Hegazî hat jêbirin, tevî ku wê demê bi heşt zimanan di Wîkîpediya de hebûya, lê di şûna wê de ew wek yek ji beşên rûpela "Homoseksuelî" hat yekkirin.<ref name="deletion">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/arabic/trending-53272162 |sernav=سارة حجازي: من يستحق صفحة على ويكيبيديا؟ |paşnav1=ببيلي |pêşnav1=ديما |tarîx=3 tîrmeh 2020 |malper=BBC News Arabic |ziman=ar |roja-gihiştinê=4 tîrmeh 2020 }}</ref> Endamekî civata Wîkîpediya Erebî biryara xwe bi îdiaya "nebûna têra xwe ya Hegazî" şîrove kir. Biryara wan çalakvanan hêrs kir, yên ku malper bi "alîbûnê" tawanbar kirin, û ew derî ji nîqaşan re li ser standardên sererastkirinê li ser Wîkîpediya Erebî û li ser azadiya derbirînê li ser platforma ku "ji her kesî re vekirî ye" vekir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://headtopics.com/sa/15871575158515752781-14097024 |sernav=سارة حجازي: من يستحق صفحة على ويكيبيديا |tarîx=3 tîrmeh 2020 |malper=headtopics |roja-gihiştinê=15 hezîran 2022 |roja-arşîvê=8 çiriya paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108145022/https://headtopics.com/sa/15871575158515752781-14097024 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên LGBT]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1989]] [[Kategorî:Lezbiyenên misirî]] [[Kategorî:Mafên kesên LGBT]] [[Kategorî:Mirin 2020]] [[Kategorî:Penaberên li Kanadayê]] n11o1hhed7xysbsfrl3rj9tkuj6hh5n Meha serbilindiyê 0 128787 2084361 1934782 2026-08-08T02:13:38Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084361 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Rainbow_flag_and_blue_skies.jpg|thumb|Ala Keskesorê wek nîşana Serbilindiyê]] '''Meha serbilindiyê''', di heman demê de '''LGBT pride''', '''Gay pride''' an jî tenê '''Pride''', têgehek [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] ye ku ji tevgera [[Lezbiyenî|lezbiyen]], [[Bîseksuelî|bîseksuel]], [[transgender]] û [[Hevzayendîtî|hevzayendên]] [[amerîkî]] tê û îro li seranserê [[cîhan]]ê tê bi kar anîn. Li gorî vê yekê, meha [[hezîran]]ê wek meha serbilindiyê tê binav kirin. Armanca vê mehê, xwe qebûl kirin û serbilindya bi [[Nasnameya zayendî|nasnameya xwe ya zayendî]] ye. Peyva serbilindî di wateya [[Xwebawerî|xwebaweriya]] li hember kesên din de tê bikar anîn,<ref>Vgl. [http://www.zeno.org/Brockhaus-1837/A/Stolz Stolz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220629073759/http://www.zeno.org/Brockhaus-1837/A/Stolz |date=2022-06-29 }}, Brockhaus Bilder-Conversations-Lexikon, Band 4. Leipzig 1841, S. 307</ref> ango xwebûn, bêyî ku xwe ji kesên din veşêrin an jî xwe wek kesekî din nîşan bidin - û heke hewce bike, ji bo [[Mafên mirovan|mafên xwe]] bisekinin. Peyva serbilindî her weha wekî kategorî an paşgira navek ji bo weşan û bûyerên ku vê xwebaweriyê bi rengekî [[Siyaset|siyasî]] an [[çand]]î bi bandor diyar dikin jî tê bikar anîn. Yên herî bi nav û deng Meş û Paradên Serbilindiyê ne, ku wek meşên xwenîşandanê ji bo dîtina [[LGBT]]iyan têne kirin. Di vê mehê de [[festîval]]ên [[fîlm]]an, şahî, çalakiya rûniştinê, nobet û çalakiyên civakê jî bi ruhê Serbilindiyê pêk tên. Gay Pride di heman demê de îlhama tevgerên [[Mad Pride]] û [[Disability Pride]] jî da. [[Ala keskesorê]] sembola herî gelemperî ya Serbilindiyê ye. == Armanc û mane == Peyva serbilindî tê vê wateyê ku kesên LGBT ji meyla xwe ya zayendî û nasnameya zayendî bawer bin. Armanc qebûlkirina hevzayendîtiya xwe ye li şûna ku ji xwe şerm bikin an cudabûna xwe wekî bar bibînin. Serbilindî herwiha bertekek li hember [[Heteronormatîvîte|heteronormatîvbûna]] civakê ye, ku tê de tenê heteroseksuelî tê qebûl kirin û hemî meylên cinsî yên din şaş têne hesibandin.Lewma meha serbilindiyê mehek ji bo vê tevgera [[Azadî (felsefe)|azadiyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wri-irg.org/de/story/2001/kollektive-identitaeten-falle-oder-mittel-zum-empowerment?language=de |sernav=Kollektive Identitäten: Falle oder Mittel zum Empowerment? |malper=War Resisters' International |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-21 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:LGBT]] [[Kategorî:Mafên kesên LGBT]] [[Kategorî:Siyaseta nasnameyê]] jmiac2p5g8qeqi4tq4qzo4dczh2rx1v Playboy 0 130589 2084370 2083459 2026-08-08T04:14:45Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084370 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = | logo = | logo mezinî = <!-- destçûnî 180px ye --> | wêne dosya = <!-- mînak cover.jpg --> | wêne mezinî = <!-- destçûnî 180px ye --> | wêne sernav = | wêne sernûçe = | weşanvan = <!-- heta |weşanvan5= --> | sernav weşanvan = <!-- heta |sernav weşanvan5= --> | weşanvanê pêşî = | karmendê nivîskar = | fotokêş = | kategorî = [[Kovarên mêran|Kovara mêran]] | pircarînî = | format = | belavkirin = | çapemend = | belavkirina bimişe = | belavkirina bêmişe = | sala belavkirinê = | belavkirina giştî = | avaker = [[Hugh Hefner]] | damezrandin = 1953<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.playboyenterprises.com/home/content.cfm?content=t_template&packet=00017B97-9135-1C72-8FEA8304E50A010D&artTypeID=00025AAE-7EF7-1C72-8FEA8304E50A010D |sernav=Playboy Enterprises, Inc |malper=Playboyenterprises.com |roja-gihiştinê=14 sibat 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924074225/http://www.playboyenterprises.com/home/content.cfm?content=t_template&packet=00017B97-9135-1C72-8FEA8304E50A010D&artTypeID=00025AAE-7EF7-1C72-8FEA8304E50A010D |roja-arşîvê=24 îlon 2015 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | dema yekem = {{Destpêka dem û temen|1953|12|01}} | dema dawî = <!-- {{Dawiya dem|sal|meh|roj}} --> | hejmara dawî = | şîrket = | welat = | li bingeha = | ziman = | malper = <!-- {{URL|mînak.com}} --> | issn = mînak --> 0006-2510 <-- | issn-e = | oclc = | coden = | lccn = }} '''Playboy''' kovareke jiyan û şahî ya mêran a amerîkî ye, berê çap bû û niha serhêl bû. Ew li [[Şîkago]] di sala 1953an de, ji hêla [[Hugh Hefner]] û hevkarên wî ve hate damezrandin, û beşek ji deynek $1,000 ji diya Hefner ve hatî fînanse kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article5310203.ece |sernav=Hefner's Daughter Christie Walks Away from Playboy Enterprises |paşnav=Seib |pêşnav=Christine |tarîx=2008-12-09 |weşanger=The Times |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 |roja-arşîvê=2011-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110809075405/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article5310203.ece |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Playboy ku bi modelên xwe yên tazî û nîv tazî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-34511999 |sernav=Playboy 'to drop' naked women images |weşanger=BBC News |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> (Playmates) tê nasîn, rolek girîng di [[şoreşa zayendî]] de lîst<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/magazine-34471653 |sernav=Why America loved Playboy |weşanger=BBC News |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> û yek ji markayên herî naskirî yên cîhanê dimîne, ku di nav [[Playboy Enterprises, Inc]]. (PEI) de derketiye û li hema hema hemû medya.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/business/2009/nov/13/playboy-group-sale-talk-iconix |sernav=Iconix 'makes offer for Playboy' |paşnav=Wray |pêşnav=Richard |tarîx=2009-11-13 |weşanger=The Guardian |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref>Ji bilî kovara ala li Dewletên Yekbûyî, guhertoyên taybet ên netewe-taybet ên Playboy li çaraliyê cîhanê têne weşandin, di nav de yên ku ji hêla lîsansan ve têne weşandin, wek DHS Media Group ya Dirk Steenekamp.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://playboy.co.za/ |sernav=Playboy - South Africa |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 |jêgirtin=© Copyright © 2020 DHS Media Group (Pty) Ltd, Licensed from Playboy Enterprises. |archive-date=2025-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304103512/https://playboy.co.za/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Hauswirth2021">{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2021/08/11/the-pay-for-play-scandal-behind-many-sexy-maxim-playboy-covers/ |sernav=The pay-for-play scandal behind many sexy Maxim, Playboy 'covers' |paşnav=Hauswirth |pêşnav=Heather |paşnav2=Kelly |pêşnav2=Keith J. |tarîx=2021-08-11 |weşanger=New York Post |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://beyondgrit.podbean.com/e/dirk-steenekamp-ceo-dhs-media-group/ |sernav=Dirk Steenekamp, CEO – DHS Media Group |tarîx=2021-09-08 |malper=Dirk Steenekamp, CEO – DHS Media Group |weşanger=podbean |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bizcommunity.com/Article/196/367/157527.html |sernav=DHS Media obtains publishing rights to BBC Top Gear Magazine South Africa |malper=Publishing News South Africa |weşanger=bizcommunity.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 |jêgirtin=DHS Media Publisher and CEO Dirk Steenekamp }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://b2bhint.com/en/company/za/dhs-media-group--K2016212484 |sernav=DHS Media Group – K2016212484 – South Africa |malper=b2bhint.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> [[Kovar]] bi kevneşopiyeke dirêj kurteçîrokên nivîskaran wekî [[Arthur C. Clarke]],<ref name="Watts2009">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/mrplayboyhughhef00watt |sernav=Mr Playboy: Hugh Hefner and the American Dream |paşnav=Watts |pêşnav=Steven |tarîx=2009-08-24 |weşanger=Wiley |isbn=978-0-470-52167-0 |rûpel=[https://archive.org/details/mrplayboyhughhef00watt/page/n91 80], 91,111,144,152,190 |ziman=en }}</ref> [[Ian Fleming]],<ref name="Watts2009" /> [[Vladimir Nabokov|Vladimir Nabokov,]]<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/vladimirnabokovr0000schu |sernav=Vladimir Nabokov, A Reference Guide |paşnav=Schuman |pêşnav=Samuel |sal=1979 |isbn=9780816181346 |ziman=en }}</ref> [[Saul Bellow]], [[Chuck Palahniuk]], [[P. G. Wodehouse]],<ref name="Watts2009" /> [[Roald Dahl]],<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-41426419 |sernav=11 great authors who wrote for Hugh Hefner's Playboy |tarîx=2017-09-28 |weşanger=BBC }}</ref> [[Haruki Murakami]] û [[Margaret Atwood]]<ref name="Watts2009" /> weşandiye.Bi karîkaturên rengîn ên bi rêkûpêk tije rûpel, ew bû pêşangehek ji bo karîkaturîstên wekî [[Harvey Kurtzman]], [[Jack Cole]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jack Cole and Plastic Man: Forms Stretched to Their Limits |paşnav=Spiegelman |pêşnav=Art |weşanger=Chronicle Books |sal=2001 |isbn=0-8118-3179-5 |rûpel=126 |ziman=en }}</ref>[[Eldon Dedini]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Orgy of Playboy's Eldon Dedini |paşnav=Dedini |pêşnav=Eldon |weşanger=Fantagraphics Books |sal=2006 |isbn=1-56097-727-2 |rûpel=8 |ziman=en }}</ref> [[Jules Feiffer]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revel with a Cause: Liberal Satire in Postwar America |url=https://archive.org/details/revelwithcauseli0000kerc |paşnav=Stephen E. Kercher |weşanger=University Of Chicago Press |sal=2006 |isbn=0-226-43164-9 |rûpel=[https://archive.org/details/revelwithcauseli0000kerc/page/480 480] |ziman=en }}</ref> [[Shel Silverstein]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Playboy's Silverstein Around the World |url=https://archive.org/details/playboyssilverst0000silv |paşnav=Silverstein |pêşnav=Shel |weşanger=Fireside |sal=2007 |isbn=978-0-7432-9024-1 |ziman=en }}</ref> Erich Sokol,<ref name="Watts2009" /> [[Roy Raymonde]],<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/roy-raymonde-cartoonist-noted-for-his-work-in-punch-and-playboy-1805261.html |sernav=Roy Raymonde: Cartoonist noted for his work in 'Punch' and 'Playboy' |paşnav=Bryant |pêşnav=Mark |tarîx=2009-10-19 |weşanger=[[The Independent]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150925122852/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/roy-raymonde-cartoonist-noted-for-his-work-in-punch-and-playboy-1805261.html |roja-arşîvê=2015-09-25 |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> [[Gahan Wilson]], û [[Rowland B. Wilson]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.elisteincartoons.com/?p=2013 |sernav=Blog Archive » "We All Have To Start Somewhere" Department. Case in Point No.11 |tarîx=2009-02-03 |weşanger=EliSteinCartoons.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> Playboy hevpeyivînên mehane bi kesayetiyên giştî yên wekî [[hunermend]], avahîsaz, aborînas, bestekar, rêvebir, derhênerên fîlmê, rojnamevan, romannivîs, [[şanonivîs]], kesayetên olî, ramyar, werzîşvan û ajokarên pêşbaziyê re mehane diweşîne. Kovar bi gelemperî helwestek edîtoriya lîberal digire, her çend ew pir caran bi navdarên kevneperest re jî hevpeyivîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/content_display/reviews/specialty-releases/e3ic2e2d16144df098ad1a6f395c130a824 |sernav=Film Review: Hugh Hefner: Playboy, Activist and Rebel |weşanger=Filmjournal.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120305100713/http://www.filmjournal.com/filmjournal/content_display/reviews/specialty-releases/ |roja-arşîvê=2012-03-05 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî salek ji rakirina piraniya wêneyên tazî yên kovara Playboy, di hejmara adar/nîsana 2017an de dîsa tazî hat nîşandan.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/08/02/business/woke-playboy-millennials.html |sernav=Will the Millennials Save Playboy? – The Hefners are gone, and so is the magazine's short-lived ban on nudity – as well as virtually anyone on the staff over 35. |paşnav=Bennett |pêşnav=Jessica |weşanger=[[The New York Times]] |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Penthouse]] * [[Playgirl]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kovar]] [[Kategorî:Kovarên mêran]] [[Kategorî:Playboy (kovar)| ]] o5chorfbazm5y3x5g29ou2erfpvnxds 2084375 2084370 2026-08-08T05:12:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084375 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = | logo = | logo mezinî = <!-- destçûnî 180px ye --> | wêne dosya = <!-- mînak cover.jpg --> | wêne mezinî = <!-- destçûnî 180px ye --> | wêne sernav = | wêne sernûçe = | weşanvan = <!-- heta |weşanvan5= --> | sernav weşanvan = <!-- heta |sernav weşanvan5= --> | weşanvanê pêşî = | karmendê nivîskar = | fotokêş = | kategorî = [[Kovarên mêran|Kovara mêran]] | pircarînî = | format = | belavkirin = | çapemend = | belavkirina bimişe = | belavkirina bêmişe = | sala belavkirinê = | belavkirina giştî = | avaker = [[Hugh Hefner]] | damezrandin = 1953<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.playboyenterprises.com/home/content.cfm?content=t_template&packet=00017B97-9135-1C72-8FEA8304E50A010D&artTypeID=00025AAE-7EF7-1C72-8FEA8304E50A010D |sernav=Playboy Enterprises, Inc |malper=Playboyenterprises.com |roja-gihiştinê=14 sibat 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924074225/http://www.playboyenterprises.com/home/content.cfm?content=t_template&packet=00017B97-9135-1C72-8FEA8304E50A010D&artTypeID=00025AAE-7EF7-1C72-8FEA8304E50A010D |roja-arşîvê=24 îlon 2015 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | dema yekem = {{Destpêka dem û temen|1953|12|01}} | dema dawî = <!-- {{Dawiya dem|sal|meh|roj}} --> | hejmara dawî = | şîrket = | welat = | li bingeha = | ziman = | malper = <!-- {{URL|mînak.com}} --> | issn = mînak --> 0006-2510 <-- | issn-e = | oclc = | coden = | lccn = }} '''Playboy''' kovareke jiyan û şahî ya mêran a amerîkî ye, berê çap bû û niha serhêl bû. Ew li [[Şîkago]] di sala 1953an de, ji hêla [[Hugh Hefner]] û hevkarên wî ve hate damezrandin, û beşek ji deynek $1,000 ji diya Hefner ve hatî fînanse kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article5310203.ece |sernav=Hefner's Daughter Christie Walks Away from Playboy Enterprises |paşnav=Seib |pêşnav=Christine |tarîx=2008-12-09 |weşanger=The Times |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 |roja-arşîvê=2011-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110809075405/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article5310203.ece |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Playboy ku bi modelên xwe yên tazî û nîv tazî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-34511999 |sernav=Playboy 'to drop' naked women images |weşanger=BBC News |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> (Playmates) tê nasîn, rolek girîng di [[şoreşa zayendî]] de lîst<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/magazine-34471653 |sernav=Why America loved Playboy |weşanger=BBC News |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> û yek ji markayên herî naskirî yên cîhanê dimîne, ku di nav [[Playboy Enterprises, Inc]]. (PEI) de derketiye û li hema hema hemû medya.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/business/2009/nov/13/playboy-group-sale-talk-iconix |sernav=Iconix 'makes offer for Playboy' |paşnav=Wray |pêşnav=Richard |tarîx=2009-11-13 |weşanger=The Guardian |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref>Ji bilî kovara ala li Dewletên Yekbûyî, guhertoyên taybet ên netewe-taybet ên Playboy li çaraliyê cîhanê têne weşandin, di nav de yên ku ji hêla lîsansan ve têne weşandin, wek DHS Media Group ya Dirk Steenekamp.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://playboy.co.za/ |sernav=Playboy - South Africa |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 |jêgirtin=© Copyright © 2020 DHS Media Group (Pty) Ltd, Licensed from Playboy Enterprises. |roja-arşîvê=2025-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250304103512/https://playboy.co.za/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Hauswirth2021">{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2021/08/11/the-pay-for-play-scandal-behind-many-sexy-maxim-playboy-covers/ |sernav=The pay-for-play scandal behind many sexy Maxim, Playboy 'covers' |paşnav=Hauswirth |pêşnav=Heather |paşnav2=Kelly |pêşnav2=Keith J. |tarîx=2021-08-11 |weşanger=New York Post |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://beyondgrit.podbean.com/e/dirk-steenekamp-ceo-dhs-media-group/ |sernav=Dirk Steenekamp, CEO – DHS Media Group |tarîx=2021-09-08 |malper=Dirk Steenekamp, CEO – DHS Media Group |weşanger=podbean |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bizcommunity.com/Article/196/367/157527.html |sernav=DHS Media obtains publishing rights to BBC Top Gear Magazine South Africa |malper=Publishing News South Africa |weşanger=bizcommunity.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 |jêgirtin=DHS Media Publisher and CEO Dirk Steenekamp }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://b2bhint.com/en/company/za/dhs-media-group--K2016212484 |sernav=DHS Media Group – K2016212484 – South Africa |malper=b2bhint.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> [[Kovar]] bi kevneşopiyeke dirêj kurteçîrokên nivîskaran wekî [[Arthur C. Clarke]],<ref name="Watts2009">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/mrplayboyhughhef00watt |sernav=Mr Playboy: Hugh Hefner and the American Dream |paşnav=Watts |pêşnav=Steven |tarîx=2009-08-24 |weşanger=Wiley |isbn=978-0-470-52167-0 |rûpel=[https://archive.org/details/mrplayboyhughhef00watt/page/n91 80], 91,111,144,152,190 |ziman=en }}</ref> [[Ian Fleming]],<ref name="Watts2009" /> [[Vladimir Nabokov|Vladimir Nabokov,]]<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/vladimirnabokovr0000schu |sernav=Vladimir Nabokov, A Reference Guide |paşnav=Schuman |pêşnav=Samuel |sal=1979 |isbn=9780816181346 |ziman=en }}</ref> [[Saul Bellow]], [[Chuck Palahniuk]], [[P. G. Wodehouse]],<ref name="Watts2009" /> [[Roald Dahl]],<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-41426419 |sernav=11 great authors who wrote for Hugh Hefner's Playboy |tarîx=2017-09-28 |weşanger=BBC }}</ref> [[Haruki Murakami]] û [[Margaret Atwood]]<ref name="Watts2009" /> weşandiye.Bi karîkaturên rengîn ên bi rêkûpêk tije rûpel, ew bû pêşangehek ji bo karîkaturîstên wekî [[Harvey Kurtzman]], [[Jack Cole]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jack Cole and Plastic Man: Forms Stretched to Their Limits |paşnav=Spiegelman |pêşnav=Art |weşanger=Chronicle Books |sal=2001 |isbn=0-8118-3179-5 |rûpel=126 |ziman=en }}</ref>[[Eldon Dedini]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Orgy of Playboy's Eldon Dedini |paşnav=Dedini |pêşnav=Eldon |weşanger=Fantagraphics Books |sal=2006 |isbn=1-56097-727-2 |rûpel=8 |ziman=en }}</ref> [[Jules Feiffer]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revel with a Cause: Liberal Satire in Postwar America |url=https://archive.org/details/revelwithcauseli0000kerc |paşnav=Stephen E. Kercher |weşanger=University Of Chicago Press |sal=2006 |isbn=0-226-43164-9 |rûpel=[https://archive.org/details/revelwithcauseli0000kerc/page/480 480] |ziman=en }}</ref> [[Shel Silverstein]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Playboy's Silverstein Around the World |url=https://archive.org/details/playboyssilverst0000silv |paşnav=Silverstein |pêşnav=Shel |weşanger=Fireside |sal=2007 |isbn=978-0-7432-9024-1 |ziman=en }}</ref> Erich Sokol,<ref name="Watts2009" /> [[Roy Raymonde]],<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/roy-raymonde-cartoonist-noted-for-his-work-in-punch-and-playboy-1805261.html |sernav=Roy Raymonde: Cartoonist noted for his work in 'Punch' and 'Playboy' |paşnav=Bryant |pêşnav=Mark |tarîx=2009-10-19 |weşanger=[[The Independent]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150925122852/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/roy-raymonde-cartoonist-noted-for-his-work-in-punch-and-playboy-1805261.html |roja-arşîvê=2015-09-25 |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> [[Gahan Wilson]], û [[Rowland B. Wilson]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.elisteincartoons.com/?p=2013 |sernav=Blog Archive » "We All Have To Start Somewhere" Department. Case in Point No.11 |tarîx=2009-02-03 |weşanger=EliSteinCartoons.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> Playboy hevpeyivînên mehane bi kesayetiyên giştî yên wekî [[hunermend]], avahîsaz, aborînas, bestekar, rêvebir, derhênerên fîlmê, rojnamevan, romannivîs, [[şanonivîs]], kesayetên olî, ramyar, werzîşvan û ajokarên pêşbaziyê re mehane diweşîne. Kovar bi gelemperî helwestek edîtoriya lîberal digire, her çend ew pir caran bi navdarên kevneperest re jî hevpeyivîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/content_display/reviews/specialty-releases/e3ic2e2d16144df098ad1a6f395c130a824 |sernav=Film Review: Hugh Hefner: Playboy, Activist and Rebel |weşanger=Filmjournal.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120305100713/http://www.filmjournal.com/filmjournal/content_display/reviews/specialty-releases/ |roja-arşîvê=2012-03-05 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî salek ji rakirina piraniya wêneyên tazî yên kovara Playboy, di hejmara adar/nîsana 2017an de dîsa tazî hat nîşandan.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/08/02/business/woke-playboy-millennials.html |sernav=Will the Millennials Save Playboy? – The Hefners are gone, and so is the magazine's short-lived ban on nudity – as well as virtually anyone on the staff over 35. |paşnav=Bennett |pêşnav=Jessica |weşanger=[[The New York Times]] |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Penthouse]] * [[Playgirl]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kovar]] [[Kategorî:Kovarên mêran]] [[Kategorî:Playboy (kovar)| ]] p6667ndt0sfnlrwsg895q74u2v9xphd Elvis Presley 0 137451 2084304 1978680 2026-08-07T20:35:23Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084304 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_mirinê = {{Mirin|8|1|1935|16|8|1977|temen=erê}} | çînaser = muzîk }} '''Elvis Aaron Presley''', (jdb. 8ê [[Kanûna paşîn|rêbendanê]] [[1935]]an li [[Tupelo]], [[Mîsîsîpî]] - m. 16ê [[tebax]]ê [[1977]]an li [[Mêmfis|Memfîs]], [[Tennessee]]) ku pir caran jê re '''Elvis''' tê gotin, [[stranbêj]], [[muzîkvan]] û [[lîstikvan]]ek [[amerîkî]] bû. Ew yek ji nûnerên herî girîng ên çanda [[Muzîka rock|rock]] û [[Muzîka pop|popê]] ya [[sedsala 20an]] tê hesibandin. Ji ber serkeftin û karîzmaya xwe, ew wekî "''Keyê [[Rock 'n' Roll]]''" an jî bi tenê "[[Key]]" tê zanîn. Elvis Presley li çaraliyê [[cîhan]]ê [[hunermend]]ê solo yê herî serfiraz tê hesibandin û heta îro bi nêzikî zêdetirî mîlyar tomar hatine firotin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.elvis.com.au/presley/one-billion-record-sales.shtml |sernav=For The Billionth And The Last Time {{!}} Lifting the Lid on the King's record sales {{!}} Elvis Articles |malper=www.elvis.com.au |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-01 |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201173507/https://www.elvis.com.au/presley/one-billion-record-sales.shtml |url-status=dead }}</ref> Elvis di malbateke darayî ya xizan de jidayik bû û di sala [[1954]]an de wekî yek ji muzîkvanên yekem ên tevgera [[rockabilly]] dest bi [[kariyera]] xwe kir, ya ku fuzyonek muzîka [[country]] ya "spî" û [[rhythm and blues]] a "reş" e. Wî bi dansa xwe ya zindî bû sedema hestan, ji ber ku di wê demê de piraniya muzûkvanên nêr li ser dikê dans nedikirin. Nîşaneyên Presley dengê wî yê cihêreng, hema hema sê-oktave û şêwaza wî ya stranbêjî ya nûjen û bi hestyarî bû. Bi vê yekê ew di celebên cûrbecûr yên wekî rock, pop, country, [[gospel]] û [[blues]] de serketî bû. Heta sala [[1978]]an Presley 14 caran ji bo [[Grammy|Xelatên Grammy]] bû namzed û sê caran ji bo şîrovekirinên gospel xelatê bi dest xist. Di 36 saliya xwe de ew bû hunermendê herî ciwan ê ku [[Xelata Serkeftina Jiyanê]] werbigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.graceland.com/achievements |sernav=Elvis' Achievements {{!}} Graceland |malper=www.graceland.com |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Digel Michael Jackson, ew hunermendê yekane ye ku di pênc salonên [[Hall of Fame]] de cih girtiye: yên wek rock 'n' roll<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rockhall.com/inductees/elvis-presley |sernav=Elvis Presley {{!}} Rock & Roll Hall of Fame |malper=www.rockhall.com |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref>, rockabilly<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rockabillyhall.com/Certificates.html |sernav=RHOF Inductees with Certificates |tarîx=2019-05-18 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2019-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190518131612/http://www.rockabillyhall.com/Certificates.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, country<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.countrymusichalloffame.org/hall-of-fame/elvis-presley |sernav=Elvis Presley |malper=Country Music Hall of Fame and Museum |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref>, blues<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.blueshalloffame.com/Artists_Exhibit_Pages/Elvis_Presley_Exhibit.html |sernav=Elvis Presley Exhibit in The Blues Hall of Fame ® |malper=www.blueshalloffame.com |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> û gospel<ref>{{Jêder-malper |url=https://gospelmusichalloffame.org/elvis-presley/ |sernav=Elvis Presley |paşnav=admin |tarîx=2018-01-01 |malper=Gospel Music Hall Of Fame |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201173507/https://gospelmusichalloffame.org/elvis-presley/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Digel vê yekê, şeş şîroveyên stranên wî ji hêla dîrokî ve girîng têne hesibandin û ji bo [[Grammy Hall of Fame]] hatin hilbijartin. Li gorî [[Komeleya Pîşesaziya Qeydkirinê ya Amerîka]] (RIAA) Elvis bi 167 yekîneyeyan xwediyê xelatên herî zêde yên zêr û platîn, û her weha yek xelata almasê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/ |sernav=Gold & Platinum |malper=RIAA |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref><ref name=":0"/> RIAA gelek caran navê wî kiriye "Hunermendê Solo yê Herî Firotan Di Dîroka Dewletên Yekbûyî de." Presley bi 15 albûm û 16 EPyan di [[Billboard|lîsteyên Billboardê]] yên amerîkî de gihîşt yekem. Ew yekane muzîkvanê di dîroka nexşeya DYA de ye ku di rêza yekem de di popa Billboard, country , rîtm & blues, û hemdemê mezinan de derketiye. û heta îro di lîsteya Billboard ya 500 ya herî zêde de ye. Heya roja îro, ew rêberiya Billboard ya "lîsteya 500 hunermendên herî serketî yên ji sala 1955an û vir ve" dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/entertainment/blogs/chart-watch/chart-watch-extra-white-artists-soul-164530165.html |sernav=Chart Watch Extra: White Artists With Soul |malper=www.yahoo.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201173506/https://www.yahoo.com/entertainment/blogs/chart-watch/chart-watch-extra-white-artists-soul-164530165.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Elvis di navbera salên [[1956]] û [[1969]]an de di 31 [[Fîlm|fîlmên dirêj]] de jî lîstiye. Ji sala 1969an heta mirina xwe zêdetirî 1100 konser da. Wî di tebaxa 1977an de ji ber [[Krîza dil|têkçûna dil]] ji ber karanîna [[narkotîk]]ê ya bi [[reçete]] û adetên [[xwarin]]a [[Tenduristî|netendurist]] koça dawî kir. Çîroka jiyana Presley bûye mijara zêdetirî 1000 [[pirtûk]] û gelek fîlimên dirêj, hilberên [[televîzyon]]ê û [[belgefîlm]]an. Jiyan û muîka wî hê jî mijara [[lêkolîn]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên ji Tênêsiyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Mirin 1977]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî]] p88plev0ktwrpbxy6xc0j3a0lbpyq26 2084308 2084304 2026-08-07T20:54:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2084308 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_mirinê = {{Mirin|8|1|1935|16|8|1977|temen=erê}} | çînaser = muzîk }} '''Elvis Aaron Presley''', (jdb. 8ê [[Kanûna paşîn|rêbendanê]] [[1935]]an li [[Tupelo]], [[Mîsîsîpî]] - m. 16ê [[tebax]]ê [[1977]]an li [[Mêmfis|Memfîs]], [[Tennessee]]) ku pir caran jê re '''Elvis''' tê gotin, [[stranbêj]], [[muzîkvan]] û [[lîstikvan]]ek [[amerîkî]] bû. Ew yek ji nûnerên herî girîng ên çanda [[Muzîka rock|rock]] û [[Muzîka pop|popê]] ya [[sedsala 20an]] tê hesibandin. Ji ber serkeftin û karîzmaya xwe, ew wekî "''Keyê [[Rock 'n' Roll]]''" an jî bi tenê "[[Key]]" tê zanîn. Elvis Presley li çaraliyê [[cîhan]]ê [[hunermend]]ê solo yê herî serfiraz tê hesibandin û heta îro bi nêzikî zêdetirî mîlyar tomar hatine firotin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.elvis.com.au/presley/one-billion-record-sales.shtml |sernav=For The Billionth And The Last Time {{!}} Lifting the Lid on the King's record sales {{!}} Elvis Articles |malper=www.elvis.com.au |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-01 |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201173507/https://www.elvis.com.au/presley/one-billion-record-sales.shtml |url-status=dead }}</ref> Elvis di malbateke darayî ya xizan de jidayik bû û di sala [[1954]]an de wekî yek ji muzîkvanên yekem ên tevgera [[rockabilly]] dest bi [[kariyera]] xwe kir, ya ku fuzyonek muzîka [[country]] ya "spî" û [[rhythm and blues]] a "reş" e. Wî bi dansa xwe ya zindî bû sedema hestan, ji ber ku di wê demê de piraniya muzûkvanên nêr li ser dikê dans nedikirin. Nîşaneyên Presley dengê wî yê cihêreng, hema hema sê-oktave û şêwaza wî ya stranbêjî ya nûjen û bi hestyarî bû. Bi vê yekê ew di celebên cûrbecûr yên wekî rock, pop, country, [[gospel]] û [[blues]] de serketî bû. Heta sala [[1978]]an Presley 14 caran ji bo [[Grammy|Xelatên Grammy]] bû namzed û sê caran ji bo şîrovekirinên gospel xelatê bi dest xist. Di 36 saliya xwe de ew bû hunermendê herî ciwan ê ku [[Xelata Serkeftina Jiyanê]] werbigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.graceland.com/achievements |sernav=Elvis' Achievements {{!}} Graceland |malper=www.graceland.com |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Digel Michael Jackson, ew hunermendê yekane ye ku di pênc salonên [[Hall of Fame]] de cih girtiye: yên wek rock 'n' roll<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rockhall.com/inductees/elvis-presley |sernav=Elvis Presley {{!}} Rock & Roll Hall of Fame |malper=www.rockhall.com |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref>, rockabilly<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rockabillyhall.com/Certificates.html |sernav=RHOF Inductees with Certificates |tarîx=2019-05-18 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2019-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190518131612/http://www.rockabillyhall.com/Certificates.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, country<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.countrymusichalloffame.org/hall-of-fame/elvis-presley |sernav=Elvis Presley |malper=Country Music Hall of Fame and Museum |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref>, blues<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.blueshalloffame.com/Artists_Exhibit_Pages/Elvis_Presley_Exhibit.html |sernav=Elvis Presley Exhibit in The Blues Hall of Fame ® |malper=www.blueshalloffame.com |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> û gospel<ref>{{Jêder-malper |url=https://gospelmusichalloffame.org/elvis-presley/ |sernav=Elvis Presley |paşnav=admin |tarîx=2018-01-01 |malper=Gospel Music Hall Of Fame |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201173507/https://gospelmusichalloffame.org/elvis-presley/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Digel vê yekê, şeş şîroveyên stranên wî ji hêla dîrokî ve girîng têne hesibandin û ji bo [[Grammy Hall of Fame]] hatin hilbijartin. Li gorî [[Komeleya Pîşesaziya Qeydkirinê ya Amerîka]] (RIAA) Elvis bi 167 yekîneyeyan xwediyê xelatên herî zêde yên zêr û platîn, û her weha yek xelata almasê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/ |sernav=Gold & Platinum |malper=RIAA |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref><ref name=":0"/> RIAA gelek caran navê wî kiriye "Hunermendê Solo yê Herî Firotan Di Dîroka Dewletên Yekbûyî de." Presley bi 15 albûm û 16 EPyan di [[Billboard|lîsteyên Billboardê]] yên amerîkî de gihîşt yekem. Ew yekane muzîkvanê di dîroka nexşeya DYA de ye ku di rêza yekem de di popa Billboard, country , rîtm & blues, û hemdemê mezinan de derketiye. û heta îro di lîsteya Billboard ya 500 ya herî zêde de ye. Heya roja îro, ew rêberiya Billboard ya "lîsteya 500 hunermendên herî serketî yên ji sala 1955an û vir ve" dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/entertainment/blogs/chart-watch/chart-watch-extra-white-artists-soul-164530165.html |sernav=Chart Watch Extra: White Artists With Soul |malper=www.yahoo.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201173506/https://www.yahoo.com/entertainment/blogs/chart-watch/chart-watch-extra-white-artists-soul-164530165.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Elvis di navbera salên [[1956]] û [[1969]]an de di 31 [[Fîlm|fîlmên dirêj]] de jî lîstiye. Ji sala 1969an heta mirina xwe zêdetirî 1100 konser da. Wî di tebaxa 1977an de ji ber [[Krîza dil|têkçûna dil]] ji ber karanîna [[narkotîk]]ê ya bi [[reçete]] û adetên [[xwarin]]a [[Tenduristî|netendurist]] koça dawî kir. Çîroka jiyana Presley bûye mijara zêdetirî 1000 [[pirtûk]] û gelek fîlimên dirêj, hilberên [[televîzyon]]ê û [[belgefîlm]]an. Jiyan û muîka wî hê jî mijara [[lêkolîn]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Çalakvanên ji Tênêsiyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Mirin 1977]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî]] inzlruhotl63wj0pln5brfer0nrsb3o 2084314 2084308 2026-08-07T21:12:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084314 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_mirinê = {{Mirin|8|1|1935|16|8|1977|temen=erê}} | çînaser = muzîk }} '''Elvis Aaron Presley''', (jdb. 8ê [[Kanûna paşîn|rêbendanê]] [[1935]]an li [[Tupelo]], [[Mîsîsîpî]] - m. 16ê [[tebax]]ê [[1977]]an li [[Mêmfis|Memfîs]], [[Tennessee]]) ku pir caran jê re '''Elvis''' tê gotin, [[stranbêj]], [[muzîkvan]] û [[lîstikvan]]ek [[amerîkî]] bû. Ew yek ji nûnerên herî girîng ên çanda [[Muzîka rock|rock]] û [[Muzîka pop|popê]] ya [[sedsala 20an]] tê hesibandin. Ji ber serkeftin û karîzmaya xwe, ew wekî "''Keyê [[Rock 'n' Roll]]''" an jî bi tenê "[[Key]]" tê zanîn. Elvis Presley li çaraliyê [[cîhan]]ê [[hunermend]]ê solo yê herî serfiraz tê hesibandin û heta îro bi nêzikî zêdetirî mîlyar tomar hatine firotin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.elvis.com.au/presley/one-billion-record-sales.shtml |sernav=For The Billionth And The Last Time {{!}} Lifting the Lid on the King's record sales {{!}} Elvis Articles |malper=www.elvis.com.au |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201173507/https://www.elvis.com.au/presley/one-billion-record-sales.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Elvis di malbateke darayî ya xizan de jidayik bû û di sala [[1954]]an de wekî yek ji muzîkvanên yekem ên tevgera [[rockabilly]] dest bi [[kariyera]] xwe kir, ya ku fuzyonek muzîka [[country]] ya "spî" û [[rhythm and blues]] a "reş" e. Wî bi dansa xwe ya zindî bû sedema hestan, ji ber ku di wê demê de piraniya muzûkvanên nêr li ser dikê dans nedikirin. Nîşaneyên Presley dengê wî yê cihêreng, hema hema sê-oktave û şêwaza wî ya stranbêjî ya nûjen û bi hestyarî bû. Bi vê yekê ew di celebên cûrbecûr yên wekî rock, pop, country, [[gospel]] û [[blues]] de serketî bû. Heta sala [[1978]]an Presley 14 caran ji bo [[Grammy|Xelatên Grammy]] bû namzed û sê caran ji bo şîrovekirinên gospel xelatê bi dest xist. Di 36 saliya xwe de ew bû hunermendê herî ciwan ê ku [[Xelata Serkeftina Jiyanê]] werbigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.graceland.com/achievements |sernav=Elvis' Achievements {{!}} Graceland |malper=www.graceland.com |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Digel Michael Jackson, ew hunermendê yekane ye ku di pênc salonên [[Hall of Fame]] de cih girtiye: yên wek rock 'n' roll<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rockhall.com/inductees/elvis-presley |sernav=Elvis Presley {{!}} Rock & Roll Hall of Fame |malper=www.rockhall.com |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref>, rockabilly<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rockabillyhall.com/Certificates.html |sernav=RHOF Inductees with Certificates |tarîx=2019-05-18 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2019-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190518131612/http://www.rockabillyhall.com/Certificates.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, country<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.countrymusichalloffame.org/hall-of-fame/elvis-presley |sernav=Elvis Presley |malper=Country Music Hall of Fame and Museum |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref>, blues<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.blueshalloffame.com/Artists_Exhibit_Pages/Elvis_Presley_Exhibit.html |sernav=Elvis Presley Exhibit in The Blues Hall of Fame ® |malper=www.blueshalloffame.com |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> û gospel<ref>{{Jêder-malper |url=https://gospelmusichalloffame.org/elvis-presley/ |sernav=Elvis Presley |paşnav=admin |tarîx=2018-01-01 |malper=Gospel Music Hall Of Fame |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201173507/https://gospelmusichalloffame.org/elvis-presley/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Digel vê yekê, şeş şîroveyên stranên wî ji hêla dîrokî ve girîng têne hesibandin û ji bo [[Grammy Hall of Fame]] hatin hilbijartin. Li gorî [[Komeleya Pîşesaziya Qeydkirinê ya Amerîka]] (RIAA) Elvis bi 167 yekîneyeyan xwediyê xelatên herî zêde yên zêr û platîn, û her weha yek xelata almasê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/ |sernav=Gold & Platinum |malper=RIAA |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref><ref name=":0"/> RIAA gelek caran navê wî kiriye "Hunermendê Solo yê Herî Firotan Di Dîroka Dewletên Yekbûyî de." Presley bi 15 albûm û 16 EPyan di [[Billboard|lîsteyên Billboardê]] yên amerîkî de gihîşt yekem. Ew yekane muzîkvanê di dîroka nexşeya DYA de ye ku di rêza yekem de di popa Billboard, country , rîtm & blues, û hemdemê mezinan de derketiye. û heta îro di lîsteya Billboard ya 500 ya herî zêde de ye. Heya roja îro, ew rêberiya Billboard ya "lîsteya 500 hunermendên herî serketî yên ji sala 1955an û vir ve" dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/entertainment/blogs/chart-watch/chart-watch-extra-white-artists-soul-164530165.html |sernav=Chart Watch Extra: White Artists With Soul |malper=www.yahoo.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201173506/https://www.yahoo.com/entertainment/blogs/chart-watch/chart-watch-extra-white-artists-soul-164530165.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Elvis di navbera salên [[1956]] û [[1969]]an de di 31 [[Fîlm|fîlmên dirêj]] de jî lîstiye. Ji sala 1969an heta mirina xwe zêdetirî 1100 konser da. Wî di tebaxa 1977an de ji ber [[Krîza dil|têkçûna dil]] ji ber karanîna [[narkotîk]]ê ya bi [[reçete]] û adetên [[xwarin]]a [[Tenduristî|netendurist]] koça dawî kir. Çîroka jiyana Presley bûye mijara zêdetirî 1000 [[pirtûk]] û gelek fîlimên dirêj, hilberên [[televîzyon]]ê û [[belgefîlm]]an. Jiyan û muîka wî hê jî mijara [[lêkolîn]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Çalakvanên ji Tênêsiyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Mirin 1977]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî]] j6aanztritcahcsbuer5fu6jk1tnpgm Firîna bi şev (roman) 0 138534 2084222 2069577 2026-08-07T16:36:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2084222 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | nav = | sernavê_xwemalî = | wergêr = [[Omer Dilsoz]] | wêne = Vol de nuit, 1931 (cropped).JPG | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Antoine de Saint-Exupéry]] | pêşgotin = | şêwe = | welat = | cih = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | sererastkirin = | ziman = | dîroka_weşanê = [[1931]] | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | ISBN = | pirtûk = }} '''Firîna bi şev''' (sernavê resen ''Vol de Nuit'') ku di sala 1931an de hate weşandin, romana duyem a nivîskar û balafirvanê fransî Antoine de Saint-Exupéry bû . == Naverok == == Wergera kurdî == Pîrtûk ji aliyê nivîskar û wergêr [[Omer Dilsoz]] ve hatiye wergerandin bo zimanê kurdî .<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Firîna bi şev |paşnav=de Saint-Exupéry |pêşnav=Antoine |weşanger=Delal Yayınları |sal=2021 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Roman]] 212hc15ymqei0yxkri1zppw5ubamzq1 2084223 2084222 2026-08-07T16:51:57Z Avestaboy 34898 2084223 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | nav = | sernavê_xwemalî = | wergêr = [[Omer Dilsoz]] | wêne = Vol de nuit, 1931 (cropped).JPG | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Antoine de Saint-Exupéry]] | pêşgotin = | şêwe = | welat = | cih = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | sererastkirin = | ziman = | dîroka_weşanê = [[1931]] | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | ISBN = | pirtûk = }} '''Firîna bi şev''' (sernavê resen ''Vol de Nuit'') ku di sala 1931an de hate weşandin, romana duyem a nivîskar û balafirvanê fransî Antoine de Saint-Exupéry bû . == Naverok == == Wergera kurdî == Pîrtûk ji aliyê nivîskar û wergêr [[Omer Dilsoz]] ve hatiye wergerandin bo zimanê kurdî .<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Firîna bi şev |paşnav=de Saint-Exupéry |pêşnav=Antoine |weşanger=Delal Yayınları |sal=2021 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Românên hewavaniyê]] lzgjmo8af54a3qbgj539c6fe3inapfg 2084239 2084223 2026-08-07T17:27:41Z Avestaboy 34898 2084239 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | nav = | sernavê_xwemalî = | wergêr = [[Omer Dilsoz]] | wêne = Vol de nuit, 1931 (cropped).JPG | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Antoine de Saint-Exupéry]] | pêşgotin = | şêwe = | welat = | cih = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | sererastkirin = | ziman = | dîroka_weşanê = [[1931]] | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | ISBN = | pirtûk = }} '''Firîna bi şev''' (sernavê resen ''Vol de Nuit'') ku di sala 1931an de hate weşandin, romana duyem a nivîskar û balafirvanê fransî Antoine de Saint-Exupéry bû . == Naverok == == Wergera kurdî == Pîrtûk ji aliyê nivîskar û wergêr [[Omer Dilsoz]] ve hatiye wergerandin bo zimanê kurdî .<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Firîna bi şev |paşnav=de Saint-Exupéry |pêşnav=Antoine |weşanger=Delal Yayınları |sal=2021 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Romanên hewavaniyê]] 2hbq19vdnqwe1aaml7z993z9xi9daex Înterseksiyonalîte 0 138641 2084534 1699201 2026-08-08T09:44:25Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084534 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Venn's_four_ellipse_construction.svg|thumb|Analîzeke înterseksiyonel, li şûna ku [[faktor]]an her yek bi xwe li ber çav bigire, berhevokek faktorên ku bi hev re bandorê li kesek civakî dikin, li ber çav digire]] '''Înterseksiyonalîte''' ji bo fehmkirina [[kombînasyon]]ên bi armanca avakirina modên cihê yên takemaf û cihêkariyê yên nasnameyên cihê yên siyasî û civakî yên miroveke/î, çarçoveyek analîtîk e. Înterseksiyonalîte gelek faktorên [[avantaj]] û [[dezavantaj]]ê destnîşan dike.<ref name="Runyan">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Runyan |pêşnav1=Anne Sisson |sernav=What Is Intersectionality and Why Is It Important? |url=https://www.aaup.org/article/what-intersectionality-and-why-it-important |weşanger=American Association of University Professors |tarîx=November–December 2018 |magazîn=Academe |cild=104 |hejmar=6 |issn=2162-5247 }}</ref>Nimûneyên van faktoran [[zayenda civakî]], [[kast]], [[nijad]],[[zayenda biyolojîk]] [[koma etnîk|etnîsîte]], [[kom]], [[Berpêbûniya zayendî]], [[dîn]], [[kêmendamî]], giranî û [[xuyanga fizîkî]] ne.<ref name="Tucker">{{Jêder-magazîn |paşnav=Tucker |pêşnav=Abigail |sernav=How Much is Being Attractive Worth? |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/how-much-is-being-attractive-worth-80414787/ |roja-gihiştinê=22 hezîran 2020 |magazîn=Smithsonian |tarîx=November 2012 |issn=0037-7333 }}</ref> Ev nasnameyên civakî yên hevbirr û sertêkdeçûyî dikarin hem hêzdêr û hem jî bindestker bin.<ref name="Holley 2016">{{Jêder-kovar |paşnav1=Holley |pêşnav1=Lynn C. |paşnav2=Mendoza |pêşnav2=Natasha S. |paşnav3=Del-Colle |pêşnav3=Melissa M. |paşnav4=Bernard |pêşnav4=Marquita Lynette |sernav=Heterosexism, racism, and mental illness discrimination: Experiences of people with mental health conditions and their families |kovar=Journal of Gay & Lesbian Social Services |tarîx=2 nîsan 2016 |cild=28 |hejmar=2 |rr=93–116 |doi=10.1080/10538720.2016.1155520 |s2cid=147454725 }}</ref><ref name="Zinn 1996">{{Jêder-kovar |paşnav1=Zinn |pêşnav1=Maxine Baca |paşnav2=Dill |pêşnav2=Bonnie Thornton |sernav=Theorizing Difference from Multiracial Feminism |kovar=Feminist Studies |tarîx=1996 |cild=22 |hejmar=2 |rr=321–331 |id={{ProQuest|233181156}} {{Gale|A18800342}} |doi=10.2307/3178416 |jstor=3178416 |url=https://philarchive.org/rec/ZINTDF }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Înterseksiyonalîte ji bo ku serpêhatiyên cihê yên jinên reşik,jinên feqîr, jinên penaber û kesên din jî bihewîne, wergiriya pêlên yekemîn û duyemîn ên femînîzmê ku bi gelemperî bala xwe dane serpêhatiyên jinên çermspî, jinên ji çîna naverast û jinên cisgender, berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=hooks |pêşnav=bell |url=https://www.worldcat.org/oclc/886381091 |sernav=Ain't I a woman : Black women and feminism |tarîx=2015 |isbn=978-1-138-82148-4 |çap=[Second edition] |cih=New York |oclc=886381091 }}</ref> Femînîzma Înterseksiyonel armanc dike ku xwe ji femînîzma çermspî bi riya pejirandina serpêhatî û nasnameyên cihê yên jinan veqetîne.<ref name="IWDA">{{Jêder-malper |url=https://iwda.org.au/what-does-intersectional-feminism-actually-mean/ |sernav=What Does Intersectional Feminism Actually Mean? |tarîx=11 gulan 2018 |weşanger=International Women's Development Agency |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190423154503/https://iwda.org.au/what-does-intersectional-feminism-actually-mean/ |roja-arşîvê=23 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Peyva Înterseksiyonalîte ji aliyê [[Kimberlé Crenshaw]] ve di sala 1989an de hatiye peydakirin.Ew şêweya ku pergalên hêzê ya herbilî(interlocking) çawa li kesên herî marjînal ên civakê bandor dide salox dide. Aktîvîst ji bo ku egalîtaryanîzma siyasî û civakî bipêşînin, çarçoveya Kimberléê bikar tînin. Înterseksiyonalîte dijî pergalên analîtîk e ku ew her yek eksenên zordariyê tenê dihêlin. Mînak, vê çarçoveyê da, em nikarin dîskrîmînasyona dijî jinên reşik wekî yekatiya sade ya mîsojînî û nijadperestiyê bibînin, lê dikarin wekî tiştek zêde komplîke bihesibînin. Înterseksiyonalîte xwe tevlî temayên wekî zordariya sêcarî ku wekî heman demê da tecribekirina jinbûn, feqîrî û penaberiyê tê hesibandin dike. Analîza înterseksiyonal bi çarçoveyên analîza hêzê ya anarcha-femînîst re gelek nêzik rêzê dike. Rexne, meyldariya çarçoveya ku mirovan heta faktorên demografîk ên spesîfîk û bikaranîna wê ya dijî teoriyên femînîst ên din wekî amûreke îdeolojîk biçûk dike, dihewîne. Rexnegir vê çarçoveyê wekî ne zelal û bêyî armancên diyarkirî binav kirin. Ji ber ku bingeha wê li teoriya standpoîntê ye, rexnegir dibêjin bala ku li ser serpêhatiyên subjektîv in dikarin nakokî û di nasîna sedemên giştî yên zordariyê de pirsgirêk derbixin. Analîzeke gotarên akademîk ku heta berfanbara 2019an hatine çapkirin da ber çavan ku di holê de metodên birrî yên helbijartî zêde tine ne û ew ji ber vê nikarin pirsên lêkolînên ji aliyê înterseksiyonalîte ve hatine agahdarkirin vebikolin, Û pêşniyarên li ser pratîkên ji bo lêkolînên di dahatûyê pêşniyar peyda kirin. Analîzeke gotarên akademîk ku heta gulana 2020an hatine çapkirin da ber çavan ku, wexta ku teorî di nava metodolojiya birrî(quantitative) de tê yekkirin, înterseksiyonalîte pirî caran çewt tê têgihiştin. == Binyata dîrokî == Konsepta Înterseksiyonalîte di qada lêkolînên legal de ji aliyê zanyara reşik a femînîst [[Kimberlé Crenshaw]]-a ku termê hin gotarên xwe yên di salên 1989 û 1991an de hatine weşandin de bikar aniye ve hatiye pêşkêşkirin. Heçî ku teorî bi pêşanî bala xwe dabû li ser lêgerîneke di nav civakê de zordariya li ser jinên reşik û şêweyên zordariyê ku ew cur bi cur tecrube kirin, analîz dû re ji bo ku gelek aspektên din ên nasnameya civakî bihewîne, firehtir bû. Nasnameyên ku bi giştî di pêla çaremîn a femînîzmê de behsa wan tên kirin nijad, zayend, cins, seksualîte, çîn/kom, karîn/kêmendamî, netewe, welatîbûn, dîn û xuyanga fizîkiyê dihewînin. Term hetanî salên 2000an ji aliyê femînîstan ve bi gelemperî nehatibû pejirandin û ji vê demê pê ve tenê şîn dibe. Înterseksiyonalîte di nav lêkolînên rexneyî ya nijadê de peyda bû û di navbera nijad, zayend û pergalên din ên ku heman demê de hem zilm dikin û hem jî imtiyazan didin de têkiliyeke pirralî nîşan dide. Înterseksiyonalîte nisbî ye ji ber ku bi armanca nîşandana serpêhatiyên kesan bi rêya hevbirina nijad, zayend û hêmanên din teşe dide. Crenshaw ji bo ku çawa nijad, çîn, zayend û pergalên din yek dibin û serpêhatiyên gelek kesan bi dayîna imtiyazê şekil didin nîşan bide, înterseksiyonalîteyê bikar anî. Crenshaw ji bo ku dezavantajên ku ji aliyê pergalên hevbirr(intersecting) ku li dijî mînorîteyên di kar û civakê da çêkirina aspektên binemalî, siyasî û temsîlî yên şîdetê nîşan bide, Înterseksiyonalîteyê bikar anî. Crenshaw dînamîkên ku di akademî û siyasetê de bikaranîna zayend, nijad û formên din ên hêzê, di înterseksiyonalîteyê de rolekî mezin digirin, rave dike. Lê belê, gelek beriya Crenshawê, W.E.B Du Bois teorîze kir ku paradîgmayên înterseksiyonel ên nijad, çîn û neteweyan dibe ku rûyên spesîfîk ên aboriya siyasî ya reşikan rave bike. Collins gotiye; " Du Bois, nijadê di serî de ne wekî di kategoriya nasnameya şexsî de hesiband lê wekî hiyerarşiyên sosyal ku şekil dan destpêgihiştina statu, feqîrî û hêzê ya afro amerîkiyan dihesibîne" . Lê Du Bois zayenda civakiyê ji teoriya xwe derxist û zayendê wekî kategoriyeke şexsîtir hesiband.Salên 1970yan de, komek jinên reşik ên femînîst,ku ji ber femînîzma spiyan û tevgera azadiya reşikan ku mêr tê da serdest bûn xerîb bûbûn, Combahee River Collectiveê damezrandin û " zordariyên hevbirr" ên nijadperestî, sexism û heteronormatîvîteyê eşkere kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Femînîzm]] [[Kategorî:Înterseksiyonalîte| ]] 1c0zufe6wxj00bqdhgh5uowxq60spuv 2084541 2084534 2026-08-08T10:22:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2084541 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Venn's_four_ellipse_construction.svg|thumb|Analîzeke înterseksiyonel, li şûna ku [[faktor]]an her yek bi xwe li ber çav bigire, berhevokek faktorên ku bi hev re bandorê li kesek civakî dikin, li ber çav digire]] '''Înterseksiyonalîte''' ji bo fehmkirina [[kombînasyon]]ên bi armanca avakirina modên cihê yên takemaf û cihêkariyê yên nasnameyên cihê yên siyasî û civakî yên miroveke/î, çarçoveyek analîtîk e. Înterseksiyonalîte gelek faktorên [[avantaj]] û [[dezavantaj]]ê destnîşan dike.<ref name="Runyan">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Runyan |pêşnav1=Anne Sisson |sernav=What Is Intersectionality and Why Is It Important? |url=https://www.aaup.org/article/what-intersectionality-and-why-it-important |weşanger=American Association of University Professors |tarîx=November–December 2018 |magazîn=Academe |cild=104 |hejmar=6 |issn=2162-5247 }}</ref>Nimûneyên van faktoran [[zayenda civakî]], [[kast]], [[nijad]],[[zayenda biyolojîk]] [[koma etnîk|etnîsîte]], [[kom]], [[Berpêbûniya zayendî]], [[dîn]], [[kêmendamî]], giranî û [[xuyanga fizîkî]] ne.<ref name="Tucker">{{Jêder-magazîn |paşnav=Tucker |pêşnav=Abigail |sernav=How Much is Being Attractive Worth? |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/how-much-is-being-attractive-worth-80414787/ |roja-gihiştinê=22 hezîran 2020 |magazîn=Smithsonian |tarîx=November 2012 |issn=0037-7333 }}</ref> Ev nasnameyên civakî yên hevbirr û sertêkdeçûyî dikarin hem hêzdêr û hem jî bindestker bin.<ref name="Holley 2016">{{Jêder-kovar |paşnav1=Holley |pêşnav1=Lynn C. |paşnav2=Mendoza |pêşnav2=Natasha S. |paşnav3=Del-Colle |pêşnav3=Melissa M. |paşnav4=Bernard |pêşnav4=Marquita Lynette |sernav=Heterosexism, racism, and mental illness discrimination: Experiences of people with mental health conditions and their families |kovar=Journal of Gay & Lesbian Social Services |tarîx=2 nîsan 2016 |cild=28 |hejmar=2 |rr=93–116 |doi=10.1080/10538720.2016.1155520 |s2cid=147454725 }}</ref><ref name="Zinn 1996">{{Jêder-kovar |paşnav1=Zinn |pêşnav1=Maxine Baca |paşnav2=Dill |pêşnav2=Bonnie Thornton |sernav=Theorizing Difference from Multiracial Feminism |kovar=Feminist Studies |tarîx=1996 |cild=22 |hejmar=2 |rr=321–331 |id={{ProQuest|233181156}} {{Gale|A18800342}} |doi=10.2307/3178416 |jstor=3178416 |url=https://philarchive.org/rec/ZINTDF }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2026 }}</ref> Înterseksiyonalîte ji bo ku serpêhatiyên cihê yên jinên reşik,jinên feqîr, jinên penaber û kesên din jî bihewîne, wergiriya pêlên yekemîn û duyemîn ên femînîzmê ku bi gelemperî bala xwe dane serpêhatiyên jinên çermspî, jinên ji çîna naverast û jinên cisgender, berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=hooks |pêşnav=bell |url=https://www.worldcat.org/oclc/886381091 |sernav=Ain't I a woman : Black women and feminism |tarîx=2015 |isbn=978-1-138-82148-4 |çap=[Second edition] |cih=New York |oclc=886381091 }}</ref> Femînîzma Înterseksiyonel armanc dike ku xwe ji femînîzma çermspî bi riya pejirandina serpêhatî û nasnameyên cihê yên jinan veqetîne.<ref name="IWDA">{{Jêder-malper |url=https://iwda.org.au/what-does-intersectional-feminism-actually-mean/ |sernav=What Does Intersectional Feminism Actually Mean? |tarîx=11 gulan 2018 |weşanger=International Women's Development Agency |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190423154503/https://iwda.org.au/what-does-intersectional-feminism-actually-mean/ |roja-arşîvê=23 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Peyva Înterseksiyonalîte ji aliyê [[Kimberlé Crenshaw]] ve di sala 1989an de hatiye peydakirin.Ew şêweya ku pergalên hêzê ya herbilî(interlocking) çawa li kesên herî marjînal ên civakê bandor dide salox dide. Aktîvîst ji bo ku egalîtaryanîzma siyasî û civakî bipêşînin, çarçoveya Kimberléê bikar tînin. Înterseksiyonalîte dijî pergalên analîtîk e ku ew her yek eksenên zordariyê tenê dihêlin. Mînak, vê çarçoveyê da, em nikarin dîskrîmînasyona dijî jinên reşik wekî yekatiya sade ya mîsojînî û nijadperestiyê bibînin, lê dikarin wekî tiştek zêde komplîke bihesibînin. Înterseksiyonalîte xwe tevlî temayên wekî zordariya sêcarî ku wekî heman demê da tecribekirina jinbûn, feqîrî û penaberiyê tê hesibandin dike. Analîza înterseksiyonal bi çarçoveyên analîza hêzê ya anarcha-femînîst re gelek nêzik rêzê dike. Rexne, meyldariya çarçoveya ku mirovan heta faktorên demografîk ên spesîfîk û bikaranîna wê ya dijî teoriyên femînîst ên din wekî amûreke îdeolojîk biçûk dike, dihewîne. Rexnegir vê çarçoveyê wekî ne zelal û bêyî armancên diyarkirî binav kirin. Ji ber ku bingeha wê li teoriya standpoîntê ye, rexnegir dibêjin bala ku li ser serpêhatiyên subjektîv in dikarin nakokî û di nasîna sedemên giştî yên zordariyê de pirsgirêk derbixin. Analîzeke gotarên akademîk ku heta berfanbara 2019an hatine çapkirin da ber çavan ku di holê de metodên birrî yên helbijartî zêde tine ne û ew ji ber vê nikarin pirsên lêkolînên ji aliyê înterseksiyonalîte ve hatine agahdarkirin vebikolin, Û pêşniyarên li ser pratîkên ji bo lêkolînên di dahatûyê pêşniyar peyda kirin. Analîzeke gotarên akademîk ku heta gulana 2020an hatine çapkirin da ber çavan ku, wexta ku teorî di nava metodolojiya birrî(quantitative) de tê yekkirin, înterseksiyonalîte pirî caran çewt tê têgihiştin. == Binyata dîrokî == Konsepta Înterseksiyonalîte di qada lêkolînên legal de ji aliyê zanyara reşik a femînîst [[Kimberlé Crenshaw]]-a ku termê hin gotarên xwe yên di salên 1989 û 1991an de hatine weşandin de bikar aniye ve hatiye pêşkêşkirin. Heçî ku teorî bi pêşanî bala xwe dabû li ser lêgerîneke di nav civakê de zordariya li ser jinên reşik û şêweyên zordariyê ku ew cur bi cur tecrube kirin, analîz dû re ji bo ku gelek aspektên din ên nasnameya civakî bihewîne, firehtir bû. Nasnameyên ku bi giştî di pêla çaremîn a femînîzmê de behsa wan tên kirin nijad, zayend, cins, seksualîte, çîn/kom, karîn/kêmendamî, netewe, welatîbûn, dîn û xuyanga fizîkiyê dihewînin. Term hetanî salên 2000an ji aliyê femînîstan ve bi gelemperî nehatibû pejirandin û ji vê demê pê ve tenê şîn dibe. Înterseksiyonalîte di nav lêkolînên rexneyî ya nijadê de peyda bû û di navbera nijad, zayend û pergalên din ên ku heman demê de hem zilm dikin û hem jî imtiyazan didin de têkiliyeke pirralî nîşan dide. Înterseksiyonalîte nisbî ye ji ber ku bi armanca nîşandana serpêhatiyên kesan bi rêya hevbirina nijad, zayend û hêmanên din teşe dide. Crenshaw ji bo ku çawa nijad, çîn, zayend û pergalên din yek dibin û serpêhatiyên gelek kesan bi dayîna imtiyazê şekil didin nîşan bide, înterseksiyonalîteyê bikar anî. Crenshaw ji bo ku dezavantajên ku ji aliyê pergalên hevbirr(intersecting) ku li dijî mînorîteyên di kar û civakê da çêkirina aspektên binemalî, siyasî û temsîlî yên şîdetê nîşan bide, Înterseksiyonalîteyê bikar anî. Crenshaw dînamîkên ku di akademî û siyasetê de bikaranîna zayend, nijad û formên din ên hêzê, di înterseksiyonalîteyê de rolekî mezin digirin, rave dike. Lê belê, gelek beriya Crenshawê, W.E.B Du Bois teorîze kir ku paradîgmayên înterseksiyonel ên nijad, çîn û neteweyan dibe ku rûyên spesîfîk ên aboriya siyasî ya reşikan rave bike. Collins gotiye; " Du Bois, nijadê di serî de ne wekî di kategoriya nasnameya şexsî de hesiband lê wekî hiyerarşiyên sosyal ku şekil dan destpêgihiştina statu, feqîrî û hêzê ya afro amerîkiyan dihesibîne" . Lê Du Bois zayenda civakiyê ji teoriya xwe derxist û zayendê wekî kategoriyeke şexsîtir hesiband.Salên 1970yan de, komek jinên reşik ên femînîst,ku ji ber femînîzma spiyan û tevgera azadiya reşikan ku mêr tê da serdest bûn xerîb bûbûn, Combahee River Collectiveê damezrandin û " zordariyên hevbirr" ên nijadperestî, sexism û heteronormatîvîteyê eşkere kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Femînîzm]] [[Kategorî:Înterseksiyonalîte| ]] qdw2qv6vxdbyn0olpg722s5as3sojet Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 2084498 2084124 2026-08-08T08:21:04Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2084498 wikitext text/x-wiki == 2026-08-08T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-07T08:20:49Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-06T12:33:09Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Senarîst]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotin]] → [[:Kategorî:Folklor]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-08-06T08:21:01Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-05T08:20:59Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-04T08:21:09Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-03T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2083071 Qeydên kevn]''' 0jnwt4z6almmkkgyx071n1e491ptlmx Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/category creator 2 204281 2084189 2082663 2026-08-07T15:37:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084189 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 0vnvtdo0y721cj56u39tnkn6tc3j6gl 2084192 2084189 2026-08-07T15:37:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084192 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine l11azlp1wak5rbsbhmoeumqgsu3k9ir 2084194 2084192 2026-08-07T15:38:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084194 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine b0qyrhs41xbef97nyksbkebfzby1w5i 2084195 2084194 2026-08-07T15:38:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084195 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine oyut025m52hv2f8zb6hhvbm0bele20h 2084196 2084195 2026-08-07T15:39:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084196 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 3onb6yq2u4vet5a49mutedsfx5lktcg 2084197 2084196 2026-08-07T15:44:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084197 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine acvsvpssat58zp50dnxpnxfnd7nbj66 2084198 2084197 2026-08-07T15:44:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084198 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine f7mz499iszwjtbbeaqbtyn84yid6qn2 2084199 2084198 2026-08-07T15:44:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084199 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine ldyjrpfxbvop5xgwwelqqcacbaqk1dz 2084200 2084199 2026-08-07T15:44:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084200 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 0b9b4n9kezkmua655vqnpow006kbg1p 2084201 2084200 2026-08-07T15:46:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084201 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine sne58ho01m4o1yd4hn7363q5euqtxqn 2084202 2084201 2026-08-07T15:46:55Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084202 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine a3qywvwe8vxth8da9twv554jvvw4lpl 2084203 2084202 2026-08-07T15:46:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084203 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 0ibv0fwtoflisr9ikp4fplnw29ab0zc 2084204 2084203 2026-08-07T15:46:59Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084204 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 0vqpyv021u57vcvbon9r5f29t0jhg9n 2084205 2084204 2026-08-07T15:49:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084205 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 0kjodyrsxz50cj2lt2s305c5g0tf51v 2084206 2084205 2026-08-07T15:51:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084206 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine kp6gx1h63759nljxrls4hlipf6bzxeb 2084207 2084206 2026-08-07T15:51:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084207 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 8xjbtackuocwo9jq9yey3t149ilfase 2084208 2084207 2026-08-07T15:53:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084208 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine gco6yyz6q3rwy2vnolnb58p57hqdxu2 2084209 2084208 2026-08-07T15:53:58Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084209 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 5p1el33uu10a2gwfa3pukft9xk7fsga 2084210 2084209 2026-08-07T15:54:00Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084210 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine a9x05vakzg7cwzpimr4a3q442aobpjc 2084211 2084210 2026-08-07T15:54:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084211 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 2xtpzhay5xzbfghpyojggxorqhiaxam 2084212 2084211 2026-08-07T15:54:04Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084212 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine gsf4iepzdeqph7xrhd125qucrkhl2mm 2084213 2084212 2026-08-07T15:54:06Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084213 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine bj081kqqmnhdh416nftjep24k8607k2 2084214 2084213 2026-08-07T15:55:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084214 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine spajw3iv174y3rv5pskkjb9v47acw42 2084217 2084214 2026-08-07T16:02:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084217 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine jt68b9cmdnjgz4x6zslf7jsjqtz4vfh 2084218 2084217 2026-08-07T16:02:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084218 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine oihq5kd0kbokuh0o56iyfwc3pxu0e5q 2084220 2084218 2026-08-07T16:20:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2084220 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine fq09yea0kz5p4x1ktejumrjsr8l1zd1 Wîkîpediya:Lîsteya botan li gorî hejmara guhartinan 4 214165 2084500 2084127 2026-08-08T08:39:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2084500 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 841592 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15454 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3650 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1486 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} shkup35ymr3rzl5h5vhks0xdso0ny4q Gotûbêj:Juana Inés de la Cruz 1 244221 2084389 1627157 2026-08-08T05:29:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]] 2084389 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Zêde}} {{Wîkîproje Edebiyat|muhîmî=Navîn}} }} et24u21mr55hbs820euisi9vfa32zmq Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 2024 0 276882 2084321 1945727 2026-08-07T22:52:19Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084321 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê''' hilbijartineke parlamenê ye ku di 20ê cotmeha 2024an de hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqs-kurdistan-region-hold-delayed-parliamentary-election-oct-20-2024-06-26/ |sernav=Hilbijartina Herêma Kurdistanê }}</ref> Di vê hilbijartinê de ji bo [[Parlamena Kurdistanê|Parlamena Herêma Kurdistanê]] ji bo çar salan endamên Parlamena Herêma Kurdistanê têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/34178-Kurdistan-Region-President-sets-June-10th-for-parliamentary-elections |sernav=Hilbijartina Parlementoya Kurdistana 2024 }}</ref> == Paşperdeh == Di meha sibata sala 2024an de [[Dadgeha Bilind a Iraqê]] biryareke derxistiye ku çend xalên qanûna hilbijartinên [[Herêma Kurdistanê]] (qanûna jimare 1, 1992) betal bike û biguherîne. Biryara herî berçavê dadgehê ev bû ku 11 kursiyên ji bo hindikayiyan hatibûn veqetandin betal dike û endamên [[Parlamena Kurdistanê]] ji 111 kursiyan daxistiye 100 kursiyan e û ji bo çavdêriya hilbijartina Herêma Kurdistanê erkdar kirina [[Komisyona Bilind a Serbixwe ya Hilbijartinan a Iraqê]] ye ku li cihê [[Komîsyona Hilbijartinên Herêma Kurdistanê]] hatiye erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqfsc.iq/news.5121/ |sernav=المحكمة الاتحادية تصدر قراراً بعدم دستورية بعض من مواد قانون انتخاب برلمان كردستان العراق |malper=www.iraqfsc.iq |roja-gihiştinê=2024-10-20 |roja-arşîvê=2024-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240725143220/https://www.iraqfsc.iq/news.5121/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqs-kurdistan-region-hold-delayed-parliamentary-election-oct-20-2024-06-26/ |sernav=Iraq's Kurdistan region to hold delayed parliamentary election on Oct. 20 }}</ref> Piştre şaxa hilbijartinê yê [[Konseya Bilind a Dadwerî ya Iraqê]] ferman dide ku ji 100 kursiyan 5 kursî ji bo hindikayiyên Başûrê Kurdistanê were veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/ar/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%A9/%D9%88%D8%AB%D8%A7-%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A-%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%AD-%D9%85%D9%83%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-5-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D8%B5%D9%84-100 |sernav=وثائق .. القضاء العراقي يمنح مكونات الإقليم 5 مقاعد ببرلمان كوردستان من أصل 100 |malper=شفق نيوز |roja-gihiştinê=2024-10-20 |ziman=ar }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav="Kurdistan Region to hold parliamentary elections October 20" |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-20 }}</ref> Ji 5 kursiyan 3 kursî ji bo xiristiyanan (2 asûrî û 1 ermenî) û 2 kursî jî ji tirkmenên [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye veqetandin. Hatiye ragihandin divê endamên jin herî kêm %30 endamên hilbijartî parlamenê pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newarab.com/news/parliamentary-elections-iraqi-kurdistan-slated-october |sernav=Iraqi Kurdistan sets October 20 for crucial parliamentary elections after delays |roja-gihiştinê=2024-10-20 |archive-date=2024-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014205300/https://www.newarab.com/news/parliamentary-elections-iraqi-kurdistan-slated-october |url-status=dead }}</ref> Hilbijartinên parlamena Herêma Kurdistanê ya sala 2024an bi derengî ya du salan ku pêwîst bû di sala 2022an pêk bihata di 20ê cotmeha sala 2024an hatiye lidarxistin. == Hilbijartin == Li Başûrê Kurdistanê 2 milyon û 899 hezar û 578 dengdêr hene.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.newarab.com/news/iraqi-kurdistan-prepares-october-elections |sernav="Iraqi Kurdistan prepares for October elections amid simmering political tensions and Turkey's military offensive" |roja-gihiştinê=2024-10-20 |archive-date=2024-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916170544/https://www.newarab.com/news/iraqi-kurdistan-prepares-october-elections |url-status=dead }}</ref> Bi giştî 2 hevkarî, 13 partî û 124 namzetên serbixwe beşdarî hilbijartinê bûne.<ref name=":0" /> == Dengdana taybet == Di 18ê cotmehê de gera dengdana taybet ji bo endamên wezaretên pêşmerge û asayîşa navxweyî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/IHEC-98-voter-turnout-in-special-voting-for-Kurdistan-parliament-elections |sernav=IHEC: 98% voter turnout in special voting for Kurdistan parliament elections |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2024-10-20 |ziman=en }}</ref> Ji 215.560 dengên dengdêrên taybet bi bikar anîna 208.521 dengan %97 beşdarî ya hilbijartinê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Hilberîna Başûrê Kurdistanê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-20 }}</ref> == Encam == {| class="wikitable" |- !Partî !Birêvebir !Deng !Kursî !+/- !Rêje |- |[[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] |[[Mesrûr Barzanî]] |809,197 |{{Composition bar|39|100|hex=#FFFF00|Partîya Demokrat a Kurdistanê}} |{{Kêmbûn}}6 |0,95 |- |[[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] |[[Bafil Talebanî]] |408.141 |{{Composition bar|23|100|hex=#00A550|Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê}} |{{Zêdebûn}}2 |1,27 |- |[[Tevgera Nifşê Nû]] |[[Şaswar Ebdulwahid]] |290.991 |{{Composition bar|15|100|hex=#ff681f|Tevgera Nifşê Nû}} |{{Zêdebûn}}7 |7,32 |- |[[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] |[[Selahadîn Bahaddîn]] |116.981 |{{Composition bar|7|100|hex=#884513|Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê}} |{{Zêdebûn}}2 |1.14 |} == Mijarên têkildar == * [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992]] * [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 2005]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Hilbijartinên Parlamena Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:2024 li Başûrê Kurdistanê]] 69sl0dq7m83l4144ptapk2yj1uw0yfy 2084326 2084321 2026-08-07T23:12:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084326 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê''' hilbijartineke parlamenê ye ku di 20ê cotmeha 2024an de hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqs-kurdistan-region-hold-delayed-parliamentary-election-oct-20-2024-06-26/ |sernav=Hilbijartina Herêma Kurdistanê }}</ref> Di vê hilbijartinê de ji bo [[Parlamena Kurdistanê|Parlamena Herêma Kurdistanê]] ji bo çar salan endamên Parlamena Herêma Kurdistanê têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/34178-Kurdistan-Region-President-sets-June-10th-for-parliamentary-elections |sernav=Hilbijartina Parlementoya Kurdistana 2024 }}</ref> == Paşperdeh == Di meha sibata sala 2024an de [[Dadgeha Bilind a Iraqê]] biryareke derxistiye ku çend xalên qanûna hilbijartinên [[Herêma Kurdistanê]] (qanûna jimare 1, 1992) betal bike û biguherîne. Biryara herî berçavê dadgehê ev bû ku 11 kursiyên ji bo hindikayiyan hatibûn veqetandin betal dike û endamên [[Parlamena Kurdistanê]] ji 111 kursiyan daxistiye 100 kursiyan e û ji bo çavdêriya hilbijartina Herêma Kurdistanê erkdar kirina [[Komisyona Bilind a Serbixwe ya Hilbijartinan a Iraqê]] ye ku li cihê [[Komîsyona Hilbijartinên Herêma Kurdistanê]] hatiye erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqfsc.iq/news.5121/ |sernav=المحكمة الاتحادية تصدر قراراً بعدم دستورية بعض من مواد قانون انتخاب برلمان كردستان العراق |malper=www.iraqfsc.iq |roja-gihiştinê=2024-10-20 |roja-arşîvê=2024-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240725143220/https://www.iraqfsc.iq/news.5121/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqs-kurdistan-region-hold-delayed-parliamentary-election-oct-20-2024-06-26/ |sernav=Iraq's Kurdistan region to hold delayed parliamentary election on Oct. 20 }}</ref> Piştre şaxa hilbijartinê yê [[Konseya Bilind a Dadwerî ya Iraqê]] ferman dide ku ji 100 kursiyan 5 kursî ji bo hindikayiyên Başûrê Kurdistanê were veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/ar/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%A9/%D9%88%D8%AB%D8%A7-%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A-%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%AD-%D9%85%D9%83%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-5-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D8%B5%D9%84-100 |sernav=وثائق .. القضاء العراقي يمنح مكونات الإقليم 5 مقاعد ببرلمان كوردستان من أصل 100 |malper=شفق نيوز |roja-gihiştinê=2024-10-20 |ziman=ar }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav="Kurdistan Region to hold parliamentary elections October 20" |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-20 }}</ref> Ji 5 kursiyan 3 kursî ji bo xiristiyanan (2 asûrî û 1 ermenî) û 2 kursî jî ji tirkmenên [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye veqetandin. Hatiye ragihandin divê endamên jin herî kêm %30 endamên hilbijartî parlamenê pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newarab.com/news/parliamentary-elections-iraqi-kurdistan-slated-october |sernav=Iraqi Kurdistan sets October 20 for crucial parliamentary elections after delays |roja-gihiştinê=2024-10-20 |roja-arşîvê=2024-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241014205300/https://www.newarab.com/news/parliamentary-elections-iraqi-kurdistan-slated-october |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hilbijartinên parlamena Herêma Kurdistanê ya sala 2024an bi derengî ya du salan ku pêwîst bû di sala 2022an pêk bihata di 20ê cotmeha sala 2024an hatiye lidarxistin. == Hilbijartin == Li Başûrê Kurdistanê 2 milyon û 899 hezar û 578 dengdêr hene.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.newarab.com/news/iraqi-kurdistan-prepares-october-elections |sernav="Iraqi Kurdistan prepares for October elections amid simmering political tensions and Turkey's military offensive" |roja-gihiştinê=2024-10-20 |roja-arşîvê=2024-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240916170544/https://www.newarab.com/news/iraqi-kurdistan-prepares-october-elections |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi giştî 2 hevkarî, 13 partî û 124 namzetên serbixwe beşdarî hilbijartinê bûne.<ref name=":0" /> == Dengdana taybet == Di 18ê cotmehê de gera dengdana taybet ji bo endamên wezaretên pêşmerge û asayîşa navxweyî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/IHEC-98-voter-turnout-in-special-voting-for-Kurdistan-parliament-elections |sernav=IHEC: 98% voter turnout in special voting for Kurdistan parliament elections |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2024-10-20 |ziman=en }}</ref> Ji 215.560 dengên dengdêrên taybet bi bikar anîna 208.521 dengan %97 beşdarî ya hilbijartinê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Hilberîna Başûrê Kurdistanê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-20 }}</ref> == Encam == {| class="wikitable" |- !Partî !Birêvebir !Deng !Kursî !+/- !Rêje |- |[[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] |[[Mesrûr Barzanî]] |809,197 |{{Composition bar|39|100|hex=#FFFF00|Partîya Demokrat a Kurdistanê}} |{{Kêmbûn}}6 |0,95 |- |[[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] |[[Bafil Talebanî]] |408.141 |{{Composition bar|23|100|hex=#00A550|Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê}} |{{Zêdebûn}}2 |1,27 |- |[[Tevgera Nifşê Nû]] |[[Şaswar Ebdulwahid]] |290.991 |{{Composition bar|15|100|hex=#ff681f|Tevgera Nifşê Nû}} |{{Zêdebûn}}7 |7,32 |- |[[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] |[[Selahadîn Bahaddîn]] |116.981 |{{Composition bar|7|100|hex=#884513|Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê}} |{{Zêdebûn}}2 |1.14 |} == Mijarên têkildar == * [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992]] * [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 2005]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Hilbijartinên Parlamena Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:2024 li Başûrê Kurdistanê]] qbftbxrr53jmta7ymi4ad4inskxfccj Koçberiya kurdan 0 306448 2084336 1985112 2026-08-08T00:27:21Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084336 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Penaberên kurd li Kampa Domîzê.jpg|thumb|Dîmenek ji penabereke jin a kurd û zarokên li Kampa Domîz a Başûrê Kurdistanê.]] [[Wêne:Koçberên Şengalê.jpg|thumb|Dîmenek jineke kurdên êzîdî û zarokan ku ji ber êrîşên DAIŞê ji Şengalê koç dibin.]] '''Koçberiya kurdan''' yan jî '''koçberkirina kurdan''' koçberiyeke ku ji ber gelek sedemên cihêreng kurd ji [[Kurdistan]]ê bi taybetî koçê welatên ewropî û li gel welatên ewropî koçê gelek welatên din ê cîhanê dibin. Tê payîn ku kurd yek ji wan neteweyan e ku li gelek deverên cihanê belav bûne. Hinek caran ev koçberî ji bo guhertina demografiya Kurdistanê ji aliyê dewletên ku li erdê Kurdistanê serwerî dikin bi awayekê sîstematîk têne birêve birin. Koçberî di dîrokên cihêreng de hatiye pêkanîn ku di encamê de bûye sedem ku bi sedhezaran [[kurd]] ji herêmên Kurdistanê koç bibin. Koçkirina kurdan beriya perçebûn an parvekirina Kurdistanê despêkiriye û piştî perçebûna Kurdistanê ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezirandin koçkirina kurdan hatiye berdewam kirin. Koçberiyên girseyî di sedsala 21ê de despêkiriye ku koçberkirin bi polîtîkayên zextan, qedexekirinên [[çand]]î û [[ziman]]î û bi guhertinên demografîk a sîstematîk ji aliyê dewletan ve hatiye berdewam kirin. Heman koçberî heya roja îro berdewam dike ku gelek kurd ji herêmên Kurdistanê ber bi welatên derve ve û ber bi bajarên din ên navxweyî ve koç dibin. Koçberiya herî zêde li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye ku tê texmînkirin nêzîkî 6-8 milyon kurdên [[Bakurê Kurdistanê]] li deverên din ên Tirkiyeyê, welatên ewropî û li welatên din ên cihanê belav bûne. Koçberiyên despêkê di heyama serweriya osmaniyan de li Kurdistanê bi dagirkirina Kurdistanê re destpêkiriye. Di destpêka sedsala 20an de hindikahiyên xirîstiyan ên xanedaniya osmanî rastî jenosîdê hatin (nemaze di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] û Şerê Rizgariya Tirkiyê de) û gelek kurdên ku eşîrên wan li dijî tirkan dihatin dîtin hatine koçberkirin. Koçberiya girseyî heya dawiya sedsala 20an li Bakurê Kurdistanê berdewam kiriye ku gundên Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye şewitandin û hatiye valakirin ku bi milyonan kurd neçar mane ku cihê xwe biguherînin. Civakên gundewarî ber bi bajaran ve koç dibin û hinek ji wan jî koçê bajarên din ên Tirkiyeyê dibin. Li [[Başûrê Kurdistanê]] di dema serhildana [[Şêx Mehmûdê Berzencî|Mehmûd Berzencî]] ya sala 1919an de tepisandina daxwazên kurdan ên ji bo otonomî (xweserî) û serxwebûnê veguherîbû şerên çekdarî. Yek jicîhwarkirina mirovan a herî dijwar di dema pevçûnên ereb û kurdan de û bi politîkayên paralel ên erebkirin a rejîma baasê pêk hatiye ku rejimê bi van polîtîkayan xwestiye piraniya kurdan ji [[Başûrê Kurdistanê]] koç bike. Di salên 1960 û 1970an de piştî şerên yekem û duyem ên [[Kurd]] û Iraqê bi deh hezaran kurd ji herêmên şer koçber bûne. Şerê Îran û Iraqê ya salên 1980î, yekem [[Şerê Kendavê 1991|Şerê Kendavê]] ya di destpêka salên 1990î de û serhildanên paşerojê bi tevahî dibin sedema bi milyon penaberên kurd ên despêkê ku piraniya wan koçê Îranê bûne û kesên mayî jî li diyasporaya kurdan, li [[Ewropa]] û li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] belav bûne. Nêzîkî 1.400.000 koçberên Başûrê Kurdistanê ku piranîya wan ji kurdan pêk hatiye di encama Şerê Kendava Farisî (1990-1991) û serhildanên piştê şer de ji cihwarên xwe hatibûn derxistin, derbasê [[Îran]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] bûne. == Koçberî û guhertinên demografîk == === Bakurê Kurdistanê === [[Wêne:Dîlan.JPG|thumb|Dîmenek ji gundê Dîlan a bi ser navçaya Kerboran a Mêrdînê ku ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye valakirin.]] Di sedsala 20an de ji aliyê rayedarên osmaniyan ve di dîrokên cihêreng de bi awayeke girseyî kurd ji deverên [[Meletî]], [[Semsûr]], [[Amed]] û ji [[Riha]]yê ber bi [[Anatoliya Navîn]] ve hatine sirgûnkirin. Tê payîn ku ev sirgûnkirin bi du mebestan pêk hatiye: mebesta yekem guhertinên demografîk ên li Kurdistanê û mebesta duyem jî asîmîlekirina kurdan bû. Tê texmînkirin ku sirgûnkirina [[Kurdên Anatolyayê|Kurdên Anatoliyayê]] di heyameke 50 salan de, di navbera salên {{Nêzîkî}}1725 û 1775an pêk hatiye. Çend sal beriya damezrandina komara Tirkiyeyê di zivistana sala 1919an de nêzîkî 300.000 kurd ji [[Erzîrom|Erzirom]], [[Bidlîs]], [[Mûş]] û ji [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] ber bi Anatoliya Navîn û ber bi [[Dîlok]]ê ve hatine sirgûnkirin. Di vê sirgûnkirinê de ji ber hewaya sar û ji ber birçîbûnê gelek kurd di rê de dimirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Bi valakirina gundên kurdan ku di dîrokên cihêreng de ji aliyê rayedarên komara Tirkiyeyê pêk hatiye di sala 1934an de mihacirên tirk ên ku di çarçoveyeke peymana pevguhastina etnîkî ku bi [[Romanya]] û [[Bulgaristan]]ê re hatine îmzekirin ji van welatan anîne û li navçeya [[Qowanciyan]] a [[Xarpêt]]ê û li hinek gundên Xarpêtê bicih kirine. Li gund û deverên Xarpêtê nêzîkê 390 malbat ji mahacirên tirk ên ku ji Romanya û Bulgaristanê anîne hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkkirinê: Xarpêt |malper=YeniOzgurPolitika.com |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2025-02-12 |ziman=tr }}</ref> Yek ji bajar û parêzgehên Kurdistanê ku demografiya parêzgehê hatiye guhertin Meletî ye ku ji kurdên ku ber bi Anatoliyayê ve ({{Nêzîkî}} 1725–1775) hatine sirgûnkirin. Piştê demek dirêjê piştê sirgûnkirin kurdan di sala 1877an de mahacirên tirk û komên ji etnîkên din ji aliyê [[Deryaya Reş]] Posof, Şavşat, Artvîn, Trepzon û hinek komên mahacirên tirk ji Erdexanê anîne û li deverên di navbera Meletî û [[Semsûr]]ê de bicihkirine. Di navbera salên 1990 û 2000an de 3000 gundên Bakurê Kurdistanê ji aliyê artêşê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin ku di vê serdemê de nêzîkî 2 milyon kurd ji deverên gundewarî hatine koçber kirin. Kurdên ku di vê heyamê de ji gundan koçber bûne li gelek bajarên Bakurê Kurdistanê û li bajarên din ên Tirkiyeyê belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Conflict in Turkey: Obstacles and Chances for Peace and Democracy |paşnav=Ibrahim |pêşnav=Ferhad |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2000 |isbn=978-0-312-23629-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qwBdLcnlu_oC&dq=kurdish+villages+depopulated+by+turkey&pg=PA167 |paşnav2=Gurbey |pêşnav2=Gulistan }}</ref> Yek ji mebestên guhertina demografiya Bakurê Kurdistanê ye ku di sala 2015an de dewleta tirk nêzîkî 2000 hezar tirkên Ahiskayê ji Asyaya Navendî aniye û li navçeya [[Cîmîn]] a bi ser parêzgeha Ezirganê ve bicihkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://erzincan.gov.tr/4-grup-ahiska-turkleri-erzincana-geldi |sernav=T.C. Erzincan Valiliği - 4. Grup Ahıska Türkleri Erzincan’a Geldi |malper=erzincan.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-02-16 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Orhan |pêşnav=Fatih |paşnav2=Coşkun |pêşnav2=Ogün |tarîx=2016-12-27 |sernav=Zorunlu göçlere yeni bir örnek: Ahıska Türkleri Erzincana yerleştirildi. |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/tcd/article/281950 |kovar=Türk Coğrafya Dergisi |hejmar=67 |rr=41–50 |doi=10.17211/tcd.281950 |issn=1302-5856 }}</ref> === Başûrê Kurdistanê === [[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji koçberiya kurdên Başûrê Kurdistanê ku derbasî Bakurê Kurdistanê dibûn.]] Di sala 1991ê de dema ku rejîma baasê [[Sedam Huseyn]] êrîşê kurdên li [[Başûrê Kurdistanê]] kiriye û di encama êrîşan de komkujî li dijî Kurdan pêk hatiye.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2025-02-16 |ziman=en }}</ref> Piştê êrîşan nêzîkî 200 hezar kurdên Başûrê Kurdistanê derbasî Bakurê Kurdistanê dibin. Di vê koçberiyê de nêzîkî 1500 kurd di rê de ji ber hewaya sar dimirin.<ref name="Long2013"/> Piştre piştê çend rojan ku hinek şer radiweste rayedarên Tirkiyê di nav çend rojan de malavaniya 200.000 kurdên Başûrê Kurdistanê bi dawî kiriye û piştî mehekê kî piraniya kurdên ku derbasî [[Bakurê Kurdistanê]] dibin careke din dîsa vegeriyane Başûrê Kurdistanê. Piştî Şerê Yekem ê Kendavê di sala 1991ê de ji bo hêsankirina vegera koçberên kurd, herêmeke qedexekirî ya hewayî ji bo balefirên şer li Başûrê Kurdistanê hatibû ragihandin. 1.5 milyon kurd di 1991ê de hatine koçberkirin ku bajarên wekê Tûzxurmatoyê rêjeya koçberiyê gihiştibû rêjeya ji %90an.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2025-02-16 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref> Ji ber koçberiyê herî kêm 48.000 kurd di rê de ji ber birçîbûnê dimirin û li gorî hinek çavkaniyan jî dibe ku 140.000 kurd ji ber birçîbûnê û ji ber sedemên din ên koçberiyê jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2025-02-16 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> === Rojhilata Kurdistanê === Sirgûnkirina kurdan ji Rojhilata Kurdistanê û [[Qefkasyaya Başûr]] ber bi [[Xorasan]]ê ve ji aliyê [[Şah Îsmaîl]] ve hatiye destpêkirin û di destpêka sedsala 16an de di bin desthilatdariya [[Tahmasp I]] de berdewam kiriye. Ji sala 1598an heta sala 1601ê 45.000 malbatên din ên kurd hatine sirgûnkirin. Di dehsalên paşerojê de pênc warên kurdan li Xorasanê ji aliyê [[Ebasê Mezin]] ve ji [[Astarabad]]ê heta [[Çenaran]]ê hatine avakirin. Di serdema Nadir Şah de [[Kurdên Erdelanê]] û kurdên ku berê xwe dane Xorasanê li parêzgeha Gîlanê hatine bicihkirin.<ref name="Madih2007">{{Jêder-kovar |paşnav=Madih |pêşnav=&#0145Abbas-&#0145 Ali |tarîx=2007-01-01 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1573-384X }}</ref> Yek ji sedemên sereke ya sirgûnan ew bû ku li dijî koçerên tirkmen û ûzbek ên ji [[Asyaya Navendî]] ber bi Îranê tên xeta parastinê çêbikin.<ref name="Madih2007"/> Di salên dawî de bi hinceta şer û pevçûnên mezin ên di navbera leşkerên [[Îran]]ê û [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] (PJAK) de kurdên ji [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê rejima Îranê ve ji cihwarên xwe hatine koçberkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/ |sernav=VOA - Voice of America English News |malper=Voice of America |roja-gihiştinê=2025-02-16 |ziman=en }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Dagirkeriya dewleta tirk li bakurê Sûriyê}} [[Wêne:Kurdish Refuge Camp in Suruc Turkey.jpg|thumb|Koçberên kurd ên ji Kobanê li kampeke penaberan, li Bakurê Kurdistanê.]] Li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji aliyê rejîma baasê Beşar Esed ve ji bo erebkirina Rojavayê Kurdistanê dest bi projeyeke bi navê [[Kembera erebî]] kiriye. Armanca vê projeyê ev bû ku bi taybetî kurdên Rojavayê Kurdistanê ji bajarê [[Hesîçe]]yê werin deranîn û ereb li bajêr werin bicihkirin. Ev yek ji polîtîkayên guhertina demografiya li ser axa [[Kurdistan]]ê bû ku ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine ragihandin ve hatiye pêkanîn.<ref name="Tejel2009"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> Yek ji armancên sereke ya vê projeyê jî ev bû ku pêkhateya etnîkî ya herêmê li gorî berjewendiya ereban were guhertin. Di projeyê de bi avakirina Gola Esed ([[Bendava Tebqeyê]]) û bi rêya bicihkirina erebên koçber ku gundên wan di bin ava bendavê de dimîne bi desteserkirina erdên kurdan ku ji herêmên kurdî pêk dihatin erebên koçber werin bicih kirin. Li herêmên kurdan ji bo 4000 malbatên ereb ji deverên erebî ku piştî temamkirina Bendava Tebqayê û bi tijekirina Gola Esed di bin avê de dimîne hatiye avakirin.<ref name="Tejel2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref> Ji bo erebên ku li herêmên kurdan hatine bicih kirin çek hatine peydakirin û li ser zêdetirî 50 çotgehên bi navê model li herêma Cezîrê û li bakurê [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] hatine belavkirin.<ref name="Tejel2009" /> Diwanzdeh ji çotgehan li derdora [[Qamişlo]] û Dêrikê û şazdeh cotgeh jî li derdora [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] hatine avakirin.<ref name=":0" /> Navên gundên kurdan ên herêmê bi navên erebî hatin guhertin ku tu têkiliya wan bi kevneşopî û bi dîroka herêmê re tine bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://eprints.lse.ac.uk/108501/1/Kurdish_representation_and_civil_movements_in_syria_english.pdf |sernav="Kurdish Political and Civil Movements in Syria and the Question of Representation" |roja-gihiştinê=2025-02-18 |roja-arşîvê=2021-04-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210418062223/http://eprints.lse.ac.uk/108501/1/Kurdish_representation_and_civil_movements_in_syria_english.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev erebên koçberên ku li herêmên kurdan hatine bicih kirin wekê (مغمورين Maġmūrīn) Mexmurê ereb hatine binavkirin.<ref name=":0" /> Di dawiyê de ev plan di sala 1976an de di dema [[Hafiz Esed]] de lawaz bû lê dîsa jî destûr nedan ku kurd vegerin gund û herêmên xwe.<ref name="Tejel2009" /> Yek ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê guhertinên demografîk pêk aniye Tirkiye ye ku li gelek bajar û gundên bakur û rojavayê [[Kurdistan]]ê kurdan bi êrîşên şer û polîtîkayên zextê ji bajarên wan derxistiye. Artêşa tirk di sala 2018an de bajarê [[Efrîn]]ê ya Rojavayê Kurdistanê êrîşê kurdan dike ku di dawiyê de bajêr ji aliyê Tirkiyeyê ve tê dagirkirin. Piştê dagirkirina Efrînê kurd ji bajêr têne koçber kirin û ereb, tirkmen û erebên filistînî li gundên kurdan û li navçeyên bi ser Efrînê ve hatine bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/yazi/91633/afrine-filistinli-yerlesimciler |sernav=Nişteciyên Filistînî yên li Efrînê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li Efrînê nişteciheke din ji bo ereban hate avakirin. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-02-18 }}</ref> == Krîzên ji ber koçberiyê == === Başûrê Kurdistanê === ==== Mûsil ==== Bi dehan salan Seddam Huseyn li ser axa Başûrê Kurdistanê bi polîtîkayên erebkirinê guhertinên demografîk li ser axa Başûrê Kurdistanê pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2004/iraq0804/4.htm |sernav=Claims in Conflict: Reversing Ethnic Cleansing in Northern Iraq: III. Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2025-02-18 }}</ref> Erebên Sunnî ji nîvê rojavayê Mûsilê derxistin herî kêm 70 hezar kurd ji cihwarên wan derxistin dest danîne ser malê wan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iht.com/articles/2007/05/30/africa/30mosul.php |sernav=Sunni Arabs driving out Kurds in northern Iraq - International Herald Tribune |malper=www.iht.com |roja-gihiştinê=2025-02-18 |ziman=en-US |paşnav=Wong |pêşnav=By Edward }}</ref> Niha rojhilatê Mûsilê kurd e û rojavayê Mûsilê erebên sunî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/JD03Ak01.html |sernav=Asia Times Online :: Middle East News, Iraq, Iran current affairs |malper=web.archive.org |tarîx=2008-05-12 |roja-gihiştinê=2025-02-18 |roja-arşîvê=2008-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080512055628/http://atimes.com/atimes/Middle_East/JD03Ak01.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1963 û 1987an de 1.5 heta 2 milyon kurd ji ber [[polîtîkayên erebkirinê]] li Başûrê Kurdistanê bi darê zorê hatine koçberkirin ku di dema jicîhwarkirinê de ji 10.000 kesan heta 100.000 kesan ji ber sedemên koçberiyê di rêya de dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF |sernav="Chapter 14 THE HORDE OF CENTI-KILO MURDERERS Estimates, Calculations, And Sources" }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Ji bo bersivdayîna krîza li Sûriyê, [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] û [[UNHCR]] [[Kampa Penaberan a Domîzê]] li ser sinorê rojava û başûrê [[Kurdistan]]ê ava kirine. Kampa ku piraniya şêniyan ji kurdan pêk hatiye û malavaniya bi hezaran kurdên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] dikir, penageh û lênihêrîna bijîşkî pêşkêşî penaberan dikir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Krajeski |pêşnav=Jenna |tarîx=2012-09-22 |sernav=The Fight for Kurdistan |url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/the-fight-for-kurdistan |roja-gihiştinê=2025-02-18 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X }}</ref> ==== Kobanê ==== Ji ber ku DAIŞê di sala 2014an de êrîşên Kantona Kobanê kir li [[Kobanî|Kobanê]] û li gundên derdorê Kobanê krîzeke koçberiyê rû daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ibtimes.com/turkeys-parliament-approves-military-action-against-isis-syria-iraq-1698537 |sernav=Turkey's Parliament Approves Military Action Against ISIS In Syria, Iraq |malper=web.archive.org |tarîx=2016-03-03 |roja-gihiştinê=2025-02-18 |roja-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303233802/http://www.ibtimes.com/turkeys-parliament-approves-military-action-against-isis-syria-iraq-1698537 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kirîza koçberên Kobanê ku di îlona sala 2014an de ji ber êrîşên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] rû daye, piraniya niştecihên kurd ên Rojavayê Kurdistanê ya [[Kantona Kobaniyê|Kantona Kobanê]] neçar dimînin ku di ser sinor ve derbasê Bakurê Kurdistanê bibin. Tê texmînkirin ku di dema êrîşên DAIŞê ya li hemberê Kobanê zêdetirî 300 hezar kurd ji rojava derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Oct-22/274938-syria-says-giving-military-support-to-kurds-in-koban.ashx |sernav=Syria says giving military support to Kurds in Kobani {{!}} News , Middle East {{!}} THE DAILY STAR |malper=web.archive.org |tarîx=2014-10-22 |roja-gihiştinê=2025-02-18 |roja-arşîvê=2014-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141022191037/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Oct-22/274938-syria-says-giving-military-support-to-kurds-in-koban.ashx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ==== Efrîn ==== Çavdêrîya Sûriyaya ji bo Mafên Mirovan dîyar kiriye ku bi giştî 300.000 kurd ji Efrînê koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.syriahr.com/en/102951/ |sernav=After displacing more than 300000 Kurdish residents of Afrin people, Turkish-backed factions seize more than 75% of olive farms and receive the price of the first season in advance - The Syrian Observatory For Human Rights |tarîx=2018-09-20 |roja-gihiştinê=2025-02-21 |ziman=en-CA |paşnav=amar }}</ref> Piştî şer û pevçûnan, dewleta tirk penaberên ji Gotaya Rojhilat aniye li Efrînê bicih kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-yazidis-isis-islam-conversion-afrin-persecution-kurdish-a8310696.html |sernav=Yazidis who suffered under Isis face forced conversion to Islam amid fresh persecution in Afrin |malper=The Independent |tarîx=2018-04-19 |roja-gihiştinê=2025-02-21 |ziman=en }}</ref> Gelek mal, cotgeh û milkên din ên taybet ên kesên ku ji pevçûnê reviyane ji aliyê artêşa azad a Suriyê ve hatine desteser kirin û hatine talan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.syriahr.com/en/90320/ |sernav=In Afrin, checkpoints inspect the people of the area and building, houses and farms are seized, continued looting, preventing the displaced people from returning and turning entire villages into military positions - The Syrian Observatory For Human Rights |tarîx=2018-04-25 |roja-gihiştinê=2025-02-21 |ziman=en-CA |paşnav= }}</ref> == Diyasporaya kurdan == {{Gotara bingehîn|Diyasporaya kurdan}} Li gorî rapora [[Konseya Ewropayê]], li [[Rojavayê Ewropayê]] nêzîkê 1.3 milyon kurd dijîn. Koçberên herî pêşîn kurdên [[Bakurê Kurdistanê]] bûn ku di salên 1960î de li Almanya, Awistriya, welatên Benelux, [[Brîtanyaya Mezin]], [[Swîsre]] û li [[Fransa]]yê bicih bûne. Di salên 1980 û 1990an de li herêmê aloziyên siyasî û civakî yên li pey hev, pêlên nû yên penaberên kurd ku bi piranî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] ku di wî demê de di bin kontrola Saddam Huseyn de bû aniye Ewropayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11316&lang=en |sernav=The cultural situation of the Kurds |malper=assembly.coe.int |roja-gihiştinê=2025-02-19 }}</ref> Di van salên dawî de gelek penaberên kurd ji her du deverên Rojhilata Kurdistanê (Îran) û Başûrê Kurdistanê (Iraq) li Brîtanyayê (bi taybetî li bajarê Dewsbury û hinek deverên bakurê Londonê) bicih bûne ku carinan bûye sedema gengeşeyên medyayiyên li ser mafê mayîna wan ê li [[Brîtanya]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewsburyreporter.co.uk/news?articleid=2737475 |sernav=News |malper=Dewsbury Reporter |roja-gihiştinê=2025-02-19 |ziman=en }}</ref> Li [[Dewsbury]]yê di navbera kurdan û civata misilman a damezrandî de alozî derketiye ku mizgeftên pir kevneşopî yên wekê Markazî lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dewsburyreporter.co.uk/news/39I-will-not-be-muzzled39.2955186.jp |sernav='I will not be muzzled' – Malik - Dewsbury Reporter |malper=web.archive.org |tarîx=2010-01-02 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |roja-arşîvê=2010-01-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100102035344/http://www.dewsburyreporter.co.uk/news/39I-will-not-be-muzzled39.2955186.jp |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://ukpollingreport.co.uk/guide/seat-profiles/dewsbury/ |sernav=UKPollingReport Election Guide 2010 » Dewsbury |malper=web.archive.org |tarîx=2017-10-10 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |roja-arşîvê=2017-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010075541/http://ukpollingreport.co.uk/guide/seat-profiles/dewsbury/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji destpêka aloziya Sûriyê ve gelek ji penaberên şerê navxweyî yê Sûriyê kurdên Rojavayê Kurdistanê ne û di encamê de gelek ji penaxwazên Sûriyê yên niha li Almanyayê bi eslê xwe kurd in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/syrian-kurdish-migrants-in-serbia-2015-08-29 |sernav=Hundreds of Syrian Kurdish migrants seek shelter in Serbia |malper=The Insight International |tarîx=2015-08-29 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130133322/https://theinsightinternational.com/syrian-kurdish-migrants-in-serbia-2015-08-29 |url-status=dead }}</ref> [[Wêne:Kurdish protesters attend a demonstration against Turkey's military action (48915130338).jpg|thumb|Dîmenek ji kurdên diyasporayê ku li dijî êrîşên Tirkiyê ya li ser [[Rojavayê Kurdistanê]] xwepêşandan lidardixin.]] Li [[Kanada]] û li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ku bi giranî penaberên siyasî ne û koçberên ku ji ber sedemên aborî koç bûne, koçberiyeke berbiçavên kurdan heye. Li gorî pirsnameya sala 2011an a Statîstîkên Kanadayê ya malan, 11.685 kesên ji binemala etnîkî ya kurd li Kanadayê dijîn û li gorî serjimêriya sala 2011an zêdetirî 10.000 kanadayî bi zimanê kurdî diaxivîn.<ref name="Government2012">{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/tbt-tt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=103251&PRID=0&PTYPE=101955&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2011&THEME=90&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=2011 Census of Canada: Topic-based tabulations – Detailed Mother Tongue (192), Single and Multiple Language Responses (3), Age Groups (7) and Sex (3) for the Population Excluding Institutional Residents of Canada, Provinces, Territories, Census Divisions and Census Subdivisions, 2011 Census |malper=www12.statcan.gc.ca |tarîx=2012 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref><ref name="Government2012"/> Di sala 1976an de li Nashville, Dewletên Yekbûyî hejmareke mezin ê koçberên [[kurd]] bi cih bûne ku niha mezintirîn civata kurd li Amerîkayê ye û bi nasnava xwe yê ''Little Kurdistan'' (Kurdistana Biçûk) tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wnpt.org/mediaupdate/2008/05/19/npt-visits-our-next-door-neighbors-in-little-kurdistan-usa/ |sernav=NPT Visits Our Next Door Neighbors in Little Kurdistan, USA – News an… |malper=archive.ph |tarîx=2013-07-05 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |roja-arşîvê=2013-07-05 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130705180756/http://www.wnpt.org/mediaupdate/2008/05/19/npt-visits-our-next-door-neighbors-in-little-kurdistan-usa/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtontimes.com/blog/watercooler/2013/feb/23/nashvilles-new-nick-name-little-kurdistan/ |sernav=Nashville's new nickname: 'Little Kurdistan' - Washington Times |malper=www.washingtontimes.com |roja-gihiştinê=2025-02-19 }}</ref> Hêjmara niştecihên kurd ên li Nashville nêzîkî 11.000 kes hatine texmîn kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Interesting Things About Nashville, Tennessee |url=http://traveltips.usatoday.com/interesting-things-nashville-tennessee-102054.html |roja-gihiştinê=2025-02-19 |xebat=Travel Tips - USA Today |ziman=en |roja-arşîvê=2012-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120816031318/http://traveltips.usatoday.com/interesting-things-nashville-tennessee-102054.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hejmara giştî ya kurdên etnîkî yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dijîn ku ji aliyê Buroya Serjimêriya Dewletên Yekbûyî ve hatiye diyar kirin li dora 15.000 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table |sernav=American FactFinder - Results |malper=archive.ph |tarîx=2020-02-12 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |roja-arşîvê=2020-02-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200212214434/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Japonê hikûmeta japon statûya penaberiyê nedaye ti kurdên li Japonê ku bi gelemperî ji ber pirsgirêkên mafên mirovan û ji ber girtina wan ên ji aliyê dewleta tirk ve çûne Japon, di encamê de di nav jiyaneke xirab de dijîn ku nikarin bixwînin û statûya rûniştinê ya qanûnî werbigirin.<ref name="Times2025">{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/search?query=news |sernav=Search results |malper=The Japan Times |tarîx=2025-02-20 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Japan }}</ref> Di cotmeha sala 2015an de li derveyî balyozxaneya tirk a li Tokyoyê di navbera kurd û tirkên li Japonê de pevçûn derketibû û piştî ku ala partiya kurdan a li sefaretxaneyê hatibû nîşandan, tirkan êrîşî kurdan kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/10/25/turks-and-kurds-clash-in-japan-over-turkey-elections/ |sernav=Turks and Kurds clash in Japan over Turkey elections |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-02-19 |ziman=en }}</ref><ref name="Times2025"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Diyasporaya kurdan]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Penaberên li Iraqê]] [[Kategorî:Şerê Îran û Iraqê]] iyu5iym33bjvg400220xi0qp0j6ryue 2084352 2084336 2026-08-08T01:12:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084352 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Penaberên kurd li Kampa Domîzê.jpg|thumb|Dîmenek ji penabereke jin a kurd û zarokên li Kampa Domîz a Başûrê Kurdistanê.]] [[Wêne:Koçberên Şengalê.jpg|thumb|Dîmenek jineke kurdên êzîdî û zarokan ku ji ber êrîşên DAIŞê ji Şengalê koç dibin.]] '''Koçberiya kurdan''' yan jî '''koçberkirina kurdan''' koçberiyeke ku ji ber gelek sedemên cihêreng kurd ji [[Kurdistan]]ê bi taybetî koçê welatên ewropî û li gel welatên ewropî koçê gelek welatên din ê cîhanê dibin. Tê payîn ku kurd yek ji wan neteweyan e ku li gelek deverên cihanê belav bûne. Hinek caran ev koçberî ji bo guhertina demografiya Kurdistanê ji aliyê dewletên ku li erdê Kurdistanê serwerî dikin bi awayekê sîstematîk têne birêve birin. Koçberî di dîrokên cihêreng de hatiye pêkanîn ku di encamê de bûye sedem ku bi sedhezaran [[kurd]] ji herêmên Kurdistanê koç bibin. Koçkirina kurdan beriya perçebûn an parvekirina Kurdistanê despêkiriye û piştî perçebûna Kurdistanê ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezirandin koçkirina kurdan hatiye berdewam kirin. Koçberiyên girseyî di sedsala 21ê de despêkiriye ku koçberkirin bi polîtîkayên zextan, qedexekirinên [[çand]]î û [[ziman]]î û bi guhertinên demografîk a sîstematîk ji aliyê dewletan ve hatiye berdewam kirin. Heman koçberî heya roja îro berdewam dike ku gelek kurd ji herêmên Kurdistanê ber bi welatên derve ve û ber bi bajarên din ên navxweyî ve koç dibin. Koçberiya herî zêde li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye ku tê texmînkirin nêzîkî 6-8 milyon kurdên [[Bakurê Kurdistanê]] li deverên din ên Tirkiyeyê, welatên ewropî û li welatên din ên cihanê belav bûne. Koçberiyên despêkê di heyama serweriya osmaniyan de li Kurdistanê bi dagirkirina Kurdistanê re destpêkiriye. Di destpêka sedsala 20an de hindikahiyên xirîstiyan ên xanedaniya osmanî rastî jenosîdê hatin (nemaze di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] û Şerê Rizgariya Tirkiyê de) û gelek kurdên ku eşîrên wan li dijî tirkan dihatin dîtin hatine koçberkirin. Koçberiya girseyî heya dawiya sedsala 20an li Bakurê Kurdistanê berdewam kiriye ku gundên Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye şewitandin û hatiye valakirin ku bi milyonan kurd neçar mane ku cihê xwe biguherînin. Civakên gundewarî ber bi bajaran ve koç dibin û hinek ji wan jî koçê bajarên din ên Tirkiyeyê dibin. Li [[Başûrê Kurdistanê]] di dema serhildana [[Şêx Mehmûdê Berzencî|Mehmûd Berzencî]] ya sala 1919an de tepisandina daxwazên kurdan ên ji bo otonomî (xweserî) û serxwebûnê veguherîbû şerên çekdarî. Yek jicîhwarkirina mirovan a herî dijwar di dema pevçûnên ereb û kurdan de û bi politîkayên paralel ên erebkirin a rejîma baasê pêk hatiye ku rejimê bi van polîtîkayan xwestiye piraniya kurdan ji [[Başûrê Kurdistanê]] koç bike. Di salên 1960 û 1970an de piştî şerên yekem û duyem ên [[Kurd]] û Iraqê bi deh hezaran kurd ji herêmên şer koçber bûne. Şerê Îran û Iraqê ya salên 1980î, yekem [[Şerê Kendavê 1991|Şerê Kendavê]] ya di destpêka salên 1990î de û serhildanên paşerojê bi tevahî dibin sedema bi milyon penaberên kurd ên despêkê ku piraniya wan koçê Îranê bûne û kesên mayî jî li diyasporaya kurdan, li [[Ewropa]] û li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] belav bûne. Nêzîkî 1.400.000 koçberên Başûrê Kurdistanê ku piranîya wan ji kurdan pêk hatiye di encama Şerê Kendava Farisî (1990-1991) û serhildanên piştê şer de ji cihwarên xwe hatibûn derxistin, derbasê [[Îran]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] bûne. == Koçberî û guhertinên demografîk == === Bakurê Kurdistanê === [[Wêne:Dîlan.JPG|thumb|Dîmenek ji gundê Dîlan a bi ser navçaya Kerboran a Mêrdînê ku ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye valakirin.]] Di sedsala 20an de ji aliyê rayedarên osmaniyan ve di dîrokên cihêreng de bi awayeke girseyî kurd ji deverên [[Meletî]], [[Semsûr]], [[Amed]] û ji [[Riha]]yê ber bi [[Anatoliya Navîn]] ve hatine sirgûnkirin. Tê payîn ku ev sirgûnkirin bi du mebestan pêk hatiye: mebesta yekem guhertinên demografîk ên li Kurdistanê û mebesta duyem jî asîmîlekirina kurdan bû. Tê texmînkirin ku sirgûnkirina [[Kurdên Anatolyayê|Kurdên Anatoliyayê]] di heyameke 50 salan de, di navbera salên {{Nêzîkî}}1725 û 1775an pêk hatiye. Çend sal beriya damezrandina komara Tirkiyeyê di zivistana sala 1919an de nêzîkî 300.000 kurd ji [[Erzîrom|Erzirom]], [[Bidlîs]], [[Mûş]] û ji [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] ber bi Anatoliya Navîn û ber bi [[Dîlok]]ê ve hatine sirgûnkirin. Di vê sirgûnkirinê de ji ber hewaya sar û ji ber birçîbûnê gelek kurd di rê de dimirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Bi valakirina gundên kurdan ku di dîrokên cihêreng de ji aliyê rayedarên komara Tirkiyeyê pêk hatiye di sala 1934an de mihacirên tirk ên ku di çarçoveyeke peymana pevguhastina etnîkî ku bi [[Romanya]] û [[Bulgaristan]]ê re hatine îmzekirin ji van welatan anîne û li navçeya [[Qowanciyan]] a [[Xarpêt]]ê û li hinek gundên Xarpêtê bicih kirine. Li gund û deverên Xarpêtê nêzîkê 390 malbat ji mahacirên tirk ên ku ji Romanya û Bulgaristanê anîne hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkkirinê: Xarpêt |malper=YeniOzgurPolitika.com |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2025-02-12 |ziman=tr }}</ref> Yek ji bajar û parêzgehên Kurdistanê ku demografiya parêzgehê hatiye guhertin Meletî ye ku ji kurdên ku ber bi Anatoliyayê ve ({{Nêzîkî}} 1725–1775) hatine sirgûnkirin. Piştê demek dirêjê piştê sirgûnkirin kurdan di sala 1877an de mahacirên tirk û komên ji etnîkên din ji aliyê [[Deryaya Reş]] Posof, Şavşat, Artvîn, Trepzon û hinek komên mahacirên tirk ji Erdexanê anîne û li deverên di navbera Meletî û [[Semsûr]]ê de bicihkirine. Di navbera salên 1990 û 2000an de 3000 gundên Bakurê Kurdistanê ji aliyê artêşê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin ku di vê serdemê de nêzîkî 2 milyon kurd ji deverên gundewarî hatine koçber kirin. Kurdên ku di vê heyamê de ji gundan koçber bûne li gelek bajarên Bakurê Kurdistanê û li bajarên din ên Tirkiyeyê belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Conflict in Turkey: Obstacles and Chances for Peace and Democracy |paşnav=Ibrahim |pêşnav=Ferhad |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2000 |isbn=978-0-312-23629-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qwBdLcnlu_oC&dq=kurdish+villages+depopulated+by+turkey&pg=PA167 |paşnav2=Gurbey |pêşnav2=Gulistan }}</ref> Yek ji mebestên guhertina demografiya Bakurê Kurdistanê ye ku di sala 2015an de dewleta tirk nêzîkî 2000 hezar tirkên Ahiskayê ji Asyaya Navendî aniye û li navçeya [[Cîmîn]] a bi ser parêzgeha Ezirganê ve bicihkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://erzincan.gov.tr/4-grup-ahiska-turkleri-erzincana-geldi |sernav=T.C. Erzincan Valiliği - 4. Grup Ahıska Türkleri Erzincan’a Geldi |malper=erzincan.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-02-16 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Orhan |pêşnav=Fatih |paşnav2=Coşkun |pêşnav2=Ogün |tarîx=2016-12-27 |sernav=Zorunlu göçlere yeni bir örnek: Ahıska Türkleri Erzincana yerleştirildi. |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/tcd/article/281950 |kovar=Türk Coğrafya Dergisi |hejmar=67 |rr=41–50 |doi=10.17211/tcd.281950 |issn=1302-5856 }}</ref> === Başûrê Kurdistanê === [[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji koçberiya kurdên Başûrê Kurdistanê ku derbasî Bakurê Kurdistanê dibûn.]] Di sala 1991ê de dema ku rejîma baasê [[Sedam Huseyn]] êrîşê kurdên li [[Başûrê Kurdistanê]] kiriye û di encama êrîşan de komkujî li dijî Kurdan pêk hatiye.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2025-02-16 |ziman=en }}</ref> Piştê êrîşan nêzîkî 200 hezar kurdên Başûrê Kurdistanê derbasî Bakurê Kurdistanê dibin. Di vê koçberiyê de nêzîkî 1500 kurd di rê de ji ber hewaya sar dimirin.<ref name="Long2013"/> Piştre piştê çend rojan ku hinek şer radiweste rayedarên Tirkiyê di nav çend rojan de malavaniya 200.000 kurdên Başûrê Kurdistanê bi dawî kiriye û piştî mehekê kî piraniya kurdên ku derbasî [[Bakurê Kurdistanê]] dibin careke din dîsa vegeriyane Başûrê Kurdistanê. Piştî Şerê Yekem ê Kendavê di sala 1991ê de ji bo hêsankirina vegera koçberên kurd, herêmeke qedexekirî ya hewayî ji bo balefirên şer li Başûrê Kurdistanê hatibû ragihandin. 1.5 milyon kurd di 1991ê de hatine koçberkirin ku bajarên wekê Tûzxurmatoyê rêjeya koçberiyê gihiştibû rêjeya ji %90an.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2025-02-16 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref> Ji ber koçberiyê herî kêm 48.000 kurd di rê de ji ber birçîbûnê dimirin û li gorî hinek çavkaniyan jî dibe ku 140.000 kurd ji ber birçîbûnê û ji ber sedemên din ên koçberiyê jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2025-02-16 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> === Rojhilata Kurdistanê === Sirgûnkirina kurdan ji Rojhilata Kurdistanê û [[Qefkasyaya Başûr]] ber bi [[Xorasan]]ê ve ji aliyê [[Şah Îsmaîl]] ve hatiye destpêkirin û di destpêka sedsala 16an de di bin desthilatdariya [[Tahmasp I]] de berdewam kiriye. Ji sala 1598an heta sala 1601ê 45.000 malbatên din ên kurd hatine sirgûnkirin. Di dehsalên paşerojê de pênc warên kurdan li Xorasanê ji aliyê [[Ebasê Mezin]] ve ji [[Astarabad]]ê heta [[Çenaran]]ê hatine avakirin. Di serdema Nadir Şah de [[Kurdên Erdelanê]] û kurdên ku berê xwe dane Xorasanê li parêzgeha Gîlanê hatine bicihkirin.<ref name="Madih2007">{{Jêder-kovar |paşnav=Madih |pêşnav=&#0145Abbas-&#0145 Ali |tarîx=2007-01-01 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1573-384X }}</ref> Yek ji sedemên sereke ya sirgûnan ew bû ku li dijî koçerên tirkmen û ûzbek ên ji [[Asyaya Navendî]] ber bi Îranê tên xeta parastinê çêbikin.<ref name="Madih2007"/> Di salên dawî de bi hinceta şer û pevçûnên mezin ên di navbera leşkerên [[Îran]]ê û [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] (PJAK) de kurdên ji [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê rejima Îranê ve ji cihwarên xwe hatine koçberkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/ |sernav=VOA - Voice of America English News |malper=Voice of America |roja-gihiştinê=2025-02-16 |ziman=en }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Dagirkeriya dewleta tirk li bakurê Sûriyê}} [[Wêne:Kurdish Refuge Camp in Suruc Turkey.jpg|thumb|Koçberên kurd ên ji Kobanê li kampeke penaberan, li Bakurê Kurdistanê.]] Li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji aliyê rejîma baasê Beşar Esed ve ji bo erebkirina Rojavayê Kurdistanê dest bi projeyeke bi navê [[Kembera erebî]] kiriye. Armanca vê projeyê ev bû ku bi taybetî kurdên Rojavayê Kurdistanê ji bajarê [[Hesîçe]]yê werin deranîn û ereb li bajêr werin bicihkirin. Ev yek ji polîtîkayên guhertina demografiya li ser axa [[Kurdistan]]ê bû ku ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine ragihandin ve hatiye pêkanîn.<ref name="Tejel2009"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> Yek ji armancên sereke ya vê projeyê jî ev bû ku pêkhateya etnîkî ya herêmê li gorî berjewendiya ereban were guhertin. Di projeyê de bi avakirina Gola Esed ([[Bendava Tebqeyê]]) û bi rêya bicihkirina erebên koçber ku gundên wan di bin ava bendavê de dimîne bi desteserkirina erdên kurdan ku ji herêmên kurdî pêk dihatin erebên koçber werin bicih kirin. Li herêmên kurdan ji bo 4000 malbatên ereb ji deverên erebî ku piştî temamkirina Bendava Tebqayê û bi tijekirina Gola Esed di bin avê de dimîne hatiye avakirin.<ref name="Tejel2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref> Ji bo erebên ku li herêmên kurdan hatine bicih kirin çek hatine peydakirin û li ser zêdetirî 50 çotgehên bi navê model li herêma Cezîrê û li bakurê [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] hatine belavkirin.<ref name="Tejel2009" /> Diwanzdeh ji çotgehan li derdora [[Qamişlo]] û Dêrikê û şazdeh cotgeh jî li derdora [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] hatine avakirin.<ref name=":0" /> Navên gundên kurdan ên herêmê bi navên erebî hatin guhertin ku tu têkiliya wan bi kevneşopî û bi dîroka herêmê re tine bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://eprints.lse.ac.uk/108501/1/Kurdish_representation_and_civil_movements_in_syria_english.pdf |sernav="Kurdish Political and Civil Movements in Syria and the Question of Representation" |roja-gihiştinê=2025-02-18 |roja-arşîvê=2021-04-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210418062223/http://eprints.lse.ac.uk/108501/1/Kurdish_representation_and_civil_movements_in_syria_english.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev erebên koçberên ku li herêmên kurdan hatine bicih kirin wekê (مغمورين Maġmūrīn) Mexmurê ereb hatine binavkirin.<ref name=":0" /> Di dawiyê de ev plan di sala 1976an de di dema [[Hafiz Esed]] de lawaz bû lê dîsa jî destûr nedan ku kurd vegerin gund û herêmên xwe.<ref name="Tejel2009" /> Yek ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê guhertinên demografîk pêk aniye Tirkiye ye ku li gelek bajar û gundên bakur û rojavayê [[Kurdistan]]ê kurdan bi êrîşên şer û polîtîkayên zextê ji bajarên wan derxistiye. Artêşa tirk di sala 2018an de bajarê [[Efrîn]]ê ya Rojavayê Kurdistanê êrîşê kurdan dike ku di dawiyê de bajêr ji aliyê Tirkiyeyê ve tê dagirkirin. Piştê dagirkirina Efrînê kurd ji bajêr têne koçber kirin û ereb, tirkmen û erebên filistînî li gundên kurdan û li navçeyên bi ser Efrînê ve hatine bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/yazi/91633/afrine-filistinli-yerlesimciler |sernav=Nişteciyên Filistînî yên li Efrînê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li Efrînê nişteciheke din ji bo ereban hate avakirin. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-02-18 }}</ref> == Krîzên ji ber koçberiyê == === Başûrê Kurdistanê === ==== Mûsil ==== Bi dehan salan Seddam Huseyn li ser axa Başûrê Kurdistanê bi polîtîkayên erebkirinê guhertinên demografîk li ser axa Başûrê Kurdistanê pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2004/iraq0804/4.htm |sernav=Claims in Conflict: Reversing Ethnic Cleansing in Northern Iraq: III. Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2025-02-18 }}</ref> Erebên Sunnî ji nîvê rojavayê Mûsilê derxistin herî kêm 70 hezar kurd ji cihwarên wan derxistin dest danîne ser malê wan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iht.com/articles/2007/05/30/africa/30mosul.php |sernav=Sunni Arabs driving out Kurds in northern Iraq - International Herald Tribune |malper=www.iht.com |roja-gihiştinê=2025-02-18 |ziman=en-US |paşnav=Wong |pêşnav=By Edward }}</ref> Niha rojhilatê Mûsilê kurd e û rojavayê Mûsilê erebên sunî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/JD03Ak01.html |sernav=Asia Times Online :: Middle East News, Iraq, Iran current affairs |malper=web.archive.org |tarîx=2008-05-12 |roja-gihiştinê=2025-02-18 |roja-arşîvê=2008-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080512055628/http://atimes.com/atimes/Middle_East/JD03Ak01.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1963 û 1987an de 1.5 heta 2 milyon kurd ji ber [[polîtîkayên erebkirinê]] li Başûrê Kurdistanê bi darê zorê hatine koçberkirin ku di dema jicîhwarkirinê de ji 10.000 kesan heta 100.000 kesan ji ber sedemên koçberiyê di rêya de dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF |sernav="Chapter 14 THE HORDE OF CENTI-KILO MURDERERS Estimates, Calculations, And Sources" }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Ji bo bersivdayîna krîza li Sûriyê, [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] û [[UNHCR]] [[Kampa Penaberan a Domîzê]] li ser sinorê rojava û başûrê [[Kurdistan]]ê ava kirine. Kampa ku piraniya şêniyan ji kurdan pêk hatiye û malavaniya bi hezaran kurdên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] dikir, penageh û lênihêrîna bijîşkî pêşkêşî penaberan dikir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Krajeski |pêşnav=Jenna |tarîx=2012-09-22 |sernav=The Fight for Kurdistan |url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/the-fight-for-kurdistan |roja-gihiştinê=2025-02-18 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X }}</ref> ==== Kobanê ==== Ji ber ku DAIŞê di sala 2014an de êrîşên Kantona Kobanê kir li [[Kobanî|Kobanê]] û li gundên derdorê Kobanê krîzeke koçberiyê rû daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ibtimes.com/turkeys-parliament-approves-military-action-against-isis-syria-iraq-1698537 |sernav=Turkey's Parliament Approves Military Action Against ISIS In Syria, Iraq |malper=web.archive.org |tarîx=2016-03-03 |roja-gihiştinê=2025-02-18 |roja-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303233802/http://www.ibtimes.com/turkeys-parliament-approves-military-action-against-isis-syria-iraq-1698537 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kirîza koçberên Kobanê ku di îlona sala 2014an de ji ber êrîşên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] rû daye, piraniya niştecihên kurd ên Rojavayê Kurdistanê ya [[Kantona Kobaniyê|Kantona Kobanê]] neçar dimînin ku di ser sinor ve derbasê Bakurê Kurdistanê bibin. Tê texmînkirin ku di dema êrîşên DAIŞê ya li hemberê Kobanê zêdetirî 300 hezar kurd ji rojava derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Oct-22/274938-syria-says-giving-military-support-to-kurds-in-koban.ashx |sernav=Syria says giving military support to Kurds in Kobani {{!}} News , Middle East {{!}} THE DAILY STAR |malper=web.archive.org |tarîx=2014-10-22 |roja-gihiştinê=2025-02-18 |roja-arşîvê=2014-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141022191037/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Oct-22/274938-syria-says-giving-military-support-to-kurds-in-koban.ashx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ==== Efrîn ==== Çavdêrîya Sûriyaya ji bo Mafên Mirovan dîyar kiriye ku bi giştî 300.000 kurd ji Efrînê koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.syriahr.com/en/102951/ |sernav=After displacing more than 300000 Kurdish residents of Afrin people, Turkish-backed factions seize more than 75% of olive farms and receive the price of the first season in advance - The Syrian Observatory For Human Rights |tarîx=2018-09-20 |roja-gihiştinê=2025-02-21 |ziman=en-CA |paşnav=amar }}</ref> Piştî şer û pevçûnan, dewleta tirk penaberên ji Gotaya Rojhilat aniye li Efrînê bicih kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-yazidis-isis-islam-conversion-afrin-persecution-kurdish-a8310696.html |sernav=Yazidis who suffered under Isis face forced conversion to Islam amid fresh persecution in Afrin |malper=The Independent |tarîx=2018-04-19 |roja-gihiştinê=2025-02-21 |ziman=en }}</ref> Gelek mal, cotgeh û milkên din ên taybet ên kesên ku ji pevçûnê reviyane ji aliyê artêşa azad a Suriyê ve hatine desteser kirin û hatine talan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.syriahr.com/en/90320/ |sernav=In Afrin, checkpoints inspect the people of the area and building, houses and farms are seized, continued looting, preventing the displaced people from returning and turning entire villages into military positions - The Syrian Observatory For Human Rights |tarîx=2018-04-25 |roja-gihiştinê=2025-02-21 |ziman=en-CA |paşnav= }}</ref> == Diyasporaya kurdan == {{Gotara bingehîn|Diyasporaya kurdan}} Li gorî rapora [[Konseya Ewropayê]], li [[Rojavayê Ewropayê]] nêzîkê 1.3 milyon kurd dijîn. Koçberên herî pêşîn kurdên [[Bakurê Kurdistanê]] bûn ku di salên 1960î de li Almanya, Awistriya, welatên Benelux, [[Brîtanyaya Mezin]], [[Swîsre]] û li [[Fransa]]yê bicih bûne. Di salên 1980 û 1990an de li herêmê aloziyên siyasî û civakî yên li pey hev, pêlên nû yên penaberên kurd ku bi piranî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] ku di wî demê de di bin kontrola Saddam Huseyn de bû aniye Ewropayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11316&lang=en |sernav=The cultural situation of the Kurds |malper=assembly.coe.int |roja-gihiştinê=2025-02-19 }}</ref> Di van salên dawî de gelek penaberên kurd ji her du deverên Rojhilata Kurdistanê (Îran) û Başûrê Kurdistanê (Iraq) li Brîtanyayê (bi taybetî li bajarê Dewsbury û hinek deverên bakurê Londonê) bicih bûne ku carinan bûye sedema gengeşeyên medyayiyên li ser mafê mayîna wan ê li [[Brîtanya]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewsburyreporter.co.uk/news?articleid=2737475 |sernav=News |malper=Dewsbury Reporter |roja-gihiştinê=2025-02-19 |ziman=en }}</ref> Li [[Dewsbury]]yê di navbera kurdan û civata misilman a damezrandî de alozî derketiye ku mizgeftên pir kevneşopî yên wekê Markazî lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dewsburyreporter.co.uk/news/39I-will-not-be-muzzled39.2955186.jp |sernav='I will not be muzzled' – Malik - Dewsbury Reporter |malper=web.archive.org |tarîx=2010-01-02 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |roja-arşîvê=2010-01-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100102035344/http://www.dewsburyreporter.co.uk/news/39I-will-not-be-muzzled39.2955186.jp |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://ukpollingreport.co.uk/guide/seat-profiles/dewsbury/ |sernav=UKPollingReport Election Guide 2010 » Dewsbury |malper=web.archive.org |tarîx=2017-10-10 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |roja-arşîvê=2017-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010075541/http://ukpollingreport.co.uk/guide/seat-profiles/dewsbury/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji destpêka aloziya Sûriyê ve gelek ji penaberên şerê navxweyî yê Sûriyê kurdên Rojavayê Kurdistanê ne û di encamê de gelek ji penaxwazên Sûriyê yên niha li Almanyayê bi eslê xwe kurd in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/syrian-kurdish-migrants-in-serbia-2015-08-29 |sernav=Hundreds of Syrian Kurdish migrants seek shelter in Serbia |malper=The Insight International |tarîx=2015-08-29 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. |roja-arşîvê=2024-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241130133322/https://theinsightinternational.com/syrian-kurdish-migrants-in-serbia-2015-08-29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Kurdish protesters attend a demonstration against Turkey's military action (48915130338).jpg|thumb|Dîmenek ji kurdên diyasporayê ku li dijî êrîşên Tirkiyê ya li ser [[Rojavayê Kurdistanê]] xwepêşandan lidardixin.]] Li [[Kanada]] û li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ku bi giranî penaberên siyasî ne û koçberên ku ji ber sedemên aborî koç bûne, koçberiyeke berbiçavên kurdan heye. Li gorî pirsnameya sala 2011an a Statîstîkên Kanadayê ya malan, 11.685 kesên ji binemala etnîkî ya kurd li Kanadayê dijîn û li gorî serjimêriya sala 2011an zêdetirî 10.000 kanadayî bi zimanê kurdî diaxivîn.<ref name="Government2012">{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/tbt-tt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=103251&PRID=0&PTYPE=101955&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2011&THEME=90&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=2011 Census of Canada: Topic-based tabulations – Detailed Mother Tongue (192), Single and Multiple Language Responses (3), Age Groups (7) and Sex (3) for the Population Excluding Institutional Residents of Canada, Provinces, Territories, Census Divisions and Census Subdivisions, 2011 Census |malper=www12.statcan.gc.ca |tarîx=2012 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref><ref name="Government2012"/> Di sala 1976an de li Nashville, Dewletên Yekbûyî hejmareke mezin ê koçberên [[kurd]] bi cih bûne ku niha mezintirîn civata kurd li Amerîkayê ye û bi nasnava xwe yê ''Little Kurdistan'' (Kurdistana Biçûk) tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wnpt.org/mediaupdate/2008/05/19/npt-visits-our-next-door-neighbors-in-little-kurdistan-usa/ |sernav=NPT Visits Our Next Door Neighbors in Little Kurdistan, USA – News an… |malper=archive.ph |tarîx=2013-07-05 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |roja-arşîvê=2013-07-05 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130705180756/http://www.wnpt.org/mediaupdate/2008/05/19/npt-visits-our-next-door-neighbors-in-little-kurdistan-usa/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtontimes.com/blog/watercooler/2013/feb/23/nashvilles-new-nick-name-little-kurdistan/ |sernav=Nashville's new nickname: 'Little Kurdistan' - Washington Times |malper=www.washingtontimes.com |roja-gihiştinê=2025-02-19 }}</ref> Hêjmara niştecihên kurd ên li Nashville nêzîkî 11.000 kes hatine texmîn kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Interesting Things About Nashville, Tennessee |url=http://traveltips.usatoday.com/interesting-things-nashville-tennessee-102054.html |roja-gihiştinê=2025-02-19 |xebat=Travel Tips - USA Today |ziman=en |roja-arşîvê=2012-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120816031318/http://traveltips.usatoday.com/interesting-things-nashville-tennessee-102054.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hejmara giştî ya kurdên etnîkî yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dijîn ku ji aliyê Buroya Serjimêriya Dewletên Yekbûyî ve hatiye diyar kirin li dora 15.000 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table |sernav=American FactFinder - Results |malper=archive.ph |tarîx=2020-02-12 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |roja-arşîvê=2020-02-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200212214434/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Japonê hikûmeta japon statûya penaberiyê nedaye ti kurdên li Japonê ku bi gelemperî ji ber pirsgirêkên mafên mirovan û ji ber girtina wan ên ji aliyê dewleta tirk ve çûne Japon, di encamê de di nav jiyaneke xirab de dijîn ku nikarin bixwînin û statûya rûniştinê ya qanûnî werbigirin.<ref name="Times2025">{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/search?query=news |sernav=Search results |malper=The Japan Times |tarîx=2025-02-20 |roja-gihiştinê=2025-02-19 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Japan }}</ref> Di cotmeha sala 2015an de li derveyî balyozxaneya tirk a li Tokyoyê di navbera kurd û tirkên li Japonê de pevçûn derketibû û piştî ku ala partiya kurdan a li sefaretxaneyê hatibû nîşandan, tirkan êrîşî kurdan kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/10/25/turks-and-kurds-clash-in-japan-over-turkey-elections/ |sernav=Turks and Kurds clash in Japan over Turkey elections |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-02-19 |ziman=en }}</ref><ref name="Times2025"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Diyasporaya kurdan]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Penaberên li Iraqê]] [[Kategorî:Şerê Îran û Iraqê]] pdzlfbp5srvm7e53ej5pyhoejcissqn Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî 3 309977 2084263 2080581 2026-08-07T18:46:05Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê */ beşeke nû 2084263 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -> [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC) == Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê == Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî. Bîmîne nav xêr û xweşiyê de. https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=19 https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=21 https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=24 [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC) 9qpvy2vxvw3ivh8ur9juq51dfcer5dh 2084272 2084263 2026-08-07T18:55:15Z Kurê Acemî 105128 /* Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê */ Bersiv 2084272 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -> [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC) == Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê == Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî. Bîmîne nav xêr û xweşiyê de. https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=19 https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=21 https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=24 [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC) :Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC) g94ss33oyz3imoy2ibazswdxmb2cf9x Kategorî:Mîrzayê Biçûk 14 312654 2084234 1967299 2026-08-07T17:25:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2084234 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Mîrzayê Biçûk (pirtûk)}} [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li ser mîrzayan]] [[Kategorî:Romanên hewavaniyê]] a5tmprmfxl9ij4l9gswbd0yp5vfrpqs 2084235 2084234 2026-08-07T17:25:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2084235 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li ser mîrzayan]] [[Kategorî:Romanên hewavaniyê]] 30aiz0zfgr2250wmmduemfhiohdg4sz Împeratoriya Med 0 314777 2084533 2083256 2026-08-08T09:41:53Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084533 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Māda | nav xwemalî = {{br entries|{{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{Transl|peo|Māda}}}} | nav kurdî = Împeratoriya Med | sal destpêk = 700 {{bz}} | nav ziman = (bi kurdiya kevn) | nav2 = Mad | nav2 ziman = (bi kurdiya navîn) | nav3 = 𐎶𐎠𐎭 | nav3 ziman = (bi [[Zimanê Akadî|akadî]]) | sal dawî = 550 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Median (greatest extent).svg | binnexşe = Nexşeya herî berfireh ê Împeratoriya Med | paytext = [[Hemedan, Ekbatana|Ekbatan]] | ziman = [[Zimanê medî|Medî]] | dîn = [[Zerdeştîtî]] | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = [[Diyako]] | serokA2 = [[Frawartiş]] | serokA1 sal = 700–647 {{bz}} | serokA2 sal = 647–625 {{bz}} | serokA3 = [[Kiyaksar]] | serokA3 sal = 625–585 {{bz}} | serokA4 = [[Asteyax]] | serokA4 sal = 585–550 {{bz}} | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = Damezrandina Împeratoriya Med | rûerd = 2.800.000 km²<ref name="Turchin">{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rûpel=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |roja-gihiştinê=12 îlon 2016 |issn=1076-156X }}</ref><ref name="Taagepera">{{Jêder-kovar|paşnav1=Taagepera |pêşnav1=Rein |sernav=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600 |kovar=Social Science History |tarîx=1979 |cild=3 |hejmar=3/4 |rûpel=121 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 | issn =0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Jêder-kitêb|paşnav1=Bang |pêşnav1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |sernav=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |paşnav2=Bayly |pêşnav2=C. A. |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter |sal=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |rr=92–94 |ziman=en }}</ref> | rûerd sal = 585 {{bz}} | bûyer1 sal = 700 {{bz}} | bûyer2 = Hilweşîna [[Nînova]]yê | bûyer3 = [[Şerê Halîsê]] | bûyer4 = Hilweşîna împeratoriyê | bûyer2 sal = 612 {{bz}} | bûyer3 sal = {{Nowrap|28ê gulana sala 585ê {{bz}}}} | bûyer4 sal = 550 {{bz}} | berê1 = [[Împeratoriya Asûr]] | berê1 al = Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg | berê2 = [[Urartû]] | berê2 al = Urartu 743-ru.svg | berê3 = [[Manan]] | berê3 al = UrmiaM2KP.jpg | berê4 = [[Parsua]] | paşê1 = [[Împeratoriya Hexamenişî]] | paşê1 al = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | paşê2 = Sadrapiyên li Medyayê }} '''Împeratoriya Med''', '''Medya''' an jî '''Împeratoriya Medyayê''' (bi medî: {{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}} ''Māda''; bi yewnanî: ''Μηδία'' ''Mēdía''; bi akadî: ''[[wikt:𐎶𐎠𐎭#Descendants|Mādāya]]''),{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} împeratoriyeke serdema kevnare ya [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=81 |jêgirtin=Kurd Mad e, Mad jî Kurd e. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Brukselê]] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press |tarîx=1896 |rr=22 |ziman=en |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15864/page/n74/mode/1up |jêgirtin=...Mâdîg, the King of the Kûrds. |trans-quote=...Madîg, keya Kurdan. }}</ref> bû ku ji sedsala 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku [[Kurdistan]], [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû hikum kiriye. Navê axa medan wekê [[Medya (herêm)|Medya]] hatiye binavkirin. Êrîşên berdewam ên asûriyan li herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bûye sedema pêvajoya yekbûna eşîrên Medyayê. Di sala 612 {{bz}} de, medî bi hevpeymaniya bi babîliyan re hêzeke mezin bidest xistine û di şerê li dijî asûriyan de împeratoriya asûriyan hilweşandine. Li gorî dîroknivîsiya klasîk, Împeratoriya Med piştî hilweşandina [[Împeratoriya Asûr|Asûrî]] wekê hêzek sereke ya [[Rojhilata Nêzîk]] a kevnare derketiye holê. Di dema Kiyaksarî ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de, bi rêya bindestkirina gelên cîran ên wekê [[Gelê Farsê|fars]] û [[Ermenî|ermeniyan]], sinorên împeratoriyê ber bi [[Qefqasya]]yê û rojhilat ve û bi berfirehbûna ber bi [[Bakurê Kurdistanê]] ve, ber bi rojava ve berfireh bûye. Berfirehbûna axê ya Medyayê bûye sedema avakirina yekem împeratoriya kurdî ku di bilindeya xwe de li ser qadeke zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> serwerî kiriye ku ji qeraxên rojhilatê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] li Anatolyayê heta [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] dirêj bûye. Di vê serdemê de, împeratoriya Medyayê li kêleka [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Lîdya û [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên mezin herî mezin ên li Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Di dema serweriya xwe de [[Asteyax|Astyages]] ([[Desthilatdarî|d]]. 585–550 {{bz}}) ji bo bihêz kirina û navendîkirina împeratoriya Medyayê xebitiye li dijî îradeya eşrafên eşîrî derketiye ku dibe ev yek bûye yek ji sedemên hilweşîna împeratoriyê. Di sala 550 berî zayînê de paytexta Medyayê [[Ekbatana]] ji aliyê padîşahê farisî [[Kûruşê Mezin|Kûruşê II]] ve hatiye dagirkirin. Piştê ketina paytexta Medyayê despêka avakirina [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] despêkiriye.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} == Navê Medyayê == [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|çep|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku axa Medyayê nîşan daye]] [[Med]] (medyayî) di destpêka hezarsala 1em a berî zayînê de derketine qada dîrokê. Navên wan cara yekem di kronîkên asûrî de di sedsala 9an de hatiye behskirin. [[Şalmaneserê III]] (860–825 berî zayînê) welatê wan wekê Amaday bi nav kiriye. Pişre welatê medan (Medya) wekê Maday, Matayî û Amadayî hatiye binavkirin. Herodotus dibêje ku navê Medyayê ji Medea, keça sihêrbaz a Eetion ku hikumdarê [[Kolxîs]]ê bû ku di efsaneya yewnanî ya kevnar de hatiye vegotin ji "Efsaneya Yason û Argonotan" hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mythical Origins of the Medes and the Persians |paşnav=Vannicelli |pêşnav=Pietro |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-08-30 |rr=255–268 |isbn=978-0-19-969397-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199693979.003.0011 }}</ref> Ew her wiha dinivîse ku di demên kevnar de ji med wekê arî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Мир-Юсупова |pêşnav=Мухайохан |tarîx=2023-03-24 |sernav=Основы преподавания истории ювелирного искусства по предмету «народное мастерство» |url=https://doi.org/10.47689/stars.university-pp352-354 |kovar=Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире |cild=1 |hejmar=3 |rr=352–354 |doi=10.47689/stars.university-pp352-354 |issn=2250-3811 }}</ref> == Dîrok == === Êrîşên li ser axa Medyayê ya berê Împeratoriyê === [[Wêne:Empire neo assyrien-pt.svg|thumb|Nexşeya împeratoriya asûrî]] [[Wêne:Khorsabad Salle II bas relief 22 attaque d'une cité mède.jpg|thumb|Êrîşa artêşa asûrî ya Sargon II li ser bajarê Kishshesim ê Medyayê. Relyefeke ji qesra Dur-Sharrukin (Xorsabad) a berhemên Eugène Flandin a Abîdeyên Nînewayê (1849).]] Di dawiyê hezar salan 2ê {{bz}} de, eşîrên medî koçê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro bûne. Ji sedsala 9ê berî zayînê ve asûriyan bi rêkûpêk êrîşî herêmên Medyayê dikirin û mal û milkên wan talan dikirin ku di wê demê de li herêmê gelek mîrekiyên piçûk hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=65–66 |jêgirtin=...li Kurdistanê Asoran bê perwa hespên xwe dibezandin, dikuşt, talan dikir û Kurdistanê wêran dikir. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstituya Kurdî Ya Brukselê]] }}</ref> Yekem behskirina medan di nivîsên asûrî de vedigere sala 834 {{bz}} ku padîşahê asûrî [[Şalmanesêr III]] ([[Desthilatdarî|d]]. 858–824 {{bz}}) ji sefereke êrîşî vegeriyaye û di nav deşta [[Hemedan]]ê re ku axa Medyayê bû, derbas bûye.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Medan di bin serweriya serokên eşîran de gelek yekîneyên piçûk ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> Tevî dagirkirina erdên çend serokên Medyayê, padîşahên asûrî li gelek deverên Medyayê têk çûne û bi ti awayê nekarîne ku tevahiya axa Medyayê dagir bikin.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes |malper=[[Livius.org]] |tercimeya-sernav=Med }}</ref>Di sala 815 {{bz}} de padîşahê asûrî [[Şemşî-Adad V]] (d. 823–811 {{bz}}) li dijî Sagbîta, "bajarê şahane" ya serokê medî Hanaşîruka dest bi şer kiriye û bajêr dagir kiriye. Li gorî nivîsara asûrî, 2300 medî hatine kuştin û Sagbîta, digel 1200 wargehên li deverên hatine wêrankirin. Piştê dagirkeriya van deveran asûriyan bi darê zorê mal û milkên eşîran desteser dikirin ku di nav de hesp, pez û berhemên destan hebûn. Asûrî li deverên [[Gola Ûrmiyê]] rastî berxwedanên tund hatine û êrîşên xwe ber bi deverên din ên Medyayê diguherînin. Di dawiya sedsala 9ê {{bz}} de [[ûrartû]]yan peravên rojava û başûrê Gola Ûrmiyê bidest xistibûn û dest bi pêşveçûnê ber bi [[Mannea]]yê ve kiribûn. Asûrî li hemberî şerên li dijî pêşveçûna ûrartûyan de têk çûne û bi demê re ji bo ku rê li ber pêşveçûyîna [[ûrartû]]yan bi Manneayê re hevpeymanî pêk anîne. Asûrî di şeş êrîşên berfireh ên ku [[Adad-nîrari III]] (d. 810–781 {{bz}}; di 809, 800, 799, 793, 792 û 788 {{bz}} de) li dijî medan pêk anîne têk çûne û piştê van têkçûnan qeyraneke (krîz) siyasî ya dirêj li Asûriyê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Gershevitch |pêşnav=Ilya |isbn=9780521200912 |sernav=The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods |weşanger=[[Zanîngeha Cambridge]] |rr=66-69 |tercimeya-sernav=Dîroka Îranê ya Cambridge, Cild 2: Serdemên Med û Hexamenişê |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/tr/universitypress/subjects/history/middle-east-history/cambridge-history-iran-volume-2?format=HB&isbn=9780521200912 |tarîx=hezîran 1985 }}</ref> Piştre di dema serweriya [[Tîglat-Pîlaser III]] (d. 745–728 {{bz}}) de asûriyan dest bi rêxistinkirina parêzgehan dagirkiriyên di destê xwe de dike, çavkaniyeke dahata birêkûpêk misoger kiriye û bingehek ji bo dagirkirina axên din peyda kiriye. Dema ku di sala 744 {{bz}} de asûriyan, ji xeynî parêzgeha Zamua ya berê damezrandî, du parêzgehên din bi navê Bit Ḫamban û Parsua ava kirine û li wir wan parêzgerî û garnîzon ava kirine ku di vê heyamê de sinorên asûrî nêzîkî Medyayê bûn. Di heman salê de, asûriyan ji Med û Maniyan bac wergirtine û di sala 737 {{bz}} de, Tîglatpîlesar êrîşî Medyayê kiriye ku gihîşt deverên dûr ên Medyayê û ji "xwediyên bajêr" ên Med heta Çola Xwê û Çiyayê Bîknî bac xwestiye. Di vegotineke vê seferê de, Tîglat-Pîlesar behsa "parêzgehên medên bihêz" dike û îdia dike ku 6.500 kes ji herêma rojavayê Medyayê ber bi Rojavayê Kurdistanê û Fenîkyayê ve sirgûn kiriye.<ref name=":0" /> Di bin desthilatdariya [[Sargon II]] (d. 722–705 {{bz}}) de, hebûna asûriyan li Medyayê gihîştiye bilindeya xwe. Sargon armanc kiribû ku kontrola îdarî ya rasterast li ser van herêmên dûr ava bike ku bi berdewamî sîstema parêzgehiyê ku jixwe li deverê di meriyetê de bûn û bi heman şêwaza rêveberiya heyî kontirola ferz bike. Rêveberên asûrî bi axayên bajarên herêmî bi hev re bilind bûne: dibe ku rêveberên asûrî berpirsiyarê çavdêriya bazirganiya dûr û dirêj û berhevkirina bacan bû û axayên herêmî jî desthilatdariya birêvebirina karûbarên herêmî berdewam kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di sala 716 {{bz}} de bajarên Sargon Harhar û Kišesimê kirine navendên parêzgehên nû yên asûrî, hinek deverên din ên rojavayê Medyayê ku di nav de Sagbita hebû, li parêzgehan zêde kirine û parêzgehan bi rêzê ve bi navên Kar-Sarrukin û Kar-Nergal hatine binavkirin.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Tevî ku li herêma Zagrosê çalak bû jî, [[Senaxerîb]] (d. 704-681 {{bz}}) li gorî pêşiyên xwe TîglathPîlaser III û Sargon II bi şêwazeke sernerm tevgeriyaye. Ev rewş nîşan dide dibe ku piştî pirsgirêkên destpêkê ên ji bo kontrolkirina parêzgehên nû Kar-Sarrukin û Kar-Nergal ku piştî 713 {{bz}} asûrî li deverên rojhilat bê kêşe pêşve çûne. Pergala dualî ya damezrandî ku rêveberiya parêzgehên asûrî û axayên bajarên herêmî vedihewîne, hatiye dîtin ku hevsengiyeke heye ku her du aliyan ji vê yekê sûd wergirtine. Çavkaniyên heyî nîşan didin ku kontrola asûriyan a li ser parêzgehên ku ji aliyê [[Tîglath-Pîlaser]] û Sargon ve hatine damezrandin, bi kêmanî heta serdema Esarhaddon, berdewam kiriye. Di sala 702 {{bz}} de Senaherîb di dema kampanyayekê de li dijî padîşahiya [[Ellipi]]yê ya [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi medan re şer kiriye. Ev yekane têkiliya wî ya rasterast a tomarkirî yê bi medan re ku li ser axa wan nîşan dide û ji medan ên ku li derveyî herêmên di bin kontrola asûriyan de diman, bacê distîne.<ref name="Radner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> Asûrî bi berdewamî behsa medan dikirin ku li wargehên ku ji aliyê ''bēl ālāni'' ("xwediyên bajêr") ve dihatin birêvebirin dijîn. Tê texmînkirin ku yekbûna hêza desthilatdar a berfirehtir di têkiliyên navkesane yên di navbera van bēl ālāni yên medî de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Notes on the Medes and Their ‘Empire’ from Jer. 25.25 to Hdt. 1.134 |url=https://www.academia.edu/25366037/Notes_on_the_Medes_and_Their_Empire_from_Jer_25_25_to_Hdt_1_134 |kovar=academia.edu }}</ref> Bikaranîna modelek avakirina dewleta duyem li ser rewşa Medyayê nîşan dide ku bi dehsalan ji dagirkirina êrîşkar a asûriyan ve hatine teşwîqkirin, bēl ālāni yên medyayî bi mînakê fêr bûne ka çawa xwe ji hêla siyasî û aborî ve birêxistin bikin û birêve bibin ku bigihîjin statûyeke mîna dewletan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-06-30 |isbn=978-1-000-57091-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kb5vEAAAQBAJ&pg=RA7-PA1978 |paşnav2=Nashli |pêşnav2=Hassan Fazeli }}</ref> Êrîşên dubare yên ku aliyê asûriyan ve li dîjî axa Medyayê qewimîne gelek welatiyên Medyayê neçar kiriye ku hevkariyê bikin û rêbertiyeke bibandortir pêş bixin. Bazirganî dibe ku wekê bajarê navendî bûye sedema geşbûna Ekbatana ya Medyayê û dibe ku pêvajoya yekbûnê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> === Yekbûna rêveberiyên Medyayê === [[Wêne:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|thumb|Di tabloyê de hatiye ravekirin ku Deyoses ferman dide medan ku rêya xwe ya seferberiyê bidin destpêkirin]] Li gorî [[Hêrodotos|Hêrodotus]], Deyoses bi awayeke stratejîk plan kiriye ku serweriyeke otokratîk di nav medan ava bike. Di serdema bêqanûnîyeke berfireh ê li Medyayê de, [[Deyoses]] bê navber xebitiye ku dadweriyê saz bike û wekê dadwerekî bêalî û dadperwer navûdengeke berfireh bi dest xistiye. Piştre Deyoses herî dawî dest ji dadweriyê berdaye û ev yek bûye sedema tevlihevî ya li Medyayê. Ev yek bû sedem ku medî li hev bicivin û biryar bidin ku padîşahekê hilbijêrin û di encama vê civînê de Deyoses dibe serwerê medan. Piştre bajarekî kelehî ya bi navê Ekbatana hatiye avakirin ku ji bo hemî desthilatdariya medan bûye navendeke rêveberiyê.<ref name=":16">{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005 }}</ref> Vegoteneke Ktesias behsa mediyek bi navê Arbakes dike. Arbakes wekê general di artêşa asûrî de û li ser navê padîşahê asûrî wekê parêzgerê medan xizmet kiriye. Ew li [[Nînewa]]yê rastî hevalbendê xwe yê paşê, Belesisê babîlî hatiye ku herduyan bi heyama salekê xizmeta leşkerî di fermandariya leşkerên alîkar ên med û babîlî yên asûrî kirine. Bi cesareta lawaziya padîşahê asûrî Sardanapalus, [[Arbakes]] û Belesys li dijî asûriyan dest bi serhildanê dikin û Arbakes wekê padîşahê yekem ê Medyayê derketiye holê. Her çend navên dişibin Deyoses û Arbakes di çavkaniyên asûrî de diyar bibin jî, diyar e ku ev nav di serdema asûrî de di nav gelên li deşta Îranê de gelemperî bûn.<ref name="Radner2023">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023-04-14 |isbn=978-0-19-068763-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qiralê asûrî [[Esarhadon]] (d. 680–669 {{bz}}) çend seferên dagirkeriyê ber bi axa Medyayê ve pêk aniye. Lê seferan dagirkeriya wî bi gelemperî têkçûyî dimîne. Bi texmîneke mezin di sala 676 {{bz}} û bê guman berî sala 672 {{bz}} axayên bajêr Uppis ê Partakka, Zanasana ê Partukka û Ramateia ê Urakazabarna hesp û kevirên lapis lazuli wekê diyariyek ji Nînova re anîne. Ev hikumdarên ku ji herêmên ji derveyî parêzgehên Zagrosê yên asûrî hatibûn, radestê Esarhadon bûne û li dijî axayên bajaran ên reqîb alîkariya wî xwestine. Piştî vê beşê, sirgûnkirina du axayên bajêr ji welatê Patuşarri ji bo Asûryayê tê kirin, li vir çalakiyên Esarhadon li dijî medên "dûr" gihîştine Deryaya Xezar û çola Xwê ya li nêzîkî çiyayê Bikniyê. Lêbelê berevajî pêşiyên xwe, xuya ye ku Esarhaddon axa Medyayê dagir nekiriye. Ramateia bi "sondên dilsoziyê" yên ku di merasîma erkdarkirina cîgirê textê asûrî di sala 672 {{bz}} de hatine kirin de jî tê behs kirin.<ref name="Radner2003"/> Li gorî nivîsên asûrî yên ji serdema Esarhadon, rewş li ser sinorên rojhilatê asûriyan pir aloz bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Her çend piştî 713 {{bz}} çûna parêzgehên asûrî yên li Zagrosê ji bo berhevkirina bacê ji bo parêzgarên cûrbecûr adet be jî, di dema Esarhadon de erkên wiha tijî xetere bûn. Ev metirsiya zêde ne tenê ji ber medî û manayiyên ku welatên wan dagirkir kiribûn û bi darê zorê bac ji wan sitandibûn, di heman demê de metirsiya asûriyên dagirkirker ji ber sîmerî û skîtên ku li Îranê çalak bûn jî derketiye holê. Metirsiyên wan ên sereke tevgerên li [[Kaštaritu]] û axayê bajarê [[Kār-Kaššî]] yê çêbûye ku di pirsên falgirtinên di derbarê karûbarên medan de navdar bû. Asûriyan Kaštaritu wekê rêberekî siyasî yê xwedî bandorek mezin û hêzek ku divê pê re were hesibandin didîtin; Esarhaddon ji wê yekê ditirsiya ku Kaštaritu bi axayên din ên bajarên medan re komployan pêk bîne, li dijî Asûryayê seferber bibe û êrîşî keleh û bajarên asûriyan bike. Çavkaniyên berdest eşkere nekirine ka pirsgirêka Kaštaritu çareseriyek aştiyane ye an leşkerî ye, bêdengî dibe ku encameke neyînî nîşan bide. Êrîşên li ser kelehên asûriyan nîşan didin ku di bin serweriya Esarhadon de asûrî dest bi windakirina kontrola axa dagirkirî ya Medyayê kiriye. [[Saparda]] ku di sala 716 {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Harhar ku êdî di bin dagirgirina asûriyan de nebû û axayê wê yê bajêr Dusanni, ligel Kaštaritu, di gelek pirsên falbazî de wekê dijminê asûriyan hatiye behs kirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> [[Wêne:Median Empire.svg|thumb|Di sala 600 ê {{bz}} de nexşeya Împeratoriya Medan]] Di serdema [[Ashurbanîpal]] de (d. 668–630 {{bz}}) behsa medan kêm dibe. Ashurbanîpal radigihîne ku sê axayên bajarên medan ku li dijî desthilatdariya asûrî serî hildabûn û di dema sefera wî ya pêncem a di sala 656 {{bz}} de têk çûne û wan anîne Nînewayê. Ev behskirina dawî ya medan ê di çavkaniyên asûrî de ye. Ew rastîya ku sê hikumdarên medî wekê axayên bajaran têne wesifandin, dibe ku nîşan bide ku di vê serdemê de şêwaza desthilatdariyê di nav medan de wekê deshilatiya sedsala 8an bû. Nayê zanîn ku parêzgehên dagirkirî yên wekê Zagros, Parsua, Beth-Hamban, Kishesim (Kār-Nergal) û Harhar (Kar-Sarrukin) di serdema Ashurbanipal de beşek ji Asûryayê bûn an na.<ref name=":1" /> Her çend çavkaniyên asûrî di vê serdemê de li ser îraniyan bêdeng bimînin jî, ev yek nîşan dide ku asûrî ji dema serweriya Esarhaddon zêde bi îraniyan re pêwendî çênebe jî, gelek geşedanan nîşan daye ku parêzgehên li zagrosan hatine damezrandin ji dagirkeriya asûriyan rizgar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assurbanipal-king-of-assyria-666-25-bc/ |sernav=AŠŠURBANIPAL |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Rizgariya axên Medyayê dikaribû cih ji bo pêşxistina dewleteke yekgirtî ya Medyayê biafirîne û her çend çavkaniyên asûrî behsa dewleteke yekgirtî ya axa Medyayê nakin ku bi Asûryayê bixwe an mîrektiyên din ên hevdem ên wekê Elam, Mannea an Ûrartû re berawirdî be jî, gelek zanyar dudil in ku tu girîngiyeke dîrokî nedin vegotinên Hêrodotusê.<ref name="Barnett1963">{{Jêder-kovar |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |tarîx=1963 |sernav=Das Altbabylonische Terrakottarelief. By Ruth Opificius. (Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiastische Archäologie, Neue Folge, Band 2). 11¼ × 8¼. Pp. 279 + 24 plates. Walter de Gruyter &amp; Co., Berlin, 1961. Price not stated. |url=https://doi.org/10.1017/s0003581500052173 |kovar=The Antiquaries Journal |cild=43 |hejmar=2 |rr=300–301 |doi=10.1017/s0003581500052173 |issn=0003-5815 }}</ref> Piştî çil salan di sala 615 {{bz}} de medî di çavkaniyên hemdem de dîsa xuya dibin ku di bin serokatiya [[Kiyaksar|Kîyaksar]] de, êrîşek li ser navenda asûriyan dest pê dikin û bi babîliyan re hevalbendiyê dikin. Di çavkaniyên heyî yên asûrî de tiştek têbînîyê li ser ka Kîyaksar çawa serokatiya hêzek yekgirtî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ji dehsalên berê ve girtiye ser xwe peyda nake, ev yek jî bi kêmbûna çavkaniyên di derbarê polîtîkayên navxweyî û derveyî yên Asûryayê de nîşan dide ku têgihîştineke parçekirî yê di nîvê duyem ê sedsala 7ê {{bz}} diafirîne.<ref name="Barnett1963" /> Li gorî nêrînên îro, veguherîna ber bi împeratoriyeke yekgirtî dibe ku di navbera salên 670 û 615 {{bz}} de, di dema serweriya Ashurbanipal an cîgirên wî de çêbûye. Nebûna tomarên asûrî an çavkaniyên din ên hevdem ji bo vê serdemê, rê li ber qebûlkirina hesabê Hêrodotus vekiriye. Berevajiyê vegotinên qels ên dîroknasê yewnanî Hêrodotos, hebûn û rola Kiyaksar a di hilweşîna Nînewayê de ji aliyê [[Kronîka Babîl|''kronîka babîlî'']] ve hatiye piştrast kirin. Ji ber vê yekê, hûrgiliyên din ên di derbarê kronolojiya serwerî û statûya Kîyaksar wekê padîşahê împaratoriyeke yekgirtî xwedî pê baweriyeke bilind in. Li gorî Hêrodotus, piştî Deyoses kurê wî Phraortes hatiye. Dibe ku Hêrodotos bûyerên bi padîşahên medan ve girêdayî bi yek serweriyê ve girêdabe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Bi vî awayî, damezrînerê Keyaniya Medyayê ku hemî eşîrên Medyayê di bin yek hêzeke kom kiriye û paytexta nû ya Medyayê ava kiriye, dibe ku cîgirê [[Deyoses]] be.<ref name=":9"/> Her çiqas ev çavkanî ji aliyê hinek zanyaran bi guman hatibe dîtin jî, Phraortes bi gelemperî bi Kaštaritu re hatiye nas kirin ku di sala 672 {{bz}} de serokatiya serhildana Medyayê ya li dijî asûriyan kiriye.<ref name=":3"/> Zanyarên din jî bawer dikin ku medî tenê di bin serweriya Kiyaksar de bûne yek ku li gorî Hêrodotos, ew kurê Phraortes bû û li dora 625 {{bz}} de dest bi serweriya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses |paşnav=Young |pêşnav=Jr., T. Cuyler |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |rr=1–52 |isbn=978-0-521-22804-6 |çap=2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=D. M. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-ancient-history/early-history-of-the-medes-and-the-persians-and-the-achaemenid-empire-to-the-death-of-cambyses/53CB24B238E496199A1ED5BFCE828D2A |series=The Cambridge Ancient History |paşnavê-edîtor2=Boardman |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Ostwald |pêşnavê-edîtor3=M. |paşnavê-edîtor4=Hammond |pêşnavê-edîtor4=N. G. L. |doi=10.1017/CHOL9780521228046.002 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Ji sala 627 {{bz}} û pê ve, asûrî bê guman hem li welatê xwe û hem jî li Babîlê di tengasiyeke mezin de bûn û ji ber vê yekê, împaratoriya medan bi îhtimaleke mezin piştî 627ê {{bz}} ê yan jî piştî 631ê {{bz}} de derketiye qada dîrokê.<ref name="Radner2023"/> === Serdema navber a skîtan === Di demên kevn de deverên berfireh ên li bakurê [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Xezarê]] welatekî berfireh ê [[Sikîtyan|skîtan]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Di dawiya sedsala 8 û destpêka sedsala 7ê a berî zayînê de komên şervanên koçer debasê Rojhilata Kurdistanê dibin. Di nav komên serdest de skîtî hebûn û tevlêbûna wan ê di karûbarên deşta rojava de di sedsala 7ê {{bz}} de dibe ku yek ji xalên werçerxê ya herî girîng di dîroka [[Serdema hesinî|serdema hesinê]] de nîşan bide. [[Hêrodotos]] di derbarê serdema serdestiya skîtan ku wekê serdema navbera skîtan di Împaratoriya Medan de hatiye zanîn, hinek hûrgulî peyda kiriye. Bi awayekê zelal dîroka vê bûyerê ne diyar e lê tê texmîn kirin ku di navbera rêveberiyên [[Phraortes]] û Kiyaksar de qewimî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-08 |archive-date=2026-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260730212620/https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |url-status=dead }}</ref> Îrannasê rûs [[Edvîn Grantovskî]] vê bûyerê di navbera 635 û 615 {{bz}} de diyar kiriye û dîroknas [[George Cameron]] jî diyar kiriye ku ev bûyer di navbera 653 û 625 {{bz}} de qewimiye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Di warê skîtên de du ihtîmal derketiye pêş ku di vê demê de, fikra yekem skîtî bi dilxwazî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] vekişiyan ku êrîşî deverên din bikin fikra duyem jî, nav konfederasyoneke ku bi lez mezin bûye ku di bin hegemonyaya medan de bû, asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1100.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+1.102&redirect=true |sernav=Herodotus, The Histories, Book 1, chapter 102 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> === Têkçûn û hilweşîna asûriyan === [[Wêne:Area inicial da media.gif|thumb|Berê Împeratoriya Medan, Axa Medyayê]] Piştî mirina Asûrbanîpal di sala 631 {{bz}} de xanedaniya asûrî dikeve nav serdemeke bê aramiya siyasî. Di sala 626 {{bz}} de babîliyan li dijî dagirkeriya asûran dest bi serhildanan kiriye. Nabopolasar, parêzgerê herêmên başûr û rêberê serhildanê, di demek kurt de wekê padîşahê Babîlê hatiye nas kirin.<ref name=":11"/> Nabopolasar kontrola hinek Babîlê ji asûriyan bi dest dixe û hewl dide ku tevlî şerên cidî be û dibe ku di vê serdemê de li dijî asûran di nav gera li hevalbendiyekê li dijî asûriyan de bû. Balkêş e ku Hêrodotos behs dike ku padîşahê medî Phraortes li dora sala 625 {{bz}} di dema êrîşeke bêserketî ya li ser Asûryayê de jiyana xwe jidest daye. Lê berevajiyê vê yekê di derbarê têkiliyên di navbera med û asûriyan de ji 624 heta 617 {{bz}} de ti delîl nehatiye dîtin.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Reade |pêşnav=julian E. |sernav=2003. Why did the Medes invade Assyria? |url=https://www.academia.edu/30994213/2003_Why_did_the_Medes_invade_Assyria |kovar=academia.edu }}</ref> Di sala 616 {{bz}} de babîliyan li ser çemê navîn ê Firatê artêşeke asûrî têk birin û hêzên Mannea yên ku alîkariya asûriyan dikirin dîl girtine. Nayê zanîn ka gelo [[Padîşahiya Mannea]] heta wê demê hê hebû an na. Di heman salê de babîliyan li nêzîkî Arafa (Kerkûk a îro) asûriyan têk birine. Di meha sêyem a sala 615 {{bz}} de babîliyan rasterast ber bi çemê Dîcleyê ve meşiyan û êrîşî asûran kirine lê careke din dîsa paşve vedikişin. Di meha heştem de medî li nêzîkî Arafa çalak bûne ku ev yek nîşan dide ku di navbera Med û Babîlê de rêkevtineke hevpar hebû.<ref name=":2" /> Ji ber ku Arafa pir nêzîkî navendên sereke yên navenda asûriyan (Asûr, Nînewa û Erbela) bû, hemî çeperên împaratoriyê li Rojhilata Kurdistana îro hatiye texmîn kirin jixwe ji dest derketine.<ref name="Radner2023"/> Medî di meha pêncem a sala 614 {{bz}} de gihîştin Nînewayê û axa di navbera Arafa û Nînewayê de bidest xistine. Di nîvê sala 614 {{bz}} de medan Tarbîsû ku bajarekî li bakurê paytexta asûriyan a Nînewayê bû bidest xistine û piştre ber bi çemê Dîcleyê ve çûne ku li dîjî asûriyan şer bikin. Heta ku artêşa Babîlê digihîje alikariya medan, artêşa medan herêmê ji destê asûran bidest xistine. Vê hewldana hevkariyê nîşan daye ku di navbera Nabopolassar û padîşahê Medyayê Kiyaksar (625–585 {{bz}}) de hevpeymaniyek berê hebû ku paşê ew bi şexsî civiyane û têkiliya xwe fermî kirine. Dîroknasê babîlî Berossus behs dike ku ev hevpeymaniya di navbera Babîl û Medyayê de bi zewaca Amîtîs ku dibe ku keça Kiyaksar be, bi kurê Nabopolasar, Nebukadnezar II re hatiye dest pê kirin.<ref name=":2" /> Piştre Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane mala xwe. Di sala 613 {{bz}} de di kronîkê de behsa medan nayê kirin. Lêbelê di sala 612 {{bz}} de padîşahekî ummān-manda derdikeve holê; her çiqas balkêş be ku yekem car tableteke bi nivîsa mîxî xelkekî bi du têgehên cûda rave bike jî ew kes ku tablet behs dike bê guman bi padîşahê Med re wekhev e. Hêzên leşkerî yên hevbeş ên Kiyaksar û Nabopolasar Nînewayê dorpêç kirine û piştî sê mehan wan bajêr bidest xistine. Piştî bidest xistina paytexta asûriyan, xuya ye ku tenê babîliyan seferên xwe berdewam kirine û beşek ji artêşa babîliyan ber bi Nasîbîna û Rasappayê ve pêşve çûne û di vê demê de jî Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane Medyayê. Di vê navberê de asûrî li Heranê di bin padîşahekî nû de li rojava ji nû ve di hewlên kom bûne de bûn. Medî di tomarên sala 611 {{bz}} de nayên dîtin û di heman demê de babîlî bi awayekî leşkerî ber bi Rojavayê Kurdistanê û ber bi firata jorîn ve pêşve diçin.<ref name=":2"/> Firewnê misirî Necho II ji bo artêşa asûrî alîkarî şandiye ku xwe li Heranê bi cih kiribû. Ji ber vê yekê hatiye dîtin ku Nabopolasar ji medan alîkarî xwestiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Dema ku ji bo alikariya babîliyan derdikevin holê, medî careke din dîsa di sala 610 {{bz}} de di tomarên dîrokî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y8EqAAAAMAAJ |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique }}</ref> Dema ku bi vê hevpeymaniya tirsnak re rû bi rû dimînin, asûrî û hevalbendên wan ên misirî ji Heranê derdikevin û bajêr dikeve destê med û babîlan. Di tomarên kevnar de medî herî dawî di dema bidest xistina Heranê hatine dîtin û ji vir pê ve agahiyên di derbarê medan de bi piranî ji çavkaniyên klasîk hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |url=https://archive.org/details/westernasiaticex0000brit |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |cih=London |kesên-din=British Museum |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique |series=Saddam Dam report }}</ref> === Avabûna Împeratoriya Medê === [[Wêne:Median empire map.png|thumb|Berfirehiya Împeratoriya Medan di bin serweriya Kiyaksar de. Keskê vekirî: di destpêka serweriya wî de & Kesk: di dawiya serweriya wî de.]] [[Wêne:PLATE2BX.jpg|thumb|Mirovên esilzadeyên medî]] Di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de hatiye dîtin ku medî bûne yek û bûne yekîneyeke siyasî ya girîng ê di bin desthilatdariya monarşiyekê de ku bi serketina şer û têkoşêneke demdirêj ê li dijî asûran avakirina împaratoriya Medyayê dane destpêkirin. Medan li seranserê Medyayê împeratoriyeke gelek pêşketî ava kirine ku bi gelemperî ji rêberî û pratîkên dijberê xwe yê împeratoriya [[Suryanî|asûriyan]] bi bandor bûne. Delîlên berdest ên di çavkaniyên Babîl û Incîlê de nîşan didin ku medan piştî hilweşîna asûrê roleke siyasî ya girîng li Rojhilata Nêzîk a kevnar lîstine. Serdema împeratoruya medan de çar hêzên sereke yên wekî [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Medya (Med bi xwe) [[Lîdya]] û herî başûr [[Misira kevnare|Misir]] hêzên sereke yên vê serdemê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2013-04-15 |isbn=978-1-136-01694-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bb7eH1LHRcAC&pg=PA5 }}</ref> Împaratoriya Medyayê di demek kurt de li Anatolya Navîn bi Lîdyayê re sinorek hevpar ava kirine. Bi berfirehiyên ber bi Anatoliya û [[Bakurê Kurdistanê]] ve medan ku berî sala 590ê {{bz}} axa Mannea û Ûrartûyê beşdarê axa Medyayê kirine. Ev dîrok hilweşîna van her dû dewletên dîrokî destnîşan dike. Julian Reade pêşniyar kiriye ku nivîsa Kronîka Babîlî ya sala 609ê {{bz}} dibe ku behsa êrîşeke Medyayê, li ser [[Ûrartû|Ûrartuyê]] dike. Ev bûyer ku demek kurt berî êrîşên babîliyan a di salên 608ê û dibe ku 607ê {{bz}} de qewimiye, dikare nîşan bide ku babîliyan piştgirî dane berfirehbûna medan ê ber bi rojava ve û ber bi Anatoliyayê ve. Hîpotezek din jî ev e ku di destpêka sala 615ê {{bz}} de, Kîyaksar û Nabopolasar hem ji bo berfireh bûna ber bi Ûrartûyê û hem jî ji bo berfireh bûna ber bi Asûryayê ve plan kirine.<ref name=":2"/> Ji ber ku çavkaniyên nivîskî piştî 640ê {{bz}} de bi dawî bûne, di derbarê dawiya ûrartûyan de zêde tiştek nayê zanîn. Her çiqas sîmmerî û medî wekê berpirsiyarên bidawîhatina Ûrartûyê werin dîtin jî, lihevkirina giştî ev e ku Ûrartû di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de ji aliyê medan ve hatiye hilweşandin.<ref name=":7">{{Jêder-kovar |tarîx=2004 |sernav=Medes in Media, Mesopotamia, and Anatolia: Empire, Hegemony, Domination or Illusion? |url=https://www.academia.edu/8102970/Medes_in_Media_Mesopotamia_and_Anatolia_empire_hegemony_devolved_domination_or_illusion |kovar=Ancient West & East |rr=223 |doi=10.1163/9789047405870_002 }}</ref> Di destpêka sedsala 7ê berî zayînê de, sîmmeriyan êrîşî [[Qefqasya]] û [[Anatolya]]yê kirine. Dema ku sîmmerî li deştên Kapadokyayê bi cih bûne, keyaniya Lîdyayê li Anatolyê, bi paytexta xwe yê Sardîsê derketine holê. Padîşahên lîdyayî êrîşa sîmmeriyan paşve xistine û êrîşeke ber bi rojhilat ve dane destpêkirin ku hêdî hêdî ber bi Kapadokyayê ve pêş ve çûne. Hêza sîmmeriyan ku li [[Kapadokya]]yê mezin bûne û girîngî bidest xistine, hema hema hilweşîna wan û ûrartûyan di heman heyamê de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/cappadocia/ |sernav=Cappadocia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Ev yek ji bo berfirehiya Medyaya derfetek afirandiye ku piştê Ûrartûyê Asyaya Biçûk û Kapadokyayê beşdarê axa Medyayê kirine. Nivîsarên asûrî yên di sedsala 7ê berî zayînê de Anatolyaya li rojavayê [[Firat]]ê wekê herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] binav kirine.<ref name=":7"/> Hêrodot diyar kiriye ku Kîyaksar sefîrek şandiye Lîdyayê ku daxwaza radestkirina skîtiyên ku ji Medyayê reviyane bike lê padîşahê Lîdyayê Alyattes vê xwestekê red kiriye û ev yek bûye sedema şerekê di navbera med û lîdyayiyan de. Şerê di navbera medî û lîdyayîyan de bûye sedema rêze pevçûnan ku pênc sal berdewam kiriye ku her du alî di vê şerê de serketinên bidor bi dest xistine. Di sala şeşem a şer de, girtineke rojê şer qut kiriye û ev yek bû sedem ku her du alî bi navbeynkariya Labynetosê Babîlê û Syennesis Iê [[Kîlîkya]]yê peymaneke aştiyê şanenav bikin. Di encamê de [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] wekê sinorê di navbera her du hêzan de hatiye destnîşankirin. Peyman bi zewaca Aryenis, keça Alyattes, û Astyages, kurê Kîyaksar,<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> hatiye mohrkirin û hevsengiyeke nû ya hêzê di navbera dewletên [[Rojhilata Nêzîk]] de ava kiriye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 |archive-date=2026-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260730212620/https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |url-status=dead }}</ref> Keyên medî deverên wekê [[Hîrkanya]], [[Partya]],<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Sagartya]],<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic/ |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Drangyana]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/drangiana/ |sernav=Drangiana - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> [[Arya]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/arians/ |sernav=Arians - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> û Baktriya fetih beşdarê axa Medyayê kirine û bûne împeratoriyeke ku ji Anatoliya li rojava heta Asyaya Navîn li rojhilat dirêj bûye.<ref name=":4" /> Rola siyasî ya medan li rojhilat, bi nûnertiya balyozxaneyeke hindî ya li qesra Kiyaksar (Xenophon, Cyropaedia 2.4.1) dibe ku pêwendiyên bazirganî bi welatên rojhilatî re dide nîşan.<ref name=":5" /> Kiyaksar demek kurt piştî peymana bi lîdyayîyan re dimire û textê ji kurê xwe Astiyages re dihêle.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Astiyages zewaca xwe yê bi Aryenîs a keça keyê lîdyayî re bûye zavayê keyê Lîdyayê Croesus ê pêşerojê û bi zewaca xwişka xwe ya bi Amytis bi keyê Babîlê Nebukadnezar II (605–562 {{bz}}) bûye bûrayê keyê Babîlê.<ref name=":6" /> Lêbelê bi hevpeymaniya bi Babîlê re ne her tişt baş bû û hinek delîl hene ku nîşan didin ku Babîl dibe ku ji hêza medan ditirsiyan.<ref name=":8"/> Wekê ku ji axavtinên Yêremya tê dîtin, hatiye dîtin ku têkiliyên di navbera Babîl û Medyayê de xirab bûne ji ber ku di salên 590ê {{bz}} de dihat texmîn kirin ku Med êrîşî axa Babîlê bikin.<ref name=":9">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Li gorî [[Hêrodotos]] Astiyages keça xwe Mandane bi padîşahê faris Kambîses I re zewicandiye ku piştre nevîyê wî Kûrûş II hatiye dinyayê û ev yek Împeratoriya Medan bi xanedaniya Hexemenişiyan ve girêdide. Ev zewac dibe ku berî sala 576 {{bz}} pêk hatibe lê guman li ser dîroka zewacê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/astyages/ |sernav=Astyages - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di dema serweriya xwe de dibe ku Astyages, berevajiyê daxwaza esilzadeyên eşîrî ji bo xurtkirin û navendîkirina dewleta Medyayê xebitiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |tarîx=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }}</ref> Ev li dijî bûna eşîran û navendî kirina împeratoriyê roj bi roj ber bi hilweşînê biriye. Ger çiqas delîlên zexm tune ne be ku vê yekê piştrast bikin, li gorî Ktesias, padîşahên Med li dijî kadûsî û sakayan şer kirine. Lêbelê behskirina şerekî li dijî sakayan dibe ku nîşan bide ku dijwarîyên berdewam ji êrîşên koçberan hene, di heman demê de vegotina li ser şerê li dijî kadûsiyan dibe ku nîşan bide ku medan li ser peravên başûr ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]] ku kadûsî lê dijiyan, kontrola wan bi sinor bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nijssen |pêşnav=Daan |sernav=The Median Dark Age |url=https://www.academia.edu/34484530/The_Median_Dark_Age |kovar=academia.edu }}</ref> Hatiye dîtin ku serweriya Astiyages heta demek kurt ê berî bidawîbûna serweriya wî bê aram bû. === Berfirehbûna Împeratoriyê === [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] Sinorên Medyayê bi demê re hêdî hêdî guheriye ku di encamê de berfirehbûneke erdnîgarî ya berfireh çêbûye. Xaka resen a Medyayê wekê ku ji aliyê asûriyan ve ji dawiya sedsala 9an heta destpêka sedsala 7an a {{bz}} dihat zanîn, ji bakur ve bi Gizilbunda ve hatibû bi sinor kirin ku li rêzeçiyayên Qaflan a li bakurê deşta Hemedanê ye. Ji xeynî başûrê rojava ku Geliyê Zagrosê girtibû nav ye û sinorê wê heta Çiyayê Garînê dirêj dibû û Medyayê ji padîşahiya Elipiyê ku li başûrê Kermanşahê ye vediqetand; li rojava û li bakurê rojava, Medya ji deşta Hemedanê wêdetir nediçû û bi Çiyayên Zagrosê ve hatibû dorpêçkirin. Li başûr ew bi herêma Elamîte ya Simaşkiyê ve bi sinor bû ku bi parêzgeha Luristanê ya îro re têkildar e. Li rojhilat û başûrê rojhilat, wisa dixuye ku Medya bi çola Deştê Kavirê hatibû sinordarkirin. Patusara û çiyayê Bikniyê dibe ku herêmên herî dûr ên Medyayê bûn ku asûrî di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de di nîvê duyem ê sedsala 8an û dehsalên destpêkê yên sedsala 7ê {{bz}} de van deveran dagir kirine. Lêkolîner bi gelemperî Bîknî bi Çiyayê Demavendê ku li bakurê rojhilatê Tehranê ye, destnîşan dikin. Lêbelê lêkolînerên din jî çiyayê Bikniyê bi çiyayê Elvendê ku yekser li rojavayê Hemedanê ye destnîşan kirine. Li gorî vê lêkolînerên dawî ev tê vê wateyê ku asûrî qet ji vî çiyayî derbas nebûne û hemî axa Medyayê ya ku wan dagir kiribû an jî dizanîbûn li rojavayê Hemedanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Delîlên arkeolojîk ên berdest kêm in lê cihê herî rojhilat ê ku dibe ku seramîkên Medyayî hebin Girê Ozbakî ye ku 75 km li rojavayê Tehranê ye, ji ber vê yekê tê texmîn kirin Medya li rojhilat asta herî kêm de heya vê deverê hatine.<ref name=":16"/> Di sedsala 6an û piştre de, piraniya bakurê Îranê û hinen deverên cîran ji bo Medyayê vala mane. Dibe ku ev yek encama berfireh bûna Medyayê di nîvê duyem ê sedsala 7an a berî zayînê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Bi gelemperî hatiye texmînkirin ku piştî hilweşîna asûran di sala 612 ê {{bz}} de, medan herêmeke berfireh ê ku ji derdora Tehranê li rojhilat û ji rojhilat ber bi rojava ve jî heta Çemê Halîsê li aliyê rojava dirêj dibe, xistiye bin kontrola xwe. Bi vê awayê "Împeratoriya Medê" li Îran, Kurdistanê û li ser beşek Anatolyayê hikûm kiriye Di vê serdemê de babîliyan jî başûrê Mezopotamyayê û Şamê kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> == Rêveberî == === Rêveberiya îdarî === Rêveberên Medyayê ji şêwaza împeratoriyên herêmê bi bandor bûye. Çavkaniyan şêwaza rêveberiya Împeratoriya Medyaya wekê rêbazên îdarî yên dijberê wan asûriyan rave kirine. Di gelek aliyan de, pergala îdarî ya Medyayê dişibandine pergala îdarî ya asûriyan ku Med demek dirêj di bin bandora wan de bûn. Dibe ku hinek hêmanên pergala îdarî ya ku ji hêla asûriyan ve hatine destnîşan kirin li parêzgehên Medyayê heta piştî hilweşîna Asûryayê jî berdewam kiribin.<ref name=":4"/> Ji monarşiyeke navendî, dewleta Medyayê zêdetir dişibiya konfederasyonekê bi serwerên cûrbecûr. Sîstema rêveberiya Medyayê binyadeke pîramîdî ya dilsoziyê pejirandiye ku tê de serwerên piçûk soza dilsoziyê didan padîşahekî parêzgehê ku di encamê de dilsoziya xwe dida dadgeha navendî ya li Ekbatanayê. Ev sîstem hinekî dişibiya sîstemên satrapal û feodalê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ancient Iran |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |weşanger=C.H.Beck |tarîx=1984 |isbn=978-3-406-09397-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PR9 }}</ref> Di axaftinên [[Yermyah]] ên ji sala 593 yê {{bz}} de, behsa "padîşahên Medyayê" di pirjimar de, ligel satrap û waliyan, tê kirin. Herodotos wiha behsa vê taybetmendiya avaniya padîşahiya Medyayê dike (1, 134): "... miletekî hikumdarî li ser miletekî din dikir lê medî li ser hemiyan û bi taybetî li ser kesên ku herî nêzîkî wan dijiyan hikumdarî dikirin û van jî li ser cîranên xwe hikumdarî dikirin û wan jî dîsa li ser kesên xwe hikûmdarî kirine".<ref name=":9"/> Hinek zanyar texmîn dikin ku binyada îdarî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ya paşîn di sîstema îdarî ya Împeratoriya Hexemenîşan de pêşketiye û bûye formeke pêşketîtir.<ref name=":8"/> === Şahên împeratoriya Medyayê === {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- | rowspan="2" | '''Key''' | colspan="4" | '''Serdem (Beriya Zayînê - B.Z.)''' | rowspan="2" | '''Nîşe''' |- ! [[Hêrodotos]] ! George Cameron ! Edvin Grantovski ! [[Îgor Diyakonov|I. M. Diakonoff]] |- | '''[[Diyako]]''' | 700−647 BZ | 728−675 BZ | 672−640 BZ | 700−678 BZ | Keyê yekem |- | '''[[Frawartiş]]''' | 647−625 BZ | 675−653 BZ | 640−620 BZ | 678−625 BZ | Kurê Diyako ye |- | '''[[Madyes]]''' | X | 653−625 BZ | 635−615 BZ | X | Serdema Sikîtyan |- | '''[[Kiyaksar]]''' | 625−585 BZ | 625−585 BZ | 620−584 BZ | 625−585 BZ | Kurê Frawartiş e |- | [[Asteyax]] | 585−550 BZ | 585−550 BZ | 584−550 BZ | 585−550 BZ | Kurê Kiyaksar e |- | colspan="6" | Hemû texmînên kronolojîk ji [https://iranicaonline.org/articles/media Encyclopedia Iranica (Media - Median Dynasty)] hatine girtin. |} === Qesra împaratoriyê === Agahiyên berdest ên derbarê dadgeha Medyayê de bi sinor in. Di vegotina xwe ya balkêş a ciwaniya [[Kûruşê Mezin|Kûruş II]] de, Herodotus diyar kiriye ku li qesra Medyayê parêzvan, peyamnêr, "çavê padîşah" (cureyek ajanek veşartî) û avahîsazvan hebûn. Ktesias behsa kesên ku şûşeya avê ya padîşah digirin dike ku wekê yek ji meqamên li qesra [[Medya (herêm)|Medyayê]] bû. Hatiye texmîn kirin Kûrûş rêxistin û pratîkên qesra medan ku di nav de qaîdeyên edebî, merasîm û protokola dîplomatîk ên ku rêveberên medan miras girtiye di de serdema Împeratoriya Hexemenîşê de beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-i/ |sernav=COURTS AND COURTIERS i. In the Median and Achaemenid periods |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî Herodotos dema ku Diyako li derketiye li ser textê, fermana daye avakirina bajarekî kelehî ku di rojên pêş de bibe paytexta wî ku hemî desthilatdariya hikûmetê li vî bajarî be û bi vê xayeyê bajarê [[Ekbatana]]yê daye ava kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deioces/ |sernav=DEIOCES |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Wî hêzeke parastina keyaniyê û protokoleke qesrê ya pir hişk ava kiriye ku bi awayekî serkêşên malbatên mezin ên medî "wî wekê hebûnek ji xwezaya xwe cuda dîtine."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire |paşnav=Briant |pêşnav=Pierre |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-120-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&pg=PA26 }}</ref> Di şert û mercên asayî de, padîşah di qesra xwe de dimîne û heya ku bi fermî daxwaza hevdîtinê nekira û ji aliyê rayedarekî ve pêşkêşî padîşah nehata kirin, kesî nikarîbû wî bibîne. Ji bo ewlehiya xwe ya şexsî, padîşah ji aliyê parêzvanan ve dihata dorpêçkirin û kêm caran ji qesra xwe derdiket û rewşa împeratoriyê bi raporên ku ji aliyê rayedarên wî ve dihatin pêşkêşkirin peygirî kiriye. Ji ber ku kiryarên wiha ne hêja û şermok dihatin hesibandin, kes nikaribû li ber çavên padîşah an jî li ber çavên kesekî din bikene an tû bike. Piştî ku Diyako desthilatdariya padîşahiyê bi hêz dike, dadweriyê bi tundî xistiye meriyetê. Dozên qanûnî bi nivîskî ji padîşah re dihatin şandin û padîşah jî piştê nirxandina xwe biryarê bi nivîskî şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm |sernav=Hérodote : livre I : Clio (bilingue) |malper=remacle.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.parstimes.com/history/herodotus/persian_wars/clio.html |sernav=The Persian Wars by Herodotus: Book 1 - CLIO |malper=www.parstimes.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13"/> Diyako bi danasîna "çavdêr û guhdaran" li seranserê serdema padîşahiya xwe ku çalakiyên bindestên xwe dişopand, qanûn û rêziknameyan ava kiriye.<ref name=":10" /> Li gorî Herodot, Magî çîneke dîndar ên pir bi bandor ê li qesrê bûn ku hem ji aliyê padîşah û hem jî ji aliyê gel ve wekê kesên rûmetdar dihatin hesibandin. Ew di mijarên cûrbecûr de ku di nav de karûbarên siyasî jî hebûn; wekê şîrovekarên xewnan, sêrbaz û şêwirmend xizmet dikirin. Ew berpirsiyarê merasîmên dînî bûn û bi ihtimaleke mezin meqamên bilind ên dewletê dabûne wan. Şahiya sereke yê qesrê nêçîrî bû ku pir caran di daristanekê de pêk dihat ku şêr, piling, hirç, beraz, antîlop, xezal, kerên kovî û hirç lê diman. Wekî her car, ev ajal li ser pişta hespan dihatin şopandin û bi kevan an riman dihatin girtin.<ref name=":12"/> === Hêz === [[Wêne:Persepolis carvings.JPG|thumb|Dîmenek ji rolyefên leşkeran ku leşkerên medî dide nîşan]] Di derbarê artêşa medan de kêm agahî hatine wergirtin lê bê guman di dîroka Medan û pêşketina împeratoriyê de roleke girîng lîstine.<ref name=":14"/> Di dawiya sedsala 7an a berî zayînê de medan di bin serkêşiya Kiyaksar de pêşketinên leşkerî yên berbiçav bi dest xistine ku li gorî Herodotos, wî artêşê di yekîneyên taybet de organîze kiriye ku di nav artêşê de yekîneyên piyade, rimanvan, tîrvan û siwarî hebûn. Heta serdema Kiyaksar, tê dîtin ku medî bi rêxistinên eşîrî diçûn şer ku her serkêşek leşkerên xwe yên piyade û siwarî dianîn û rêberî kiribûn. Kiyaksar hêza şervanî perwerde kiriye ku bibin artêşek ku li komên taktîkî bi çekên yekgirtî dabeş bibûn. Medan wesayîtên şer zêde bikar neanîne û bi giranî xwe dispêrin siwariyên ku bi hespên nîsayî ve hatibûn sazkirin. Di nav alavên wan ên şer de rim, kevan, şûr û xencer hebûn. Xwezaya çiyayî ya Medyayê û karekterê wan ên şerî bûye sedem ku cilên guncaw ji bo şervan ên siwarî bidirûn. Mediyan ji bo şer şalên teng ku bi gelemperî ji çerm têne çêkirin û kemberek zêde ji bo şûrek kurt pêve hebû, tûnikek çermî ya dirêj û teng, kaskek gilover bi pêçên rû û parêzvanek stûyê ku dibe ku dev û rû tev bigire û cil û bergek dirêj û rengîn ku li ser milan tê avêtin û bi singê ve girêdayî ye û bi ser milan ve li kêlekan daliqandî ne, çêkiribûn. Cilûbergên medyayî di nav gelên din ên Îranî de bi awayekê bilez populerbûn bi dest xistibû ku ji aliyê gelên din ve jî gelek caran hatiye lixwe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/ |sernav=ARMY i. Pre-Islamic Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Siwarên medî pir baş hatine perwerdekirin û çekên wan baş bûn û di şerên li dijî asûriyan de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav="The Rise and Fall of Media" |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> === Aborî === Şêweya jiyana medan ajalvanî bû ku karê wan ê sereke yê aborî xwedîkirina ajalan bû ku di nav de dewar, pez, bizin, qantir û hesp hebûn. Bi taybetî hesp pir girîng bûn ku [[Nivîsa mîxî|nivîsên mîxî]] yên asûrî yên di derbarê berfireha medan de nîşan didin ku medan cûreyekî hespên hêja xwedî kirine. Di relyefên asûriyan de medî bi cilên ku têne dîtin ku ji çermê miyan li ser tûnik û bi pêlavên bilind ên bi bendik têne xuya kirin ku ji bo karê ajalvanî yên li zozanan pêwîst in ku di mehê zivistan de li wir berf û sermayeke dijwar dihatin dîtin. Delîlên arkeolojîk nîşan dane ku medî di warê çêkirina bronz û zêran de jîrhatî bûn.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Materyalên arkeolojîk ên ji deverên wekê Girê Nûşê Can û Girê Godîn û her wiha relyefên asûrî, nîşan didin ku di nîvê yekem ê hezarsala yekem a {{bz}} de, li herêmên cûrbecûr ên [[Medya (herêm)|Medyayê]] wargehên bajarî hebûn ku wekî navendên hilberîna hunerî û aboriyek çandinî û ajalkariyê ya rûniştî xizmet kirine. Li herêmên bijarte yên Medyayê li Zagros û deverên din ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]], ax hema hema bi tevahî axeke çandinî bû ku dikarîbû berhemeke genim ê zêde bide.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Li başûrê Deryaya Qewzînê şerîtek teng a axa berhemdar hebû ku bi daristaneke giran hatibû nixumandin ku darên bi kalîteya bilind li daristanê şîn dibûn.<ref name=":15"/><ref name=":14" /> Aboriya gundan bi gelemperî ji berhemên wekê ceh, nîsk, nanê genim, nok û tirî pêk dihatin. Çiyayên bi daristanên giran ji bo qada nêçîrê cihekî guncaw bû lê xwedîkirina pez û dewaran deverên hêja bûn. Her wiha nîşan hene ku li gorî bi navûdengbûna hezar salan ê çêrgehên Medyayê ye, xwedîkirina hespan ew ku behsa wê hatiye kirin, di aboriya herêmî de roleke girîng lîstiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ARCHEOLOGY ii. Median and Achaemenid |url=https://www.iranicaonline.org/articles/archeology-ii/ |roja-gihiştinê=2026-03-11 |xebat=Encyclopaedia Iranica |ziman=en-US }}</ref> Hilary Gopnîk împeratoriyê Medê wekê "hêzeke aborî ya serdest" binav kiriye ku di dawiya sedsalên 7 û 6an de rêyên bazirganiyê li Zagrosên bakur kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Media and Its Discontents |url=https://www.academia.edu/1040674/Media_and_Its_Discontents |kovar=academia.edu }}</ref> Ji ber ku medî di nîvê yekem ê sedsala 6an a berî zayînê de gelê herî bi hêz li ser deşta Îranê bûn, dibe ku ji gelên wekê faris, ermenî, partî, arangî û ariyan bac standine. Girîngiya Medyayê di serî de bi kontrola beşek girîng a rêya rojhilat-rojava ve girêdayî ye ku di Serdema Navîn de wekî [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] dihat zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyrus-the-great/ |sernav=Cyrus the Great - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Ev rê cîhanên rojhilat û rojava bi hev ve girêdaye ku Medya li rojava bi [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Asûrya]] û [[Deryaya Navîn]] ve girêdaye û her wiha li rojhilat jî bi Parthya, Arya, Baktriya, Sogdiyana û [[Çîn]]ê ve girêdaye. Rêyeke din a girîng Ekbatanayê bi paytextên farisî, Persepolisê be û Pasargadayê ve girêdaye. Ji xeynî kontrolkirina bazirganiya rojhilat û rojava, Medya di warê berhemên çandiniyê de jî welateke dewlemend bû. Geliyên Zagrosê jî berdar bûn û Medya bi berhem, [[pez]] û [[bizin]]ên xwe navdar bû. Welat dikaribû nifûseke mezin bigirta ku gelek gund û çend bajarên bajarên wek ê Rages (Rey) û Gabae li Medyayê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Nivîsarên asûrî behsa bajarên dewlemend ên medan dikin lê talanên ku ji aliyê asûriyan pêk hatiye bi piranî ji çek, [[Dewar (malbat)|dewar]], [[hesp]], [[hêştir]] û carinan jî lapis lazuli pêk dihatin ku bi rêya bazirganiya medan a li rojhilatê dihat bidestxistin. Li dora dema yekbûna wan an jî demek kurt piştî wê, wisa dixuyê ku medan derfet bi dest xistin ku xwe bi dewlemendiyek girîngtir dabîn bikin. Ev ji beşek ji [[kronîka babîlî]] ya sedsala 6an a berî zayînê hatiye texmînkirin ku behsa vê yekê dike ku padîşah [[Kûruşê Mezin|Kûrûs II]] zîv, zêr, kelûpel û milk ên ji Ekbatanayê wekê talan biriye Anşanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/book/9789004236691/B9789004236691_040.xml |sernav="Median Art and Medizing Scholarship" |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin|2m}} * {{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/media&#124;website=Iranicaonline.org |sernav=Media |tarîx=2006 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav=Dandamayev |pêşnav=M. |paşnav2=Medvedskaya |pêşnav2=I. }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2007 |pêşnav=George |isbn=978-1-931956-46-8 |paşnav=Rawlinson |cih=New York |sala-orîjînal=1885 |weşanger=John B. Eldan Press |sernav=The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World |url=http://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |cild=7 }} * {{Jêder-kitêb|paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |beş=The Median Dilemma |paşnavê-edîtor1=Jacobs |pêşnavê-edîtor1=Bruno |paşnavê-edîtor2=Rollinger |pêşnavê-edîtor2=Robert |sernav=A Companion to the Achaemenid Persian Empire |tarîx=2021 |weşanger=John Wiley & Sons |url=https://books.google.com/books?id=qZA7EAAAQBAJ |rr=457–473 |isbn=978-1119174288 }} * {{Jêder|weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-09271-6 |paşnav1=Boyce |pêşnav1=Mary |paşnav2=Grenet |pêşnav2=Frantz |sernav=Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule |sal=1991 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2009 |pêşnav=Trevor |isbn=978-0415394857 |ziman=en |paşnav=Bryce |weşanger=Taylor & Francis |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia. From the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire |url=https://archive.org/details/routledgehandboo0000bryc }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |tercimeya-sernav=Dîrokeke Siyasî ya Împeratoriya Hexamenîşî |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |sal=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }} {{Xanedana Mediyan}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka medan]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Împeratoriya Med| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] oxqmel21obuvhdi5lkeeib8nw9k7kmm 2084536 2084533 2026-08-08T10:12:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084536 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Māda | nav xwemalî = {{br entries|{{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{Transl|peo|Māda}}}} | nav kurdî = Împeratoriya Med | sal destpêk = 700 {{bz}} | nav ziman = (bi kurdiya kevn) | nav2 = Mad | nav2 ziman = (bi kurdiya navîn) | nav3 = 𐎶𐎠𐎭 | nav3 ziman = (bi [[Zimanê Akadî|akadî]]) | sal dawî = 550 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Median (greatest extent).svg | binnexşe = Nexşeya herî berfireh ê Împeratoriya Med | paytext = [[Hemedan, Ekbatana|Ekbatan]] | ziman = [[Zimanê medî|Medî]] | dîn = [[Zerdeştîtî]] | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = [[Diyako]] | serokA2 = [[Frawartiş]] | serokA1 sal = 700–647 {{bz}} | serokA2 sal = 647–625 {{bz}} | serokA3 = [[Kiyaksar]] | serokA3 sal = 625–585 {{bz}} | serokA4 = [[Asteyax]] | serokA4 sal = 585–550 {{bz}} | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = Damezrandina Împeratoriya Med | rûerd = 2.800.000 km²<ref name="Turchin">{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rûpel=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |roja-gihiştinê=12 îlon 2016 |issn=1076-156X }}</ref><ref name="Taagepera">{{Jêder-kovar|paşnav1=Taagepera |pêşnav1=Rein |sernav=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600 |kovar=Social Science History |tarîx=1979 |cild=3 |hejmar=3/4 |rûpel=121 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 | issn =0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Jêder-kitêb|paşnav1=Bang |pêşnav1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |sernav=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |paşnav2=Bayly |pêşnav2=C. A. |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter |sal=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |rr=92–94 |ziman=en }}</ref> | rûerd sal = 585 {{bz}} | bûyer1 sal = 700 {{bz}} | bûyer2 = Hilweşîna [[Nînova]]yê | bûyer3 = [[Şerê Halîsê]] | bûyer4 = Hilweşîna împeratoriyê | bûyer2 sal = 612 {{bz}} | bûyer3 sal = {{Nowrap|28ê gulana sala 585ê {{bz}}}} | bûyer4 sal = 550 {{bz}} | berê1 = [[Împeratoriya Asûr]] | berê1 al = Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg | berê2 = [[Urartû]] | berê2 al = Urartu 743-ru.svg | berê3 = [[Manan]] | berê3 al = UrmiaM2KP.jpg | berê4 = [[Parsua]] | paşê1 = [[Împeratoriya Hexamenişî]] | paşê1 al = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | paşê2 = Sadrapiyên li Medyayê }} '''Împeratoriya Med''', '''Medya''' an jî '''Împeratoriya Medyayê''' (bi medî: {{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}} ''Māda''; bi yewnanî: ''Μηδία'' ''Mēdía''; bi akadî: ''[[wikt:𐎶𐎠𐎭#Descendants|Mādāya]]''),{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} împeratoriyeke serdema kevnare ya [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=81 |jêgirtin=Kurd Mad e, Mad jî Kurd e. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Brukselê]] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press |tarîx=1896 |rr=22 |ziman=en |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15864/page/n74/mode/1up |jêgirtin=...Mâdîg, the King of the Kûrds. |trans-quote=...Madîg, keya Kurdan. }}</ref> bû ku ji sedsala 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku [[Kurdistan]], [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû hikum kiriye. Navê axa medan wekê [[Medya (herêm)|Medya]] hatiye binavkirin. Êrîşên berdewam ên asûriyan li herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bûye sedema pêvajoya yekbûna eşîrên Medyayê. Di sala 612 {{bz}} de, medî bi hevpeymaniya bi babîliyan re hêzeke mezin bidest xistine û di şerê li dijî asûriyan de împeratoriya asûriyan hilweşandine. Li gorî dîroknivîsiya klasîk, Împeratoriya Med piştî hilweşandina [[Împeratoriya Asûr|Asûrî]] wekê hêzek sereke ya [[Rojhilata Nêzîk]] a kevnare derketiye holê. Di dema Kiyaksarî ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de, bi rêya bindestkirina gelên cîran ên wekê [[Gelê Farsê|fars]] û [[Ermenî|ermeniyan]], sinorên împeratoriyê ber bi [[Qefqasya]]yê û rojhilat ve û bi berfirehbûna ber bi [[Bakurê Kurdistanê]] ve, ber bi rojava ve berfireh bûye. Berfirehbûna axê ya Medyayê bûye sedema avakirina yekem împeratoriya kurdî ku di bilindeya xwe de li ser qadeke zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> serwerî kiriye ku ji qeraxên rojhilatê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] li Anatolyayê heta [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] dirêj bûye. Di vê serdemê de, împeratoriya Medyayê li kêleka [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Lîdya û [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên mezin herî mezin ên li Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Di dema serweriya xwe de [[Asteyax|Astyages]] ([[Desthilatdarî|d]]. 585–550 {{bz}}) ji bo bihêz kirina û navendîkirina împeratoriya Medyayê xebitiye li dijî îradeya eşrafên eşîrî derketiye ku dibe ev yek bûye yek ji sedemên hilweşîna împeratoriyê. Di sala 550 berî zayînê de paytexta Medyayê [[Ekbatana]] ji aliyê padîşahê farisî [[Kûruşê Mezin|Kûruşê II]] ve hatiye dagirkirin. Piştê ketina paytexta Medyayê despêka avakirina [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] despêkiriye.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} == Navê Medyayê == [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|çep|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku axa Medyayê nîşan daye]] [[Med]] (medyayî) di destpêka hezarsala 1em a berî zayînê de derketine qada dîrokê. Navên wan cara yekem di kronîkên asûrî de di sedsala 9an de hatiye behskirin. [[Şalmaneserê III]] (860–825 berî zayînê) welatê wan wekê Amaday bi nav kiriye. Pişre welatê medan (Medya) wekê Maday, Matayî û Amadayî hatiye binavkirin. Herodotus dibêje ku navê Medyayê ji Medea, keça sihêrbaz a Eetion ku hikumdarê [[Kolxîs]]ê bû ku di efsaneya yewnanî ya kevnar de hatiye vegotin ji "Efsaneya Yason û Argonotan" hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mythical Origins of the Medes and the Persians |paşnav=Vannicelli |pêşnav=Pietro |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-08-30 |rr=255–268 |isbn=978-0-19-969397-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199693979.003.0011 }}</ref> Ew her wiha dinivîse ku di demên kevnar de ji med wekê arî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Мир-Юсупова |pêşnav=Мухайохан |tarîx=2023-03-24 |sernav=Основы преподавания истории ювелирного искусства по предмету «народное мастерство» |url=https://doi.org/10.47689/stars.university-pp352-354 |kovar=Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире |cild=1 |hejmar=3 |rr=352–354 |doi=10.47689/stars.university-pp352-354 |issn=2250-3811 }}</ref> == Dîrok == === Êrîşên li ser axa Medyayê ya berê Împeratoriyê === [[Wêne:Empire neo assyrien-pt.svg|thumb|Nexşeya împeratoriya asûrî]] [[Wêne:Khorsabad Salle II bas relief 22 attaque d'une cité mède.jpg|thumb|Êrîşa artêşa asûrî ya Sargon II li ser bajarê Kishshesim ê Medyayê. Relyefeke ji qesra Dur-Sharrukin (Xorsabad) a berhemên Eugène Flandin a Abîdeyên Nînewayê (1849).]] Di dawiyê hezar salan 2ê {{bz}} de, eşîrên medî koçê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro bûne. Ji sedsala 9ê berî zayînê ve asûriyan bi rêkûpêk êrîşî herêmên Medyayê dikirin û mal û milkên wan talan dikirin ku di wê demê de li herêmê gelek mîrekiyên piçûk hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=65–66 |jêgirtin=...li Kurdistanê Asoran bê perwa hespên xwe dibezandin, dikuşt, talan dikir û Kurdistanê wêran dikir. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstituya Kurdî Ya Brukselê]] }}</ref> Yekem behskirina medan di nivîsên asûrî de vedigere sala 834 {{bz}} ku padîşahê asûrî [[Şalmanesêr III]] ([[Desthilatdarî|d]]. 858–824 {{bz}}) ji sefereke êrîşî vegeriyaye û di nav deşta [[Hemedan]]ê re ku axa Medyayê bû, derbas bûye.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Medan di bin serweriya serokên eşîran de gelek yekîneyên piçûk ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> Tevî dagirkirina erdên çend serokên Medyayê, padîşahên asûrî li gelek deverên Medyayê têk çûne û bi ti awayê nekarîne ku tevahiya axa Medyayê dagir bikin.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes |malper=[[Livius.org]] |tercimeya-sernav=Med }}</ref>Di sala 815 {{bz}} de padîşahê asûrî [[Şemşî-Adad V]] (d. 823–811 {{bz}}) li dijî Sagbîta, "bajarê şahane" ya serokê medî Hanaşîruka dest bi şer kiriye û bajêr dagir kiriye. Li gorî nivîsara asûrî, 2300 medî hatine kuştin û Sagbîta, digel 1200 wargehên li deverên hatine wêrankirin. Piştê dagirkeriya van deveran asûriyan bi darê zorê mal û milkên eşîran desteser dikirin ku di nav de hesp, pez û berhemên destan hebûn. Asûrî li deverên [[Gola Ûrmiyê]] rastî berxwedanên tund hatine û êrîşên xwe ber bi deverên din ên Medyayê diguherînin. Di dawiya sedsala 9ê {{bz}} de [[ûrartû]]yan peravên rojava û başûrê Gola Ûrmiyê bidest xistibûn û dest bi pêşveçûnê ber bi [[Mannea]]yê ve kiribûn. Asûrî li hemberî şerên li dijî pêşveçûna ûrartûyan de têk çûne û bi demê re ji bo ku rê li ber pêşveçûyîna [[ûrartû]]yan bi Manneayê re hevpeymanî pêk anîne. Asûrî di şeş êrîşên berfireh ên ku [[Adad-nîrari III]] (d. 810–781 {{bz}}; di 809, 800, 799, 793, 792 û 788 {{bz}} de) li dijî medan pêk anîne têk çûne û piştê van têkçûnan qeyraneke (krîz) siyasî ya dirêj li Asûriyê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Gershevitch |pêşnav=Ilya |isbn=9780521200912 |sernav=The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods |weşanger=[[Zanîngeha Cambridge]] |rr=66-69 |tercimeya-sernav=Dîroka Îranê ya Cambridge, Cild 2: Serdemên Med û Hexamenişê |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/tr/universitypress/subjects/history/middle-east-history/cambridge-history-iran-volume-2?format=HB&isbn=9780521200912 |tarîx=hezîran 1985 }}</ref> Piştre di dema serweriya [[Tîglat-Pîlaser III]] (d. 745–728 {{bz}}) de asûriyan dest bi rêxistinkirina parêzgehan dagirkiriyên di destê xwe de dike, çavkaniyeke dahata birêkûpêk misoger kiriye û bingehek ji bo dagirkirina axên din peyda kiriye. Dema ku di sala 744 {{bz}} de asûriyan, ji xeynî parêzgeha Zamua ya berê damezrandî, du parêzgehên din bi navê Bit Ḫamban û Parsua ava kirine û li wir wan parêzgerî û garnîzon ava kirine ku di vê heyamê de sinorên asûrî nêzîkî Medyayê bûn. Di heman salê de, asûriyan ji Med û Maniyan bac wergirtine û di sala 737 {{bz}} de, Tîglatpîlesar êrîşî Medyayê kiriye ku gihîşt deverên dûr ên Medyayê û ji "xwediyên bajêr" ên Med heta Çola Xwê û Çiyayê Bîknî bac xwestiye. Di vegotineke vê seferê de, Tîglat-Pîlesar behsa "parêzgehên medên bihêz" dike û îdia dike ku 6.500 kes ji herêma rojavayê Medyayê ber bi Rojavayê Kurdistanê û Fenîkyayê ve sirgûn kiriye.<ref name=":0" /> Di bin desthilatdariya [[Sargon II]] (d. 722–705 {{bz}}) de, hebûna asûriyan li Medyayê gihîştiye bilindeya xwe. Sargon armanc kiribû ku kontrola îdarî ya rasterast li ser van herêmên dûr ava bike ku bi berdewamî sîstema parêzgehiyê ku jixwe li deverê di meriyetê de bûn û bi heman şêwaza rêveberiya heyî kontirola ferz bike. Rêveberên asûrî bi axayên bajarên herêmî bi hev re bilind bûne: dibe ku rêveberên asûrî berpirsiyarê çavdêriya bazirganiya dûr û dirêj û berhevkirina bacan bû û axayên herêmî jî desthilatdariya birêvebirina karûbarên herêmî berdewam kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di sala 716 {{bz}} de bajarên Sargon Harhar û Kišesimê kirine navendên parêzgehên nû yên asûrî, hinek deverên din ên rojavayê Medyayê ku di nav de Sagbita hebû, li parêzgehan zêde kirine û parêzgehan bi rêzê ve bi navên Kar-Sarrukin û Kar-Nergal hatine binavkirin.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Tevî ku li herêma Zagrosê çalak bû jî, [[Senaxerîb]] (d. 704-681 {{bz}}) li gorî pêşiyên xwe TîglathPîlaser III û Sargon II bi şêwazeke sernerm tevgeriyaye. Ev rewş nîşan dide dibe ku piştî pirsgirêkên destpêkê ên ji bo kontrolkirina parêzgehên nû Kar-Sarrukin û Kar-Nergal ku piştî 713 {{bz}} asûrî li deverên rojhilat bê kêşe pêşve çûne. Pergala dualî ya damezrandî ku rêveberiya parêzgehên asûrî û axayên bajarên herêmî vedihewîne, hatiye dîtin ku hevsengiyeke heye ku her du aliyan ji vê yekê sûd wergirtine. Çavkaniyên heyî nîşan didin ku kontrola asûriyan a li ser parêzgehên ku ji aliyê [[Tîglath-Pîlaser]] û Sargon ve hatine damezrandin, bi kêmanî heta serdema Esarhaddon, berdewam kiriye. Di sala 702 {{bz}} de Senaherîb di dema kampanyayekê de li dijî padîşahiya [[Ellipi]]yê ya [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi medan re şer kiriye. Ev yekane têkiliya wî ya rasterast a tomarkirî yê bi medan re ku li ser axa wan nîşan dide û ji medan ên ku li derveyî herêmên di bin kontrola asûriyan de diman, bacê distîne.<ref name="Radner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> Asûrî bi berdewamî behsa medan dikirin ku li wargehên ku ji aliyê ''bēl ālāni'' ("xwediyên bajêr") ve dihatin birêvebirin dijîn. Tê texmînkirin ku yekbûna hêza desthilatdar a berfirehtir di têkiliyên navkesane yên di navbera van bēl ālāni yên medî de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Notes on the Medes and Their ‘Empire’ from Jer. 25.25 to Hdt. 1.134 |url=https://www.academia.edu/25366037/Notes_on_the_Medes_and_Their_Empire_from_Jer_25_25_to_Hdt_1_134 |kovar=academia.edu }}</ref> Bikaranîna modelek avakirina dewleta duyem li ser rewşa Medyayê nîşan dide ku bi dehsalan ji dagirkirina êrîşkar a asûriyan ve hatine teşwîqkirin, bēl ālāni yên medyayî bi mînakê fêr bûne ka çawa xwe ji hêla siyasî û aborî ve birêxistin bikin û birêve bibin ku bigihîjin statûyeke mîna dewletan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-06-30 |isbn=978-1-000-57091-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kb5vEAAAQBAJ&pg=RA7-PA1978 |paşnav2=Nashli |pêşnav2=Hassan Fazeli }}</ref> Êrîşên dubare yên ku aliyê asûriyan ve li dîjî axa Medyayê qewimîne gelek welatiyên Medyayê neçar kiriye ku hevkariyê bikin û rêbertiyeke bibandortir pêş bixin. Bazirganî dibe ku wekê bajarê navendî bûye sedema geşbûna Ekbatana ya Medyayê û dibe ku pêvajoya yekbûnê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> === Yekbûna rêveberiyên Medyayê === [[Wêne:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|thumb|Di tabloyê de hatiye ravekirin ku Deyoses ferman dide medan ku rêya xwe ya seferberiyê bidin destpêkirin]] Li gorî [[Hêrodotos|Hêrodotus]], Deyoses bi awayeke stratejîk plan kiriye ku serweriyeke otokratîk di nav medan ava bike. Di serdema bêqanûnîyeke berfireh ê li Medyayê de, [[Deyoses]] bê navber xebitiye ku dadweriyê saz bike û wekê dadwerekî bêalî û dadperwer navûdengeke berfireh bi dest xistiye. Piştre Deyoses herî dawî dest ji dadweriyê berdaye û ev yek bûye sedema tevlihevî ya li Medyayê. Ev yek bû sedem ku medî li hev bicivin û biryar bidin ku padîşahekê hilbijêrin û di encama vê civînê de Deyoses dibe serwerê medan. Piştre bajarekî kelehî ya bi navê Ekbatana hatiye avakirin ku ji bo hemî desthilatdariya medan bûye navendeke rêveberiyê.<ref name=":16">{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005 }}</ref> Vegoteneke Ktesias behsa mediyek bi navê Arbakes dike. Arbakes wekê general di artêşa asûrî de û li ser navê padîşahê asûrî wekê parêzgerê medan xizmet kiriye. Ew li [[Nînewa]]yê rastî hevalbendê xwe yê paşê, Belesisê babîlî hatiye ku herduyan bi heyama salekê xizmeta leşkerî di fermandariya leşkerên alîkar ên med û babîlî yên asûrî kirine. Bi cesareta lawaziya padîşahê asûrî Sardanapalus, [[Arbakes]] û Belesys li dijî asûriyan dest bi serhildanê dikin û Arbakes wekê padîşahê yekem ê Medyayê derketiye holê. Her çend navên dişibin Deyoses û Arbakes di çavkaniyên asûrî de diyar bibin jî, diyar e ku ev nav di serdema asûrî de di nav gelên li deşta Îranê de gelemperî bûn.<ref name="Radner2023">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023-04-14 |isbn=978-0-19-068763-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qiralê asûrî [[Esarhadon]] (d. 680–669 {{bz}}) çend seferên dagirkeriyê ber bi axa Medyayê ve pêk aniye. Lê seferan dagirkeriya wî bi gelemperî têkçûyî dimîne. Bi texmîneke mezin di sala 676 {{bz}} û bê guman berî sala 672 {{bz}} axayên bajêr Uppis ê Partakka, Zanasana ê Partukka û Ramateia ê Urakazabarna hesp û kevirên lapis lazuli wekê diyariyek ji Nînova re anîne. Ev hikumdarên ku ji herêmên ji derveyî parêzgehên Zagrosê yên asûrî hatibûn, radestê Esarhadon bûne û li dijî axayên bajaran ên reqîb alîkariya wî xwestine. Piştî vê beşê, sirgûnkirina du axayên bajêr ji welatê Patuşarri ji bo Asûryayê tê kirin, li vir çalakiyên Esarhadon li dijî medên "dûr" gihîştine Deryaya Xezar û çola Xwê ya li nêzîkî çiyayê Bikniyê. Lêbelê berevajî pêşiyên xwe, xuya ye ku Esarhaddon axa Medyayê dagir nekiriye. Ramateia bi "sondên dilsoziyê" yên ku di merasîma erkdarkirina cîgirê textê asûrî di sala 672 {{bz}} de hatine kirin de jî tê behs kirin.<ref name="Radner2003"/> Li gorî nivîsên asûrî yên ji serdema Esarhadon, rewş li ser sinorên rojhilatê asûriyan pir aloz bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Her çend piştî 713 {{bz}} çûna parêzgehên asûrî yên li Zagrosê ji bo berhevkirina bacê ji bo parêzgarên cûrbecûr adet be jî, di dema Esarhadon de erkên wiha tijî xetere bûn. Ev metirsiya zêde ne tenê ji ber medî û manayiyên ku welatên wan dagirkir kiribûn û bi darê zorê bac ji wan sitandibûn, di heman demê de metirsiya asûriyên dagirkirker ji ber sîmerî û skîtên ku li Îranê çalak bûn jî derketiye holê. Metirsiyên wan ên sereke tevgerên li [[Kaštaritu]] û axayê bajarê [[Kār-Kaššî]] yê çêbûye ku di pirsên falgirtinên di derbarê karûbarên medan de navdar bû. Asûriyan Kaštaritu wekê rêberekî siyasî yê xwedî bandorek mezin û hêzek ku divê pê re were hesibandin didîtin; Esarhaddon ji wê yekê ditirsiya ku Kaštaritu bi axayên din ên bajarên medan re komployan pêk bîne, li dijî Asûryayê seferber bibe û êrîşî keleh û bajarên asûriyan bike. Çavkaniyên berdest eşkere nekirine ka pirsgirêka Kaštaritu çareseriyek aştiyane ye an leşkerî ye, bêdengî dibe ku encameke neyînî nîşan bide. Êrîşên li ser kelehên asûriyan nîşan didin ku di bin serweriya Esarhadon de asûrî dest bi windakirina kontrola axa dagirkirî ya Medyayê kiriye. [[Saparda]] ku di sala 716 {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Harhar ku êdî di bin dagirgirina asûriyan de nebû û axayê wê yê bajêr Dusanni, ligel Kaštaritu, di gelek pirsên falbazî de wekê dijminê asûriyan hatiye behs kirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> [[Wêne:Median Empire.svg|thumb|Di sala 600 ê {{bz}} de nexşeya Împeratoriya Medan]] Di serdema [[Ashurbanîpal]] de (d. 668–630 {{bz}}) behsa medan kêm dibe. Ashurbanîpal radigihîne ku sê axayên bajarên medan ku li dijî desthilatdariya asûrî serî hildabûn û di dema sefera wî ya pêncem a di sala 656 {{bz}} de têk çûne û wan anîne Nînewayê. Ev behskirina dawî ya medan ê di çavkaniyên asûrî de ye. Ew rastîya ku sê hikumdarên medî wekê axayên bajaran têne wesifandin, dibe ku nîşan bide ku di vê serdemê de şêwaza desthilatdariyê di nav medan de wekê deshilatiya sedsala 8an bû. Nayê zanîn ku parêzgehên dagirkirî yên wekê Zagros, Parsua, Beth-Hamban, Kishesim (Kār-Nergal) û Harhar (Kar-Sarrukin) di serdema Ashurbanipal de beşek ji Asûryayê bûn an na.<ref name=":1" /> Her çend çavkaniyên asûrî di vê serdemê de li ser îraniyan bêdeng bimînin jî, ev yek nîşan dide ku asûrî ji dema serweriya Esarhaddon zêde bi îraniyan re pêwendî çênebe jî, gelek geşedanan nîşan daye ku parêzgehên li zagrosan hatine damezrandin ji dagirkeriya asûriyan rizgar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assurbanipal-king-of-assyria-666-25-bc/ |sernav=AŠŠURBANIPAL |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Rizgariya axên Medyayê dikaribû cih ji bo pêşxistina dewleteke yekgirtî ya Medyayê biafirîne û her çend çavkaniyên asûrî behsa dewleteke yekgirtî ya axa Medyayê nakin ku bi Asûryayê bixwe an mîrektiyên din ên hevdem ên wekê Elam, Mannea an Ûrartû re berawirdî be jî, gelek zanyar dudil in ku tu girîngiyeke dîrokî nedin vegotinên Hêrodotusê.<ref name="Barnett1963">{{Jêder-kovar |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |tarîx=1963 |sernav=Das Altbabylonische Terrakottarelief. By Ruth Opificius. (Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiastische Archäologie, Neue Folge, Band 2). 11¼ × 8¼. Pp. 279 + 24 plates. Walter de Gruyter &amp; Co., Berlin, 1961. Price not stated. |url=https://doi.org/10.1017/s0003581500052173 |kovar=The Antiquaries Journal |cild=43 |hejmar=2 |rr=300–301 |doi=10.1017/s0003581500052173 |issn=0003-5815 }}</ref> Piştî çil salan di sala 615 {{bz}} de medî di çavkaniyên hemdem de dîsa xuya dibin ku di bin serokatiya [[Kiyaksar|Kîyaksar]] de, êrîşek li ser navenda asûriyan dest pê dikin û bi babîliyan re hevalbendiyê dikin. Di çavkaniyên heyî yên asûrî de tiştek têbînîyê li ser ka Kîyaksar çawa serokatiya hêzek yekgirtî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ji dehsalên berê ve girtiye ser xwe peyda nake, ev yek jî bi kêmbûna çavkaniyên di derbarê polîtîkayên navxweyî û derveyî yên Asûryayê de nîşan dide ku têgihîştineke parçekirî yê di nîvê duyem ê sedsala 7ê {{bz}} diafirîne.<ref name="Barnett1963" /> Li gorî nêrînên îro, veguherîna ber bi împeratoriyeke yekgirtî dibe ku di navbera salên 670 û 615 {{bz}} de, di dema serweriya Ashurbanipal an cîgirên wî de çêbûye. Nebûna tomarên asûrî an çavkaniyên din ên hevdem ji bo vê serdemê, rê li ber qebûlkirina hesabê Hêrodotus vekiriye. Berevajiyê vegotinên qels ên dîroknasê yewnanî Hêrodotos, hebûn û rola Kiyaksar a di hilweşîna Nînewayê de ji aliyê [[Kronîka Babîl|''kronîka babîlî'']] ve hatiye piştrast kirin. Ji ber vê yekê, hûrgiliyên din ên di derbarê kronolojiya serwerî û statûya Kîyaksar wekê padîşahê împaratoriyeke yekgirtî xwedî pê baweriyeke bilind in. Li gorî Hêrodotus, piştî Deyoses kurê wî Phraortes hatiye. Dibe ku Hêrodotos bûyerên bi padîşahên medan ve girêdayî bi yek serweriyê ve girêdabe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Bi vî awayî, damezrînerê Keyaniya Medyayê ku hemî eşîrên Medyayê di bin yek hêzeke kom kiriye û paytexta nû ya Medyayê ava kiriye, dibe ku cîgirê [[Deyoses]] be.<ref name=":9"/> Her çiqas ev çavkanî ji aliyê hinek zanyaran bi guman hatibe dîtin jî, Phraortes bi gelemperî bi Kaštaritu re hatiye nas kirin ku di sala 672 {{bz}} de serokatiya serhildana Medyayê ya li dijî asûriyan kiriye.<ref name=":3"/> Zanyarên din jî bawer dikin ku medî tenê di bin serweriya Kiyaksar de bûne yek ku li gorî Hêrodotos, ew kurê Phraortes bû û li dora 625 {{bz}} de dest bi serweriya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses |paşnav=Young |pêşnav=Jr., T. Cuyler |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |rr=1–52 |isbn=978-0-521-22804-6 |çap=2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=D. M. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-ancient-history/early-history-of-the-medes-and-the-persians-and-the-achaemenid-empire-to-the-death-of-cambyses/53CB24B238E496199A1ED5BFCE828D2A |series=The Cambridge Ancient History |paşnavê-edîtor2=Boardman |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Ostwald |pêşnavê-edîtor3=M. |paşnavê-edîtor4=Hammond |pêşnavê-edîtor4=N. G. L. |doi=10.1017/CHOL9780521228046.002 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Ji sala 627 {{bz}} û pê ve, asûrî bê guman hem li welatê xwe û hem jî li Babîlê di tengasiyeke mezin de bûn û ji ber vê yekê, împaratoriya medan bi îhtimaleke mezin piştî 627ê {{bz}} ê yan jî piştî 631ê {{bz}} de derketiye qada dîrokê.<ref name="Radner2023"/> === Serdema navber a skîtan === Di demên kevn de deverên berfireh ên li bakurê [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Xezarê]] welatekî berfireh ê [[Sikîtyan|skîtan]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Di dawiya sedsala 8 û destpêka sedsala 7ê a berî zayînê de komên şervanên koçer debasê Rojhilata Kurdistanê dibin. Di nav komên serdest de skîtî hebûn û tevlêbûna wan ê di karûbarên deşta rojava de di sedsala 7ê {{bz}} de dibe ku yek ji xalên werçerxê ya herî girîng di dîroka [[Serdema hesinî|serdema hesinê]] de nîşan bide. [[Hêrodotos]] di derbarê serdema serdestiya skîtan ku wekê serdema navbera skîtan di Împaratoriya Medan de hatiye zanîn, hinek hûrgulî peyda kiriye. Bi awayekê zelal dîroka vê bûyerê ne diyar e lê tê texmîn kirin ku di navbera rêveberiyên [[Phraortes]] û Kiyaksar de qewimî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-08 |roja-arşîvê=2026-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260730212620/https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îrannasê rûs [[Edvîn Grantovskî]] vê bûyerê di navbera 635 û 615 {{bz}} de diyar kiriye û dîroknas [[George Cameron]] jî diyar kiriye ku ev bûyer di navbera 653 û 625 {{bz}} de qewimiye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Di warê skîtên de du ihtîmal derketiye pêş ku di vê demê de, fikra yekem skîtî bi dilxwazî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] vekişiyan ku êrîşî deverên din bikin fikra duyem jî, nav konfederasyoneke ku bi lez mezin bûye ku di bin hegemonyaya medan de bû, asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1100.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+1.102&redirect=true |sernav=Herodotus, The Histories, Book 1, chapter 102 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> === Têkçûn û hilweşîna asûriyan === [[Wêne:Area inicial da media.gif|thumb|Berê Împeratoriya Medan, Axa Medyayê]] Piştî mirina Asûrbanîpal di sala 631 {{bz}} de xanedaniya asûrî dikeve nav serdemeke bê aramiya siyasî. Di sala 626 {{bz}} de babîliyan li dijî dagirkeriya asûran dest bi serhildanan kiriye. Nabopolasar, parêzgerê herêmên başûr û rêberê serhildanê, di demek kurt de wekê padîşahê Babîlê hatiye nas kirin.<ref name=":11"/> Nabopolasar kontrola hinek Babîlê ji asûriyan bi dest dixe û hewl dide ku tevlî şerên cidî be û dibe ku di vê serdemê de li dijî asûran di nav gera li hevalbendiyekê li dijî asûriyan de bû. Balkêş e ku Hêrodotos behs dike ku padîşahê medî Phraortes li dora sala 625 {{bz}} di dema êrîşeke bêserketî ya li ser Asûryayê de jiyana xwe jidest daye. Lê berevajiyê vê yekê di derbarê têkiliyên di navbera med û asûriyan de ji 624 heta 617 {{bz}} de ti delîl nehatiye dîtin.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Reade |pêşnav=julian E. |sernav=2003. Why did the Medes invade Assyria? |url=https://www.academia.edu/30994213/2003_Why_did_the_Medes_invade_Assyria |kovar=academia.edu }}</ref> Di sala 616 {{bz}} de babîliyan li ser çemê navîn ê Firatê artêşeke asûrî têk birin û hêzên Mannea yên ku alîkariya asûriyan dikirin dîl girtine. Nayê zanîn ka gelo [[Padîşahiya Mannea]] heta wê demê hê hebû an na. Di heman salê de babîliyan li nêzîkî Arafa (Kerkûk a îro) asûriyan têk birine. Di meha sêyem a sala 615 {{bz}} de babîliyan rasterast ber bi çemê Dîcleyê ve meşiyan û êrîşî asûran kirine lê careke din dîsa paşve vedikişin. Di meha heştem de medî li nêzîkî Arafa çalak bûne ku ev yek nîşan dide ku di navbera Med û Babîlê de rêkevtineke hevpar hebû.<ref name=":2" /> Ji ber ku Arafa pir nêzîkî navendên sereke yên navenda asûriyan (Asûr, Nînewa û Erbela) bû, hemî çeperên împaratoriyê li Rojhilata Kurdistana îro hatiye texmîn kirin jixwe ji dest derketine.<ref name="Radner2023"/> Medî di meha pêncem a sala 614 {{bz}} de gihîştin Nînewayê û axa di navbera Arafa û Nînewayê de bidest xistine. Di nîvê sala 614 {{bz}} de medan Tarbîsû ku bajarekî li bakurê paytexta asûriyan a Nînewayê bû bidest xistine û piştre ber bi çemê Dîcleyê ve çûne ku li dîjî asûriyan şer bikin. Heta ku artêşa Babîlê digihîje alikariya medan, artêşa medan herêmê ji destê asûran bidest xistine. Vê hewldana hevkariyê nîşan daye ku di navbera Nabopolassar û padîşahê Medyayê Kiyaksar (625–585 {{bz}}) de hevpeymaniyek berê hebû ku paşê ew bi şexsî civiyane û têkiliya xwe fermî kirine. Dîroknasê babîlî Berossus behs dike ku ev hevpeymaniya di navbera Babîl û Medyayê de bi zewaca Amîtîs ku dibe ku keça Kiyaksar be, bi kurê Nabopolasar, Nebukadnezar II re hatiye dest pê kirin.<ref name=":2" /> Piştre Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane mala xwe. Di sala 613 {{bz}} de di kronîkê de behsa medan nayê kirin. Lêbelê di sala 612 {{bz}} de padîşahekî ummān-manda derdikeve holê; her çiqas balkêş be ku yekem car tableteke bi nivîsa mîxî xelkekî bi du têgehên cûda rave bike jî ew kes ku tablet behs dike bê guman bi padîşahê Med re wekhev e. Hêzên leşkerî yên hevbeş ên Kiyaksar û Nabopolasar Nînewayê dorpêç kirine û piştî sê mehan wan bajêr bidest xistine. Piştî bidest xistina paytexta asûriyan, xuya ye ku tenê babîliyan seferên xwe berdewam kirine û beşek ji artêşa babîliyan ber bi Nasîbîna û Rasappayê ve pêşve çûne û di vê demê de jî Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane Medyayê. Di vê navberê de asûrî li Heranê di bin padîşahekî nû de li rojava ji nû ve di hewlên kom bûne de bûn. Medî di tomarên sala 611 {{bz}} de nayên dîtin û di heman demê de babîlî bi awayekî leşkerî ber bi Rojavayê Kurdistanê û ber bi firata jorîn ve pêşve diçin.<ref name=":2"/> Firewnê misirî Necho II ji bo artêşa asûrî alîkarî şandiye ku xwe li Heranê bi cih kiribû. Ji ber vê yekê hatiye dîtin ku Nabopolasar ji medan alîkarî xwestiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Dema ku ji bo alikariya babîliyan derdikevin holê, medî careke din dîsa di sala 610 {{bz}} de di tomarên dîrokî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y8EqAAAAMAAJ |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique }}</ref> Dema ku bi vê hevpeymaniya tirsnak re rû bi rû dimînin, asûrî û hevalbendên wan ên misirî ji Heranê derdikevin û bajêr dikeve destê med û babîlan. Di tomarên kevnar de medî herî dawî di dema bidest xistina Heranê hatine dîtin û ji vir pê ve agahiyên di derbarê medan de bi piranî ji çavkaniyên klasîk hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |url=https://archive.org/details/westernasiaticex0000brit |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |cih=London |kesên-din=British Museum |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique |series=Saddam Dam report }}</ref> === Avabûna Împeratoriya Medê === [[Wêne:Median empire map.png|thumb|Berfirehiya Împeratoriya Medan di bin serweriya Kiyaksar de. Keskê vekirî: di destpêka serweriya wî de & Kesk: di dawiya serweriya wî de.]] [[Wêne:PLATE2BX.jpg|thumb|Mirovên esilzadeyên medî]] Di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de hatiye dîtin ku medî bûne yek û bûne yekîneyeke siyasî ya girîng ê di bin desthilatdariya monarşiyekê de ku bi serketina şer û têkoşêneke demdirêj ê li dijî asûran avakirina împaratoriya Medyayê dane destpêkirin. Medan li seranserê Medyayê împeratoriyeke gelek pêşketî ava kirine ku bi gelemperî ji rêberî û pratîkên dijberê xwe yê împeratoriya [[Suryanî|asûriyan]] bi bandor bûne. Delîlên berdest ên di çavkaniyên Babîl û Incîlê de nîşan didin ku medan piştî hilweşîna asûrê roleke siyasî ya girîng li Rojhilata Nêzîk a kevnar lîstine. Serdema împeratoruya medan de çar hêzên sereke yên wekî [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Medya (Med bi xwe) [[Lîdya]] û herî başûr [[Misira kevnare|Misir]] hêzên sereke yên vê serdemê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2013-04-15 |isbn=978-1-136-01694-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bb7eH1LHRcAC&pg=PA5 }}</ref> Împaratoriya Medyayê di demek kurt de li Anatolya Navîn bi Lîdyayê re sinorek hevpar ava kirine. Bi berfirehiyên ber bi Anatoliya û [[Bakurê Kurdistanê]] ve medan ku berî sala 590ê {{bz}} axa Mannea û Ûrartûyê beşdarê axa Medyayê kirine. Ev dîrok hilweşîna van her dû dewletên dîrokî destnîşan dike. Julian Reade pêşniyar kiriye ku nivîsa Kronîka Babîlî ya sala 609ê {{bz}} dibe ku behsa êrîşeke Medyayê, li ser [[Ûrartû|Ûrartuyê]] dike. Ev bûyer ku demek kurt berî êrîşên babîliyan a di salên 608ê û dibe ku 607ê {{bz}} de qewimiye, dikare nîşan bide ku babîliyan piştgirî dane berfirehbûna medan ê ber bi rojava ve û ber bi Anatoliyayê ve. Hîpotezek din jî ev e ku di destpêka sala 615ê {{bz}} de, Kîyaksar û Nabopolasar hem ji bo berfireh bûna ber bi Ûrartûyê û hem jî ji bo berfireh bûna ber bi Asûryayê ve plan kirine.<ref name=":2"/> Ji ber ku çavkaniyên nivîskî piştî 640ê {{bz}} de bi dawî bûne, di derbarê dawiya ûrartûyan de zêde tiştek nayê zanîn. Her çiqas sîmmerî û medî wekê berpirsiyarên bidawîhatina Ûrartûyê werin dîtin jî, lihevkirina giştî ev e ku Ûrartû di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de ji aliyê medan ve hatiye hilweşandin.<ref name=":7">{{Jêder-kovar |tarîx=2004 |sernav=Medes in Media, Mesopotamia, and Anatolia: Empire, Hegemony, Domination or Illusion? |url=https://www.academia.edu/8102970/Medes_in_Media_Mesopotamia_and_Anatolia_empire_hegemony_devolved_domination_or_illusion |kovar=Ancient West & East |rr=223 |doi=10.1163/9789047405870_002 }}</ref> Di destpêka sedsala 7ê berî zayînê de, sîmmeriyan êrîşî [[Qefqasya]] û [[Anatolya]]yê kirine. Dema ku sîmmerî li deştên Kapadokyayê bi cih bûne, keyaniya Lîdyayê li Anatolyê, bi paytexta xwe yê Sardîsê derketine holê. Padîşahên lîdyayî êrîşa sîmmeriyan paşve xistine û êrîşeke ber bi rojhilat ve dane destpêkirin ku hêdî hêdî ber bi Kapadokyayê ve pêş ve çûne. Hêza sîmmeriyan ku li [[Kapadokya]]yê mezin bûne û girîngî bidest xistine, hema hema hilweşîna wan û ûrartûyan di heman heyamê de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/cappadocia/ |sernav=Cappadocia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Ev yek ji bo berfirehiya Medyaya derfetek afirandiye ku piştê Ûrartûyê Asyaya Biçûk û Kapadokyayê beşdarê axa Medyayê kirine. Nivîsarên asûrî yên di sedsala 7ê berî zayînê de Anatolyaya li rojavayê [[Firat]]ê wekê herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] binav kirine.<ref name=":7"/> Hêrodot diyar kiriye ku Kîyaksar sefîrek şandiye Lîdyayê ku daxwaza radestkirina skîtiyên ku ji Medyayê reviyane bike lê padîşahê Lîdyayê Alyattes vê xwestekê red kiriye û ev yek bûye sedema şerekê di navbera med û lîdyayiyan de. Şerê di navbera medî û lîdyayîyan de bûye sedema rêze pevçûnan ku pênc sal berdewam kiriye ku her du alî di vê şerê de serketinên bidor bi dest xistine. Di sala şeşem a şer de, girtineke rojê şer qut kiriye û ev yek bû sedem ku her du alî bi navbeynkariya Labynetosê Babîlê û Syennesis Iê [[Kîlîkya]]yê peymaneke aştiyê şanenav bikin. Di encamê de [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] wekê sinorê di navbera her du hêzan de hatiye destnîşankirin. Peyman bi zewaca Aryenis, keça Alyattes, û Astyages, kurê Kîyaksar,<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> hatiye mohrkirin û hevsengiyeke nû ya hêzê di navbera dewletên [[Rojhilata Nêzîk]] de ava kiriye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 |roja-arşîvê=2026-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260730212620/https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyên medî deverên wekê [[Hîrkanya]], [[Partya]],<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Sagartya]],<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic/ |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Drangyana]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/drangiana/ |sernav=Drangiana - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> [[Arya]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/arians/ |sernav=Arians - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> û Baktriya fetih beşdarê axa Medyayê kirine û bûne împeratoriyeke ku ji Anatoliya li rojava heta Asyaya Navîn li rojhilat dirêj bûye.<ref name=":4" /> Rola siyasî ya medan li rojhilat, bi nûnertiya balyozxaneyeke hindî ya li qesra Kiyaksar (Xenophon, Cyropaedia 2.4.1) dibe ku pêwendiyên bazirganî bi welatên rojhilatî re dide nîşan.<ref name=":5" /> Kiyaksar demek kurt piştî peymana bi lîdyayîyan re dimire û textê ji kurê xwe Astiyages re dihêle.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Astiyages zewaca xwe yê bi Aryenîs a keça keyê lîdyayî re bûye zavayê keyê Lîdyayê Croesus ê pêşerojê û bi zewaca xwişka xwe ya bi Amytis bi keyê Babîlê Nebukadnezar II (605–562 {{bz}}) bûye bûrayê keyê Babîlê.<ref name=":6" /> Lêbelê bi hevpeymaniya bi Babîlê re ne her tişt baş bû û hinek delîl hene ku nîşan didin ku Babîl dibe ku ji hêza medan ditirsiyan.<ref name=":8"/> Wekê ku ji axavtinên Yêremya tê dîtin, hatiye dîtin ku têkiliyên di navbera Babîl û Medyayê de xirab bûne ji ber ku di salên 590ê {{bz}} de dihat texmîn kirin ku Med êrîşî axa Babîlê bikin.<ref name=":9">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Li gorî [[Hêrodotos]] Astiyages keça xwe Mandane bi padîşahê faris Kambîses I re zewicandiye ku piştre nevîyê wî Kûrûş II hatiye dinyayê û ev yek Împeratoriya Medan bi xanedaniya Hexemenişiyan ve girêdide. Ev zewac dibe ku berî sala 576 {{bz}} pêk hatibe lê guman li ser dîroka zewacê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/astyages/ |sernav=Astyages - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di dema serweriya xwe de dibe ku Astyages, berevajiyê daxwaza esilzadeyên eşîrî ji bo xurtkirin û navendîkirina dewleta Medyayê xebitiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |tarîx=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }}</ref> Ev li dijî bûna eşîran û navendî kirina împeratoriyê roj bi roj ber bi hilweşînê biriye. Ger çiqas delîlên zexm tune ne be ku vê yekê piştrast bikin, li gorî Ktesias, padîşahên Med li dijî kadûsî û sakayan şer kirine. Lêbelê behskirina şerekî li dijî sakayan dibe ku nîşan bide ku dijwarîyên berdewam ji êrîşên koçberan hene, di heman demê de vegotina li ser şerê li dijî kadûsiyan dibe ku nîşan bide ku medan li ser peravên başûr ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]] ku kadûsî lê dijiyan, kontrola wan bi sinor bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nijssen |pêşnav=Daan |sernav=The Median Dark Age |url=https://www.academia.edu/34484530/The_Median_Dark_Age |kovar=academia.edu }}</ref> Hatiye dîtin ku serweriya Astiyages heta demek kurt ê berî bidawîbûna serweriya wî bê aram bû. === Berfirehbûna Împeratoriyê === [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] Sinorên Medyayê bi demê re hêdî hêdî guheriye ku di encamê de berfirehbûneke erdnîgarî ya berfireh çêbûye. Xaka resen a Medyayê wekê ku ji aliyê asûriyan ve ji dawiya sedsala 9an heta destpêka sedsala 7an a {{bz}} dihat zanîn, ji bakur ve bi Gizilbunda ve hatibû bi sinor kirin ku li rêzeçiyayên Qaflan a li bakurê deşta Hemedanê ye. Ji xeynî başûrê rojava ku Geliyê Zagrosê girtibû nav ye û sinorê wê heta Çiyayê Garînê dirêj dibû û Medyayê ji padîşahiya Elipiyê ku li başûrê Kermanşahê ye vediqetand; li rojava û li bakurê rojava, Medya ji deşta Hemedanê wêdetir nediçû û bi Çiyayên Zagrosê ve hatibû dorpêçkirin. Li başûr ew bi herêma Elamîte ya Simaşkiyê ve bi sinor bû ku bi parêzgeha Luristanê ya îro re têkildar e. Li rojhilat û başûrê rojhilat, wisa dixuye ku Medya bi çola Deştê Kavirê hatibû sinordarkirin. Patusara û çiyayê Bikniyê dibe ku herêmên herî dûr ên Medyayê bûn ku asûrî di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de di nîvê duyem ê sedsala 8an û dehsalên destpêkê yên sedsala 7ê {{bz}} de van deveran dagir kirine. Lêkolîner bi gelemperî Bîknî bi Çiyayê Demavendê ku li bakurê rojhilatê Tehranê ye, destnîşan dikin. Lêbelê lêkolînerên din jî çiyayê Bikniyê bi çiyayê Elvendê ku yekser li rojavayê Hemedanê ye destnîşan kirine. Li gorî vê lêkolînerên dawî ev tê vê wateyê ku asûrî qet ji vî çiyayî derbas nebûne û hemî axa Medyayê ya ku wan dagir kiribû an jî dizanîbûn li rojavayê Hemedanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Delîlên arkeolojîk ên berdest kêm in lê cihê herî rojhilat ê ku dibe ku seramîkên Medyayî hebin Girê Ozbakî ye ku 75 km li rojavayê Tehranê ye, ji ber vê yekê tê texmîn kirin Medya li rojhilat asta herî kêm de heya vê deverê hatine.<ref name=":16"/> Di sedsala 6an û piştre de, piraniya bakurê Îranê û hinen deverên cîran ji bo Medyayê vala mane. Dibe ku ev yek encama berfireh bûna Medyayê di nîvê duyem ê sedsala 7an a berî zayînê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Bi gelemperî hatiye texmînkirin ku piştî hilweşîna asûran di sala 612 ê {{bz}} de, medan herêmeke berfireh ê ku ji derdora Tehranê li rojhilat û ji rojhilat ber bi rojava ve jî heta Çemê Halîsê li aliyê rojava dirêj dibe, xistiye bin kontrola xwe. Bi vê awayê "Împeratoriya Medê" li Îran, Kurdistanê û li ser beşek Anatolyayê hikûm kiriye Di vê serdemê de babîliyan jî başûrê Mezopotamyayê û Şamê kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> == Rêveberî == === Rêveberiya îdarî === Rêveberên Medyayê ji şêwaza împeratoriyên herêmê bi bandor bûye. Çavkaniyan şêwaza rêveberiya Împeratoriya Medyaya wekê rêbazên îdarî yên dijberê wan asûriyan rave kirine. Di gelek aliyan de, pergala îdarî ya Medyayê dişibandine pergala îdarî ya asûriyan ku Med demek dirêj di bin bandora wan de bûn. Dibe ku hinek hêmanên pergala îdarî ya ku ji hêla asûriyan ve hatine destnîşan kirin li parêzgehên Medyayê heta piştî hilweşîna Asûryayê jî berdewam kiribin.<ref name=":4"/> Ji monarşiyeke navendî, dewleta Medyayê zêdetir dişibiya konfederasyonekê bi serwerên cûrbecûr. Sîstema rêveberiya Medyayê binyadeke pîramîdî ya dilsoziyê pejirandiye ku tê de serwerên piçûk soza dilsoziyê didan padîşahekî parêzgehê ku di encamê de dilsoziya xwe dida dadgeha navendî ya li Ekbatanayê. Ev sîstem hinekî dişibiya sîstemên satrapal û feodalê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ancient Iran |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |weşanger=C.H.Beck |tarîx=1984 |isbn=978-3-406-09397-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PR9 }}</ref> Di axaftinên [[Yermyah]] ên ji sala 593 yê {{bz}} de, behsa "padîşahên Medyayê" di pirjimar de, ligel satrap û waliyan, tê kirin. Herodotos wiha behsa vê taybetmendiya avaniya padîşahiya Medyayê dike (1, 134): "... miletekî hikumdarî li ser miletekî din dikir lê medî li ser hemiyan û bi taybetî li ser kesên ku herî nêzîkî wan dijiyan hikumdarî dikirin û van jî li ser cîranên xwe hikumdarî dikirin û wan jî dîsa li ser kesên xwe hikûmdarî kirine".<ref name=":9"/> Hinek zanyar texmîn dikin ku binyada îdarî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ya paşîn di sîstema îdarî ya Împeratoriya Hexemenîşan de pêşketiye û bûye formeke pêşketîtir.<ref name=":8"/> === Şahên împeratoriya Medyayê === {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- | rowspan="2" | '''Key''' | colspan="4" | '''Serdem (Beriya Zayînê - B.Z.)''' | rowspan="2" | '''Nîşe''' |- ! [[Hêrodotos]] ! George Cameron ! Edvin Grantovski ! [[Îgor Diyakonov|I. M. Diakonoff]] |- | '''[[Diyako]]''' | 700−647 BZ | 728−675 BZ | 672−640 BZ | 700−678 BZ | Keyê yekem |- | '''[[Frawartiş]]''' | 647−625 BZ | 675−653 BZ | 640−620 BZ | 678−625 BZ | Kurê Diyako ye |- | '''[[Madyes]]''' | X | 653−625 BZ | 635−615 BZ | X | Serdema Sikîtyan |- | '''[[Kiyaksar]]''' | 625−585 BZ | 625−585 BZ | 620−584 BZ | 625−585 BZ | Kurê Frawartiş e |- | [[Asteyax]] | 585−550 BZ | 585−550 BZ | 584−550 BZ | 585−550 BZ | Kurê Kiyaksar e |- | colspan="6" | Hemû texmînên kronolojîk ji [https://iranicaonline.org/articles/media Encyclopedia Iranica (Media - Median Dynasty)] hatine girtin. |} === Qesra împaratoriyê === Agahiyên berdest ên derbarê dadgeha Medyayê de bi sinor in. Di vegotina xwe ya balkêş a ciwaniya [[Kûruşê Mezin|Kûruş II]] de, Herodotus diyar kiriye ku li qesra Medyayê parêzvan, peyamnêr, "çavê padîşah" (cureyek ajanek veşartî) û avahîsazvan hebûn. Ktesias behsa kesên ku şûşeya avê ya padîşah digirin dike ku wekê yek ji meqamên li qesra [[Medya (herêm)|Medyayê]] bû. Hatiye texmîn kirin Kûrûş rêxistin û pratîkên qesra medan ku di nav de qaîdeyên edebî, merasîm û protokola dîplomatîk ên ku rêveberên medan miras girtiye di de serdema Împeratoriya Hexemenîşê de beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-i/ |sernav=COURTS AND COURTIERS i. In the Median and Achaemenid periods |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî Herodotos dema ku Diyako li derketiye li ser textê, fermana daye avakirina bajarekî kelehî ku di rojên pêş de bibe paytexta wî ku hemî desthilatdariya hikûmetê li vî bajarî be û bi vê xayeyê bajarê [[Ekbatana]]yê daye ava kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deioces/ |sernav=DEIOCES |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Wî hêzeke parastina keyaniyê û protokoleke qesrê ya pir hişk ava kiriye ku bi awayekî serkêşên malbatên mezin ên medî "wî wekê hebûnek ji xwezaya xwe cuda dîtine."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire |paşnav=Briant |pêşnav=Pierre |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-120-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&pg=PA26 }}</ref> Di şert û mercên asayî de, padîşah di qesra xwe de dimîne û heya ku bi fermî daxwaza hevdîtinê nekira û ji aliyê rayedarekî ve pêşkêşî padîşah nehata kirin, kesî nikarîbû wî bibîne. Ji bo ewlehiya xwe ya şexsî, padîşah ji aliyê parêzvanan ve dihata dorpêçkirin û kêm caran ji qesra xwe derdiket û rewşa împeratoriyê bi raporên ku ji aliyê rayedarên wî ve dihatin pêşkêşkirin peygirî kiriye. Ji ber ku kiryarên wiha ne hêja û şermok dihatin hesibandin, kes nikaribû li ber çavên padîşah an jî li ber çavên kesekî din bikene an tû bike. Piştî ku Diyako desthilatdariya padîşahiyê bi hêz dike, dadweriyê bi tundî xistiye meriyetê. Dozên qanûnî bi nivîskî ji padîşah re dihatin şandin û padîşah jî piştê nirxandina xwe biryarê bi nivîskî şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm |sernav=Hérodote : livre I : Clio (bilingue) |malper=remacle.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.parstimes.com/history/herodotus/persian_wars/clio.html |sernav=The Persian Wars by Herodotus: Book 1 - CLIO |malper=www.parstimes.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13"/> Diyako bi danasîna "çavdêr û guhdaran" li seranserê serdema padîşahiya xwe ku çalakiyên bindestên xwe dişopand, qanûn û rêziknameyan ava kiriye.<ref name=":10" /> Li gorî Herodot, Magî çîneke dîndar ên pir bi bandor ê li qesrê bûn ku hem ji aliyê padîşah û hem jî ji aliyê gel ve wekê kesên rûmetdar dihatin hesibandin. Ew di mijarên cûrbecûr de ku di nav de karûbarên siyasî jî hebûn; wekê şîrovekarên xewnan, sêrbaz û şêwirmend xizmet dikirin. Ew berpirsiyarê merasîmên dînî bûn û bi ihtimaleke mezin meqamên bilind ên dewletê dabûne wan. Şahiya sereke yê qesrê nêçîrî bû ku pir caran di daristanekê de pêk dihat ku şêr, piling, hirç, beraz, antîlop, xezal, kerên kovî û hirç lê diman. Wekî her car, ev ajal li ser pişta hespan dihatin şopandin û bi kevan an riman dihatin girtin.<ref name=":12"/> === Hêz === [[Wêne:Persepolis carvings.JPG|thumb|Dîmenek ji rolyefên leşkeran ku leşkerên medî dide nîşan]] Di derbarê artêşa medan de kêm agahî hatine wergirtin lê bê guman di dîroka Medan û pêşketina împeratoriyê de roleke girîng lîstine.<ref name=":14"/> Di dawiya sedsala 7an a berî zayînê de medan di bin serkêşiya Kiyaksar de pêşketinên leşkerî yên berbiçav bi dest xistine ku li gorî Herodotos, wî artêşê di yekîneyên taybet de organîze kiriye ku di nav artêşê de yekîneyên piyade, rimanvan, tîrvan û siwarî hebûn. Heta serdema Kiyaksar, tê dîtin ku medî bi rêxistinên eşîrî diçûn şer ku her serkêşek leşkerên xwe yên piyade û siwarî dianîn û rêberî kiribûn. Kiyaksar hêza şervanî perwerde kiriye ku bibin artêşek ku li komên taktîkî bi çekên yekgirtî dabeş bibûn. Medan wesayîtên şer zêde bikar neanîne û bi giranî xwe dispêrin siwariyên ku bi hespên nîsayî ve hatibûn sazkirin. Di nav alavên wan ên şer de rim, kevan, şûr û xencer hebûn. Xwezaya çiyayî ya Medyayê û karekterê wan ên şerî bûye sedem ku cilên guncaw ji bo şervan ên siwarî bidirûn. Mediyan ji bo şer şalên teng ku bi gelemperî ji çerm têne çêkirin û kemberek zêde ji bo şûrek kurt pêve hebû, tûnikek çermî ya dirêj û teng, kaskek gilover bi pêçên rû û parêzvanek stûyê ku dibe ku dev û rû tev bigire û cil û bergek dirêj û rengîn ku li ser milan tê avêtin û bi singê ve girêdayî ye û bi ser milan ve li kêlekan daliqandî ne, çêkiribûn. Cilûbergên medyayî di nav gelên din ên Îranî de bi awayekê bilez populerbûn bi dest xistibû ku ji aliyê gelên din ve jî gelek caran hatiye lixwe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/ |sernav=ARMY i. Pre-Islamic Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Siwarên medî pir baş hatine perwerdekirin û çekên wan baş bûn û di şerên li dijî asûriyan de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav="The Rise and Fall of Media" |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> === Aborî === Şêweya jiyana medan ajalvanî bû ku karê wan ê sereke yê aborî xwedîkirina ajalan bû ku di nav de dewar, pez, bizin, qantir û hesp hebûn. Bi taybetî hesp pir girîng bûn ku [[Nivîsa mîxî|nivîsên mîxî]] yên asûrî yên di derbarê berfireha medan de nîşan didin ku medan cûreyekî hespên hêja xwedî kirine. Di relyefên asûriyan de medî bi cilên ku têne dîtin ku ji çermê miyan li ser tûnik û bi pêlavên bilind ên bi bendik têne xuya kirin ku ji bo karê ajalvanî yên li zozanan pêwîst in ku di mehê zivistan de li wir berf û sermayeke dijwar dihatin dîtin. Delîlên arkeolojîk nîşan dane ku medî di warê çêkirina bronz û zêran de jîrhatî bûn.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Materyalên arkeolojîk ên ji deverên wekê Girê Nûşê Can û Girê Godîn û her wiha relyefên asûrî, nîşan didin ku di nîvê yekem ê hezarsala yekem a {{bz}} de, li herêmên cûrbecûr ên [[Medya (herêm)|Medyayê]] wargehên bajarî hebûn ku wekî navendên hilberîna hunerî û aboriyek çandinî û ajalkariyê ya rûniştî xizmet kirine. Li herêmên bijarte yên Medyayê li Zagros û deverên din ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]], ax hema hema bi tevahî axeke çandinî bû ku dikarîbû berhemeke genim ê zêde bide.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Li başûrê Deryaya Qewzînê şerîtek teng a axa berhemdar hebû ku bi daristaneke giran hatibû nixumandin ku darên bi kalîteya bilind li daristanê şîn dibûn.<ref name=":15"/><ref name=":14" /> Aboriya gundan bi gelemperî ji berhemên wekê ceh, nîsk, nanê genim, nok û tirî pêk dihatin. Çiyayên bi daristanên giran ji bo qada nêçîrê cihekî guncaw bû lê xwedîkirina pez û dewaran deverên hêja bûn. Her wiha nîşan hene ku li gorî bi navûdengbûna hezar salan ê çêrgehên Medyayê ye, xwedîkirina hespan ew ku behsa wê hatiye kirin, di aboriya herêmî de roleke girîng lîstiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ARCHEOLOGY ii. Median and Achaemenid |url=https://www.iranicaonline.org/articles/archeology-ii/ |roja-gihiştinê=2026-03-11 |xebat=Encyclopaedia Iranica |ziman=en-US }}</ref> Hilary Gopnîk împeratoriyê Medê wekê "hêzeke aborî ya serdest" binav kiriye ku di dawiya sedsalên 7 û 6an de rêyên bazirganiyê li Zagrosên bakur kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Media and Its Discontents |url=https://www.academia.edu/1040674/Media_and_Its_Discontents |kovar=academia.edu }}</ref> Ji ber ku medî di nîvê yekem ê sedsala 6an a berî zayînê de gelê herî bi hêz li ser deşta Îranê bûn, dibe ku ji gelên wekê faris, ermenî, partî, arangî û ariyan bac standine. Girîngiya Medyayê di serî de bi kontrola beşek girîng a rêya rojhilat-rojava ve girêdayî ye ku di Serdema Navîn de wekî [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] dihat zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyrus-the-great/ |sernav=Cyrus the Great - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Ev rê cîhanên rojhilat û rojava bi hev ve girêdaye ku Medya li rojava bi [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Asûrya]] û [[Deryaya Navîn]] ve girêdaye û her wiha li rojhilat jî bi Parthya, Arya, Baktriya, Sogdiyana û [[Çîn]]ê ve girêdaye. Rêyeke din a girîng Ekbatanayê bi paytextên farisî, Persepolisê be û Pasargadayê ve girêdaye. Ji xeynî kontrolkirina bazirganiya rojhilat û rojava, Medya di warê berhemên çandiniyê de jî welateke dewlemend bû. Geliyên Zagrosê jî berdar bûn û Medya bi berhem, [[pez]] û [[bizin]]ên xwe navdar bû. Welat dikaribû nifûseke mezin bigirta ku gelek gund û çend bajarên bajarên wek ê Rages (Rey) û Gabae li Medyayê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Nivîsarên asûrî behsa bajarên dewlemend ên medan dikin lê talanên ku ji aliyê asûriyan pêk hatiye bi piranî ji çek, [[Dewar (malbat)|dewar]], [[hesp]], [[hêştir]] û carinan jî lapis lazuli pêk dihatin ku bi rêya bazirganiya medan a li rojhilatê dihat bidestxistin. Li dora dema yekbûna wan an jî demek kurt piştî wê, wisa dixuyê ku medan derfet bi dest xistin ku xwe bi dewlemendiyek girîngtir dabîn bikin. Ev ji beşek ji [[kronîka babîlî]] ya sedsala 6an a berî zayînê hatiye texmînkirin ku behsa vê yekê dike ku padîşah [[Kûruşê Mezin|Kûrûs II]] zîv, zêr, kelûpel û milk ên ji Ekbatanayê wekê talan biriye Anşanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/book/9789004236691/B9789004236691_040.xml |sernav="Median Art and Medizing Scholarship" |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin|2m}} * {{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/media&#124;website=Iranicaonline.org |sernav=Media |tarîx=2006 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav=Dandamayev |pêşnav=M. |paşnav2=Medvedskaya |pêşnav2=I. }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2007 |pêşnav=George |isbn=978-1-931956-46-8 |paşnav=Rawlinson |cih=New York |sala-orîjînal=1885 |weşanger=John B. Eldan Press |sernav=The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World |url=http://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |cild=7 }} * {{Jêder-kitêb|paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |beş=The Median Dilemma |paşnavê-edîtor1=Jacobs |pêşnavê-edîtor1=Bruno |paşnavê-edîtor2=Rollinger |pêşnavê-edîtor2=Robert |sernav=A Companion to the Achaemenid Persian Empire |tarîx=2021 |weşanger=John Wiley & Sons |url=https://books.google.com/books?id=qZA7EAAAQBAJ |rr=457–473 |isbn=978-1119174288 }} * {{Jêder|weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-09271-6 |paşnav1=Boyce |pêşnav1=Mary |paşnav2=Grenet |pêşnav2=Frantz |sernav=Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule |sal=1991 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2009 |pêşnav=Trevor |isbn=978-0415394857 |ziman=en |paşnav=Bryce |weşanger=Taylor & Francis |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia. From the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire |url=https://archive.org/details/routledgehandboo0000bryc }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |tercimeya-sernav=Dîrokeke Siyasî ya Împeratoriya Hexamenîşî |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |sal=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }} {{Xanedana Mediyan}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka medan]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Împeratoriya Med| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] 1gqydr9nvchanvhovha1u7vevnz6p51 Mirovekî pir giring 0 315125 2084486 1992891 2026-08-08T07:29:56Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Mirovekî pir girîng]] weke [[Mirovekî pir giring]] guhart 1992891 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Don Mueang Airport - VIP rooms seen from outside.JPG|thumb|Deriya VIPê yê Balafirgeha Don Mueang li [[Bangkok]]ê]] '''Mirovekî pir girîng''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Very important person'', kurtasiya wê: '''VIP''' an '''V.I.P''') kesek e ku ji ber pileya xwe ya bilind a civakî, statu, bandor an girîngiya xwe îmtiyazên taybetî werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=very%20important%20person |sernav=Very Important Person |roja-gihiştinê=2011-05-23 |weşanger=Trustees of Princeton University }}</ref> Ev têgeh heta piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], dema ku ji aliyê pîlotên [[Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] ve populer bû, ber vê ev têgeh bi gelemperî nehatiye bikaranîn.<ref name="Waida2019">{{Jêder-malper |url=https://blog.bizzabo.com/vip-event-ideas |sernav=20 Impressive VIP Event Ideas |tarîx=3 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=2020-07-07 |weşanger=blog.bizzabo.com |paşnav=Waida |pêşnav=Maria |roja-arşîvê=2020-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200708034520/https://blog.bizzabo.com/vip-event-ideas |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nimûnê kesayetên navdar, serokên dewlet an hikûmetekê, siyasetmedarên din ên pilên bilind, an jî her kesekî din a girîng yê civakê ku ji ber her sedemekê muameleyekê taybetî werdigire ne. Muameleya taybetî bi gelemperî veqetandina ji mirovên asayî û astekê bilindtir ji rehetîbûn û xizmetê vedihewîne.<ref name="Waida2019" /> == Binêre == * [[Kesekî meaşa bilind]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mirov]] [[Kategorî:Navdarbûn]] [[Kategorî:Statûya civakî]] r4r405sokpoc5v8h5kw0tu4kckl6r7r 2084488 2084486 2026-08-08T07:30:21Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084488 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Don Mueang Airport - VIP rooms seen from outside.JPG|thumb|Deriya VIPê yê Balafirgeha Don Mueang li [[Bangkok]]ê]] '''Mirovekî pir giring''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Very important person'', kurtasiya wê: '''VIP''' an '''V.I.P''') kesek e ku ji ber pileya xwe ya bilind a civakî, statu, tesîr an giringiya xwe îmtiyazên taybetî werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=very%20important%20person |sernav=Very Important Person |roja-gihiştinê=2011-05-23 |weşanger=Trustees of Princeton University }}</ref> Ev têgeh heta piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], dema ku ji aliyê pîlotên [[Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] ve populer bû, ber vê ev têgeh bi gelemperî nehatiye bikaranîn.<ref name="Waida2019">{{Jêder-malper |url=https://blog.bizzabo.com/vip-event-ideas |sernav=20 Impressive VIP Event Ideas |tarîx=3 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=2020-07-07 |weşanger=blog.bizzabo.com |paşnav=Waida |pêşnav=Maria |roja-arşîvê=2020-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200708034520/https://blog.bizzabo.com/vip-event-ideas |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nimûnê kesayetên navdar, serokên dewlet an hikûmetekê, siyasetmedarên din ên pilên bilind, an jî her kesekî din a giring yê civakê ku ji ber her sedemekê muameleyekê taybetî werdigire ne. Muameleya taybetî bi gelemperî veqetandina ji mirovên asayî û astekê bilindtir ji rehetîbûn û xizmetê vedihewîne.<ref name="Waida2019" /> == Binêre == * [[Kesekî meaşa bilind]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mirov]] [[Kategorî:Navdarbûn]] [[Kategorî:Statûya civakî]] gix89657r1liisep7bguo8navpvxqps Nîzar Amêdî 0 315923 2084367 2057245 2026-08-08T03:27:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084367 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = | cihê_jidayikbûnê = | sernavê wêne = | mezinahiya wêne = 220px }} '''Nîzar Mihemed Seîd Amêdî''' (jdb. 6ê sibata 1968an, li [[Amêdî]], [[Başûrê Kurdistanê]]) siyasetmedarekî [[kurd]] e ku ji 11ê nîsana 2026an vir ve serokkomarê [[Iraq]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30778 |sernav=NIZAR AMÊDÎ WEKÎ SEROKOMARÊ NÛ YÊ IRAQÊ HAT HILBIJARTIN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/turkce/news/30770 |sernav=Nizar Amedi, Irak cumhurbaşkanlığı yarışında önde: Parlamento ikinci tura geçti |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=tr }}</ref> Nîzar Amêdî endamê [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya ya Kurdistanê]] ye û ji sala 2022an heta 2024an wezîrê jîngehê ya Iraqê bû. Amêdî zêdetirî 20 sal e ku di warê karên dewletê û siyasî de xwedî ezmûn e û di saziyên dewleta Iraqê de rolên rêveberî û şêwirmendiyê girtiye ser milê xwe. Amêdî serokê kabîneya çar serokkomarên berê yên Iraqê bû ku serokatiya wan ji 2008 heta 2022an berdewam kiriye. Ji sala 2024an vir ve wî serokatiya buroya siyasî ya YNKê ya li Bexdayê kiriye. == Jînenîgarî == Amîdî di 6ê sibata 1968an de li navçeya Amêdiyê ya bi ser parêzgeha Dihokê ji dayik bûye. Ji bo xwendina xwe bilind çûye Mûsilê û di sala 1993an de ji Zanîngeha Mûsilê bawernameya xwe ya endezyariyê wergirtiye. Piştre li bajarên wekê Silêmanî û Bexdayê jiyaye û xebitiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30747 |sernav=ÎRO DÊ SEROKOMARÊ IRAQÊ BÊ HILBIJARTIN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=kr }}</ref> Amêdî zewicandiye ye û bavê çar zarokan e.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == Nîzar Amêdî ji salên 1990î ve endamê [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekitiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ye û di dewleta federal a nû yê [[Iraq]]ê de, di gelek erkên hikûmî û siyasî de cih girtiye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.newarab.com/news/who-are-candidates-competing-iraqs-presidency |sernav=Who are the candidates competing for Iraq's presidency? |roja-gihiştinê=2026-04-11 |archive-date=2026-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329144606/https://www.newarab.com/news/who-are-candidates-competing-iraqs-presidency |url-status=dead }}</ref> Di heman demê de ew wekê kesê erkdarê pêwendiyê ya di navbera [[Hikûmeta Federal a Iraqê]] û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de xebitîye. Amêdî ji sala 2005an heya sala 2008an sekreterê şexsî yê [[Celal Talebanî]] bû û piştre re jî di dema serokatiya Talebanî de ji 2008an heta 2014an wekê serokê karmendên wî, rêveberê nivîsgeha serokkomariyê bû. Di heman demê de Nîzar Amêdî wekê serokê karmendên serokatiya Fuad Masum, ji 2014an heta 2018an; Berhem Salih, ji 2018an heta 2022an û di demek kurt de di dema serokatiya Ebdulletîf Reşîd de di 2022an de wekê serokê karmendê xebitiye.<ref name=":1" /> === Wezîrê jîngehê === Nîzar Amêdî ji 3ê kanûna pêşîn a sala 2022an heta ku di cotmeha 2024an dest ji karê xwe berdaye ku li ser xebatên xwe yê siyasî bisekine, di hikûmeta [[Mihemed Şîe' el-Sûdanî|Mihemed Şîe el-Sûdanî]] de wek wezîrê jîngehê ya Iraqê xebitiye. Piştre bûye serokê buroya siyasî ya YNKê ya li [[Bexda]]yê û xebata partiyê li wir birêve biriye.<ref name=":0" /> Di 18ê îlona sala 2024an de Amêdî di hevkariyek di navbera wezareta jîngehê ya Iraqê, bernameya geşepêdanê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] û USAIDê de "stratejiya neteweyî ji bo parastin û baştirkirina jîngeha li Iraqê (2024–2030)" ragihandiye. Armanca bernameyê çareserkirina pirsgirêkên jîngeha herî girîng ên Iraqê bû. === Serokkomariya Iraqê === ==== Hilbajartina serokkomariyê ==== Li gorî peymana nefermî ya parvekirina desthilatdariyê ya muhasasayê ku ji aliyê elîtên desthilatdar ên Iraqê ve ji sala 2003an vir ve hatiye pejirandin, divê serokwezîr misilmanekî şîe, serokê meclîsê misilmanekî sunî û serokkomarê Iraqê jî divê kurd be. Li gel rêkevtinên berê yên di navbera her du partîyên [[kurd]] ên desthilatdar (PDK û YNK) de ku tê de serokatîya federal ji aliyê partîya duyem û serokatiya [[Herêma Kurdistanê]] jî ji aliyê partiya yekem ve bihata girtin, ji ber ku PDK li Herêma Kurdistanê yekem e Fuad Husên ji bo hilbijartinên serokomariya Iraq a sala 2026an wekê namzed daye nîşan.<ref name=":0" /> Di 11ê nîsana sala 2026an de, Amêdî di gera duyem a dengdanê de ji aliyê meclîsa nûneran ve bi 227 dengan li hember 15 dengan ji bo dijberê xwe, Muthanna Emîn ê ji [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekitîya Îslamî ya Kurdistanê]], wekê serokkomarê Iraqê hatiye hilbijartin. Piştî ku Amêdî hate hilbijartin, wî diyar kiriye ku ew ê li ser bingeha prensîbên "pêşî Iraq" bixebite, êrîşên li ser axa Iraqê di dema şerê [[Şerê Îranê 2026|Îsraêl-DYA û Îranê]] de şermezar kiriye û diyar kiriye ku ew ê piştgirîya hewldanên aştiyê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.undp.org/arab-states/press-releases/iraq-unveils-blueprint-greener-future-national-strategy-environmental-protection-and-improvement-2024-2030 |sernav=Iraq unveils a blueprint for a greener future: national strategy for environmental protection and improvement (2024-2030)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokkomarên Iraqê]] jniiutwme53eyji0jmg83c4bfuu93n5 2084369 2084367 2026-08-08T04:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2084369 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = | cihê_jidayikbûnê = | sernavê wêne = | mezinahiya wêne = 220px }} '''Nîzar Mihemed Seîd Amêdî''' (jdb. 6ê sibata 1968an, li [[Amêdî]], [[Başûrê Kurdistanê]]) siyasetmedarekî [[kurd]] e ku ji 11ê nîsana 2026an vir ve serokkomarê [[Iraq]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30778 |sernav=NIZAR AMÊDÎ WEKÎ SEROKOMARÊ NÛ YÊ IRAQÊ HAT HILBIJARTIN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/turkce/news/30770 |sernav=Nizar Amedi, Irak cumhurbaşkanlığı yarışında önde: Parlamento ikinci tura geçti |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=tr }}</ref> Nîzar Amêdî endamê [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya ya Kurdistanê]] ye û ji sala 2022an heta 2024an wezîrê jîngehê ya Iraqê bû. Amêdî zêdetirî 20 sal e ku di warê karên dewletê û siyasî de xwedî ezmûn e û di saziyên dewleta Iraqê de rolên rêveberî û şêwirmendiyê girtiye ser milê xwe. Amêdî serokê kabîneya çar serokkomarên berê yên Iraqê bû ku serokatiya wan ji 2008 heta 2022an berdewam kiriye. Ji sala 2024an vir ve wî serokatiya buroya siyasî ya YNKê ya li Bexdayê kiriye. == Jînenîgarî == Amîdî di 6ê sibata 1968an de li navçeya Amêdiyê ya bi ser parêzgeha Dihokê ji dayik bûye. Ji bo xwendina xwe bilind çûye Mûsilê û di sala 1993an de ji Zanîngeha Mûsilê bawernameya xwe ya endezyariyê wergirtiye. Piştre li bajarên wekê Silêmanî û Bexdayê jiyaye û xebitiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30747 |sernav=ÎRO DÊ SEROKOMARÊ IRAQÊ BÊ HILBIJARTIN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=kr }}</ref> Amêdî zewicandiye ye û bavê çar zarokan e.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == Nîzar Amêdî ji salên 1990î ve endamê [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekitiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ye û di dewleta federal a nû yê [[Iraq]]ê de, di gelek erkên hikûmî û siyasî de cih girtiye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.newarab.com/news/who-are-candidates-competing-iraqs-presidency |sernav=Who are the candidates competing for Iraq's presidency? |roja-gihiştinê=2026-04-11 |roja-arşîvê=2026-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260329144606/https://www.newarab.com/news/who-are-candidates-competing-iraqs-presidency |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de ew wekê kesê erkdarê pêwendiyê ya di navbera [[Hikûmeta Federal a Iraqê]] û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de xebitîye. Amêdî ji sala 2005an heya sala 2008an sekreterê şexsî yê [[Celal Talebanî]] bû û piştre re jî di dema serokatiya Talebanî de ji 2008an heta 2014an wekê serokê karmendên wî, rêveberê nivîsgeha serokkomariyê bû. Di heman demê de Nîzar Amêdî wekê serokê karmendên serokatiya Fuad Masum, ji 2014an heta 2018an; Berhem Salih, ji 2018an heta 2022an û di demek kurt de di dema serokatiya Ebdulletîf Reşîd de di 2022an de wekê serokê karmendê xebitiye.<ref name=":1" /> === Wezîrê jîngehê === Nîzar Amêdî ji 3ê kanûna pêşîn a sala 2022an heta ku di cotmeha 2024an dest ji karê xwe berdaye ku li ser xebatên xwe yê siyasî bisekine, di hikûmeta [[Mihemed Şîe' el-Sûdanî|Mihemed Şîe el-Sûdanî]] de wek wezîrê jîngehê ya Iraqê xebitiye. Piştre bûye serokê buroya siyasî ya YNKê ya li [[Bexda]]yê û xebata partiyê li wir birêve biriye.<ref name=":0" /> Di 18ê îlona sala 2024an de Amêdî di hevkariyek di navbera wezareta jîngehê ya Iraqê, bernameya geşepêdanê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] û USAIDê de "stratejiya neteweyî ji bo parastin û baştirkirina jîngeha li Iraqê (2024–2030)" ragihandiye. Armanca bernameyê çareserkirina pirsgirêkên jîngeha herî girîng ên Iraqê bû. === Serokkomariya Iraqê === ==== Hilbajartina serokkomariyê ==== Li gorî peymana nefermî ya parvekirina desthilatdariyê ya muhasasayê ku ji aliyê elîtên desthilatdar ên Iraqê ve ji sala 2003an vir ve hatiye pejirandin, divê serokwezîr misilmanekî şîe, serokê meclîsê misilmanekî sunî û serokkomarê Iraqê jî divê kurd be. Li gel rêkevtinên berê yên di navbera her du partîyên [[kurd]] ên desthilatdar (PDK û YNK) de ku tê de serokatîya federal ji aliyê partîya duyem û serokatiya [[Herêma Kurdistanê]] jî ji aliyê partiya yekem ve bihata girtin, ji ber ku PDK li Herêma Kurdistanê yekem e Fuad Husên ji bo hilbijartinên serokomariya Iraq a sala 2026an wekê namzed daye nîşan.<ref name=":0" /> Di 11ê nîsana sala 2026an de, Amêdî di gera duyem a dengdanê de ji aliyê meclîsa nûneran ve bi 227 dengan li hember 15 dengan ji bo dijberê xwe, Muthanna Emîn ê ji [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekitîya Îslamî ya Kurdistanê]], wekê serokkomarê Iraqê hatiye hilbijartin. Piştî ku Amêdî hate hilbijartin, wî diyar kiriye ku ew ê li ser bingeha prensîbên "pêşî Iraq" bixebite, êrîşên li ser axa Iraqê di dema şerê [[Şerê Îranê 2026|Îsraêl-DYA û Îranê]] de şermezar kiriye û diyar kiriye ku ew ê piştgirîya hewldanên aştiyê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.undp.org/arab-states/press-releases/iraq-unveils-blueprint-greener-future-national-strategy-environmental-protection-and-improvement-2024-2030 |sernav=Iraq unveils a blueprint for a greener future: national strategy for environmental protection and improvement (2024-2030) }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokkomarên Iraqê]] pkanu7732g31gztzgeslt9dpjk3djbb Fırat Gümüştekin 0 329088 2084316 2083955 2026-08-07T21:22:38Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084316 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | sernavê_wêne = | image_upright = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û derhênerê dîmenê | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="MUBIProfile">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") û ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="AlbumNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Jiyan û destpêka kariyerê == Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.<ref name="Beyazperde" /> Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.<ref name="OfficialBio">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi |sernav=Biyografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.<ref name="OfficialBio" /> == Kariyer == === Kurtefîlm === ==== ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.<ref name="YalnizlikNews" /> Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.<ref name="MUBIYalnizlik">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Fîlm bi bikaranîna sukûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.<ref name="YalnizlikNews" /> ==== ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") ==== Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.<ref name="LastMeetingNews" /> Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.<ref name="LastMeetingNews" /> ==== ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.<ref name="OfficialFilmography">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi |sernav=Filmografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Klîbên muzîkê === Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.<ref name="OfficialBio" /><ref name="IMDbProfile">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/ |sernav=Firat Gumustekin |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.<ref name="Hayal">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.<ref name="KoyluKizi">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs |sernav=Barış Yiğit Ceyhan & Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.<ref name="SenDeYan">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="YarBeni">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="BenYandim">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Vîdeoyên konseran === Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.<ref name="YouTubeChannel">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Muzîk û bestesazî === Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.<ref name="WeightOfTime">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu |sernav=The Weight of Time |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.<ref name="SpotifyAlbum">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs |sernav=The Silent Friction |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.<ref name="AlbumNews" /> Parçeyên sereke yên albûmê ev in: # ''Genesis'' # ''Whispers of Doubt'' # ''The Catalyst'' # ''Echoes of Loss'' # ''The Unseen Threat'' # ''Point of Contact'' # ''Fracture Point'' # ''Rise of Conflict'' # ''Aftermath'' Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.<ref name="SpotifyAlbum" /><ref name="Deezer">{{Jêder-malper |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler |malper=Deezer |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Awayê xebatê == Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.<ref name="YalnizlikNews" /> Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.<ref name="LastMeetingNews" /> Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.<ref name="AlbumNews" /> == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)]]'' | Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner | Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog | <ref name="MUBIYalnizlik" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner û senarîst | Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | Kurtefîlma dramî | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | Burak Ceyhan | ''Bana Sor (Cover)'' | Derhêner | <ref name="OfficialBio" /> |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |- | 2026 | Burak Ceyhan | ''Hayal'' | Derhêner û sînemager | <ref name="Hayal" /> |- | 2026 | Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan | ''Köylü Kızı'' | Derhêner | <ref name="KoyluKizi" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Sen De Yan'' | Sînemager | <ref name="SenDeYan" /> |- | 2026 | ElifGül û Emrah Alsan | ''Yar Beni Yaksınlar'' | Sînemager | <ref name="YarBeni" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Ben Yandım'' | Sînemager | <ref name="BenYandim" /> |} == Dîskografî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Cure ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''The Weight of Time'' | Singil | Muzîka enstrûmental û sînematîk | <ref name="WeightOfTime" /> |- | 2026 | ''Vicdan Muhasebesi'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref>{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack) |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> |- | 2026 | ''Soğuyan Çaylar'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref name="Deezer" /> |- | 2026 | ''The Silent Friction'' | Albûm | Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye | <ref name="SpotifyAlbum" /> |} == Nasîn û ragihandin == ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.<ref name="YalnizlikNews" /><ref name="LastMeetingNews" /><ref name="AlbumNews" /> Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.<ref name="MUBIProfile" /><ref name="IMDbProfile" /> Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] * [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê] * [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li [[Spotify]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Bestekarên tirk]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senaryonivîs]] [[Kategorî:Sînemager]] 2mlinp3xno7x06yghky2fofadi0thnz 2084319 2084316 2026-08-07T22:22:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2084319 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | sernavê_wêne = | image_upright = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û derhênerê dîmenê | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="MUBIProfile">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") û ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="AlbumNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Jiyan û destpêka kariyerê == Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.<ref name="Beyazperde" /> Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.<ref name="OfficialBio">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi |sernav=Biyografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.<ref name="OfficialBio" /> == Kariyer == === Kurtefîlm === ==== ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.<ref name="YalnizlikNews" /> Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.<ref name="MUBIYalnizlik">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Fîlm bi bikaranîna sukûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.<ref name="YalnizlikNews" /> ==== ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") ==== Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.<ref name="LastMeetingNews" /> Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.<ref name="LastMeetingNews" /> ==== ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.<ref name="OfficialFilmography">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi |sernav=Filmografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Klîbên muzîkê === Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.<ref name="OfficialBio" /><ref name="IMDbProfile">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/ |sernav=Firat Gumustekin |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2026 }}</ref> Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.<ref name="Hayal">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.<ref name="KoyluKizi">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs |sernav=Barış Yiğit Ceyhan & Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.<ref name="SenDeYan">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="YarBeni">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="BenYandim">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Vîdeoyên konseran === Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.<ref name="YouTubeChannel">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Muzîk û bestesazî === Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.<ref name="WeightOfTime">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu |sernav=The Weight of Time |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.<ref name="SpotifyAlbum">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs |sernav=The Silent Friction |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.<ref name="AlbumNews" /> Parçeyên sereke yên albûmê ev in: # ''Genesis'' # ''Whispers of Doubt'' # ''The Catalyst'' # ''Echoes of Loss'' # ''The Unseen Threat'' # ''Point of Contact'' # ''Fracture Point'' # ''Rise of Conflict'' # ''Aftermath'' Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.<ref name="SpotifyAlbum" /><ref name="Deezer">{{Jêder-malper |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler |malper=Deezer |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Awayê xebatê == Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.<ref name="YalnizlikNews" /> Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.<ref name="LastMeetingNews" /> Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.<ref name="AlbumNews" /> == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)]]'' | Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner | Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog | <ref name="MUBIYalnizlik" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner û senarîst | Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | Kurtefîlma dramî | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | Burak Ceyhan | ''Bana Sor (Cover)'' | Derhêner | <ref name="OfficialBio" /> |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |- | 2026 | Burak Ceyhan | ''Hayal'' | Derhêner û sînemager | <ref name="Hayal" /> |- | 2026 | Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan | ''Köylü Kızı'' | Derhêner | <ref name="KoyluKizi" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Sen De Yan'' | Sînemager | <ref name="SenDeYan" /> |- | 2026 | ElifGül û Emrah Alsan | ''Yar Beni Yaksınlar'' | Sînemager | <ref name="YarBeni" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Ben Yandım'' | Sînemager | <ref name="BenYandim" /> |} == Dîskografî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Cure ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''The Weight of Time'' | Singil | Muzîka enstrûmental û sînematîk | <ref name="WeightOfTime" /> |- | 2026 | ''Vicdan Muhasebesi'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref>{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack) |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> |- | 2026 | ''Soğuyan Çaylar'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref name="Deezer" /> |- | 2026 | ''The Silent Friction'' | Albûm | Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye | <ref name="SpotifyAlbum" /> |} == Nasîn û ragihandin == ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.<ref name="YalnizlikNews" /><ref name="LastMeetingNews" /><ref name="AlbumNews" /> Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.<ref name="MUBIProfile" /><ref name="IMDbProfile" /> Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] * [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê] * [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li [[Spotify]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Bestekarên tirk]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senaryonivîs]] [[Kategorî:Sînemager]] l93m657xebz36nwb76ipcsznr5b8m7u 2084444 2084319 2026-08-08T05:39:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084444 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}}{{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | sernavê_wêne = | image_upright = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û derhênerê dîmenê | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="MUBIProfile">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") û ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="AlbumNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Jiyan û destpêka kariyerê == Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.<ref name="Beyazperde" /> Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.<ref name="OfficialBio">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi |sernav=Biyografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.<ref name="OfficialBio" /> == Kariyer == === Kurtefîlm === ==== ''Yalnızlık'' ("Tenêtî") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.<ref name="YalnizlikNews" /> Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.<ref name="MUBIYalnizlik">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Fîlm bi bikaranîna sukûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.<ref name="YalnizlikNews" /> ==== ''The Last Meeting'' ("Dîdariya dawî") ==== Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.<ref name="LastMeetingNews" /> Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.<ref name="LastMeetingNews" /> ==== ''Evimi Özledim'' ("Min bêriya mala xwe kiriye") ==== Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.<ref name="OfficialFilmography">{{Jêder-malper |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi |sernav=Filmografi |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Klîbên muzîkê === Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.<ref name="OfficialBio" /><ref name="IMDbProfile">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/ |sernav=Firat Gumustekin |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2026 }}</ref> Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.<ref name="Hayal">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.<ref name="KoyluKizi">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs |sernav=Barış Yiğit Ceyhan & Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.<ref name="SenDeYan">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="YarBeni">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref><ref name="BenYandim">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video) |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Vîdeoyên konseran === Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.<ref name="YouTubeChannel">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn |sernav=Fırat Gümüştekin |malper=YouTube |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> === Muzîk û bestesazî === Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.<ref name="WeightOfTime">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu |sernav=The Weight of Time |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.<ref name="SpotifyAlbum">{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs |sernav=The Silent Friction |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.<ref name="AlbumNews" /> Parçeyên sereke yên albûmê ev in: # ''Genesis'' # ''Whispers of Doubt'' # ''The Catalyst'' # ''Echoes of Loss'' # ''The Unseen Threat'' # ''Point of Contact'' # ''Fracture Point'' # ''Rise of Conflict'' # ''Aftermath'' Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.<ref name="SpotifyAlbum" /><ref name="Deezer">{{Jêder-malper |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler |malper=Deezer |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Awayê xebatê == Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.<ref name="YalnizlikNews" /> Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.<ref name="LastMeetingNews" /> Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.<ref name="AlbumNews" /> == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)]]'' | Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner | Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog | <ref name="MUBIYalnizlik" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner û senarîst | Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | Kurtefîlma dramî | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | Burak Ceyhan | ''Bana Sor (Cover)'' | Derhêner | <ref name="OfficialBio" /> |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |- | 2026 | Burak Ceyhan | ''Hayal'' | Derhêner û sînemager | <ref name="Hayal" /> |- | 2026 | Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan | ''Köylü Kızı'' | Derhêner | <ref name="KoyluKizi" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Sen De Yan'' | Sînemager | <ref name="SenDeYan" /> |- | 2026 | ElifGül û Emrah Alsan | ''Yar Beni Yaksınlar'' | Sînemager | <ref name="YarBeni" /> |- | 2026 | ElifGül | ''Ben Yandım'' | Sînemager | <ref name="BenYandim" /> |} == Dîskografî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Cure ! Têbinî ! Çavkanî |- | 2025 | ''The Weight of Time'' | Singil | Muzîka enstrûmental û sînematîk | <ref name="WeightOfTime" /> |- | 2026 | ''Vicdan Muhasebesi'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref>{{Jêder-malper |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack) |malper=Spotify |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> |- | 2026 | ''Soğuyan Çaylar'' | Singil | Muzîka fîlmê | <ref name="Deezer" /> |- | 2026 | ''The Silent Friction'' | Albûm | Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye | <ref name="SpotifyAlbum" /> |} == Nasîn û ragihandin == ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.<ref name="YalnizlikNews" /><ref name="LastMeetingNews" /><ref name="AlbumNews" /> Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.<ref name="MUBIProfile" /><ref name="IMDbProfile" /> Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] * [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê] * [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li [[Spotify]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Bestekarên tirk]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senaryonivîs]] [[Kategorî:Sînemager]] 65w8440jolnwfi5xj4a4afbl22xx4ng 2084509 2084444 2026-08-08T08:52:28Z ~2026-43563-54 174384 Gotar li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê hate kurtkirin û bi şêwazeke ensîklopedîk hate sererastkirin. 2084509 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û [[sînemager]] | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhêner û sînemagerekî tirk e. Ew di warê kurtefîlm û klîbên muzîkê de dixebite.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Kariyer == Gümüştekin di sala 2025an de derhêneriya kurtefîlma ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' kir. Fîlm bêdiyalog e û li ser tenêtiyê û rewşa derûnî ya karaktera sereke disekine.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di heman salê de wî derhêneriya kurtefîlma ''The Last Meeting'' jî kir. Fîlm li ser civîna dawî ya du kesên ku têkiliya wan ber bi dawiyê ve diçe ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin herwiha derhêneriya ''Evimi Özledim'' kir. Di fîlmê de çîroka zilamekî bêmal tê vegotin.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di warê klîbên muzîkê de, Gümüştekin derhêneriya klîba ''Güneş Doğar'' a MEG kir.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de ew di hin klîbên muzîkê de wek derhêner an sînemager xebitî. == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | Derhêner û sînemager | <ref name="YalnizlikNews" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Sînemager]] 3tzh1s1oa61spzwg05f8q5bxn6nchij 2084540 2084509 2026-08-08T10:22:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084540 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}}{{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = {{ala|Tirkiye}} | pîşe = [[Derhêner]] û [[sînemager]] | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhêner û sînemagerekî tirk e. Ew di warê kurtefîlm û klîbên muzîkê de dixebite.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Kariyer == Gümüştekin di sala 2025an de derhêneriya kurtefîlma ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' kir. Fîlm bêdiyalog e û li ser tenêtiyê û rewşa derûnî ya karaktera sereke disekine.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di heman salê de wî derhêneriya kurtefîlma ''The Last Meeting'' jî kir. Fîlm li ser civîna dawî ya du kesên ku têkiliya wan ber bi dawiyê ve diçe ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin herwiha derhêneriya ''Evimi Özledim'' kir. Di fîlmê de çîroka zilamekî bêmal tê vegotin.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di warê klîbên muzîkê de, Gümüştekin derhêneriya klîba ''Güneş Doğar'' a MEG kir.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de ew di hin klîbên muzîkê de wek derhêner an sînemager xebitî. == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | Derhêner û sînemager | <ref name="YalnizlikNews" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Sînemager]] tilufz3w1cmms63d7zurfcfv2g99ae3 Kîmyaya organîk 0 329091 2084453 2083733 2026-08-08T06:22:13Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2084453 wikitext text/x-wiki [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart }}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605 }}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi= }}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753 }}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347 }}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en |roja-arşîvê=2018-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180321132315/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046 }}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2 }}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B<sub>12</sub> jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B<sub>12</sub> di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.] }}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê <sup>1</sup>H û <sup>13</sup>C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name="Smith2007">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry }}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name="Smith2007" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid= }}</ref> == Sentezên organîk == [[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px|Sentezeke ku ji bo [[oseltamivir]] (Tamiflu) ji aliyê E.J. Corey ve hatiye sêwirandin. Ev sentez ji 11 reaksiyonên ferq pêk tê.]] Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128007204/organic-synthesis |sernav=Organic Synthesis |malper=ScienceDirect |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[molekul]]eke hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin.<ref name="Smith2007" /> Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Binêre == * [[Kîmyaya neorganîk]] * [[Pêkhateya kîmyayî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] ixc47pu5sm3lpvyp6byvcxlnnqpv8mz Yalnızlık 0 329106 2084349 2083101 2026-08-08T00:54:10Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Navdarî|Navdarî]]}} 2084349 wikitext text/x-wiki {{Navdarî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank fîlm | nav = Yalnızlık ("Tenêtî") | navê fîlmê = Yalnızlık | wêne = Yalnızlık-Film-Afişi.jpg | sernûçe = | wêne mezinî = | derhêner = [[Fırat Gümüştekin]] | çêker = [[Fırat Gümüştekin]] | nivîskar = [[Fırat Gümüştekin]] | senaryo = | lîstikvan = Banu Karagöz | muzîk = | derhênêrê dîmenê = [[Fırat Gümüştekin]] | pevxistin/sazk = | çêkirin = | berwara pêşanî = | çapkirin = {{Dema fîlmê|2025|6|10}} | dom/mawe = 2 [[xulek]] | welat = [[Tirkiye]] | ziman = [[Zimanê tirkî|Tirkî]] (bêdiyalog) | terazûn = | derameta nesafî = | malper = | imdb_id = 37252792 }} '''''Yalnızlık''''' ("Tenêtî") kurtefîlmeke dramî û psîkolojîk a tirkî ya sala 2025an e. Fîlm ji aliyê [[Fırat Gümüştekin]] ve hatiye nivîsandin û derhênan kirin. Banu Karagöz di rola sereke de dilîze.<ref name="yenialanya">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref><ref name="beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/filmler/film-1000033604/ |sernav=Yalnızlık |malper=Beyazperde |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di fîlmê de herwiha wek hilberîner û sînemager kar kiriye. Fîlm bêdiyalog e, dirêjahiya wê du xulek e û di 10ê hezîrana 2025an de bi awayê dîjîtal hatiye weşandin.<ref name="imdb">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt37252792/ |sernav=Yalnizlik |malper=IMDb |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref><ref name="letterboxd">{{Jêder-malper |url=https://letterboxd.com/film/loneliness-2025-1/ |sernav=Loneliness |malper=Letterboxd |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> == Mijar == Fîlm rojeke ji jiyana jinekê ku li malê tenê ye dişopîne. Karên wê yên rojane, her ku dem derbas dibe, vediguherin nîşanên tengasiya hundirîn, bîranîn û poşmaniyê. Karakter di nav sukûtê de bi tenêtiya xwe û dûrbûna xwe ji jiyana derve re rû bi rû dimîne.<ref name="filmhafizasi">{{Jêder-malper |url=https://filmhafizasi.com/yalnizlik-2025/ |sernav=Yalnızlık (2025) |nivîskar=Pelin Çılgın |malper=Fil'm Hafızası |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref><ref name="mubi">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/tr/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> Çîrok bêyî diyalogê, bi wêne, sukût û hûrguliyên jiyana rojane tê vegotin. Fîlm sedemên tenêtiya karakterê rasterast rave nake û şîrovekirina rewşa wê dihêle temaşevanan.<ref name="yenialanya" /><ref name="filmhafizasi" /> == Hilberîn û weşan == Fırat Gümüştekin derhêner, nivîskar, hilberîner û sînemagerê fîlmê ye. Banu Karagöz tenê lîstikvana ku di fîlmê de tê nîşandan e.<ref name="imdb" /><ref name="beyazperde" /> Fîlm li [[Alanya]]ya parêzgeha [[Antalya]]yê hatiye kişandin. Gümüştekin Film wek şîrketa hilberîna fîlmê hatiye tomarkirin.<ref name="imdb" /> ''Yalnızlık'' di 10ê hezîrana 2025an de li Tirkiyeyê bi awayê dîjîtal li ser YouTubeyê hate weşandin. Fîlm kurtefîlmeke rengîn a du xulekan e.<ref name="letterboxd" /><ref name="imdb" /> == Pêşwazî == Pelin Çılgın di nivîsa xwe ya li ser ''Fil'm Hafızası'' de bal kişand ser vegotina bêdiyalog, bikaranîna wêne û sukûtê û tenêtiya karakterê. Di nivîsê de fîlm wek portreyeke mînîmal a îzolasyona mirovê nûjen hate nirxandin.<ref name="filmhafizasi" /> ''Yeni Alanya'' jî di nûçeya xwe de atmosfera ku bi sukûtê hatiye çêkirin, vegotina bi wêne û rewşa hundirîn a karakterê destnîşan kir.<ref name="yenialanya" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb fîlm|37252792|Yalnızlık}} * [https://mubi.com/en/tr/films/loneliness-short-film-2025 ''Yalnızlık'' li MUBI] * [https://www.youtube.com/watch?v=3P_L8K35Xrs ''Yalnızlık'' li YouTubeyê] {{Kontrola otorîteyê}} {{Drama-fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên dramayê]] [[Kategorî:Fîlmên tirkî]] 5o4gar58cztf6a5jgzhgb99xka8g56h 2084445 2084349 2026-08-08T05:40:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084445 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}} {{Navdarî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank fîlm | nav = Yalnızlık ("Tenêtî") | navê fîlmê = Yalnızlık | wêne = Yalnızlık-Film-Afişi.jpg | sernûçe = | wêne mezinî = | derhêner = [[Fırat Gümüştekin]] | çêker = [[Fırat Gümüştekin]] | nivîskar = [[Fırat Gümüştekin]] | senaryo = | lîstikvan = Banu Karagöz | muzîk = | derhênêrê dîmenê = [[Fırat Gümüştekin]] | pevxistin/sazk = | çêkirin = | berwara pêşanî = | çapkirin = {{Dema fîlmê|2025|6|10}} | dom/mawe = 2 [[xulek]] | welat = [[Tirkiye]] | ziman = [[Zimanê tirkî|Tirkî]] (bêdiyalog) | terazûn = | derameta nesafî = | malper = | imdb_id = 37252792 }} '''''Yalnızlık''''' ("Tenêtî") kurtefîlmeke dramî û psîkolojîk a tirkî ya sala 2025an e. Fîlm ji aliyê [[Fırat Gümüştekin]] ve hatiye nivîsandin û derhênan kirin. Banu Karagöz di rola sereke de dilîze.<ref name="yenialanya">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref><ref name="beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/filmler/film-1000033604/ |sernav=Yalnızlık |malper=Beyazperde |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di fîlmê de herwiha wek hilberîner û sînemager kar kiriye. Fîlm bêdiyalog e, dirêjahiya wê du xulek e û di 10ê hezîrana 2025an de bi awayê dîjîtal hatiye weşandin.<ref name="imdb">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt37252792/ |sernav=Yalnizlik |malper=IMDb |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref><ref name="letterboxd">{{Jêder-malper |url=https://letterboxd.com/film/loneliness-2025-1/ |sernav=Loneliness |malper=Letterboxd |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> == Mijar == Fîlm rojeke ji jiyana jinekê ku li malê tenê ye dişopîne. Karên wê yên rojane, her ku dem derbas dibe, vediguherin nîşanên tengasiya hundirîn, bîranîn û poşmaniyê. Karakter di nav sukûtê de bi tenêtiya xwe û dûrbûna xwe ji jiyana derve re rû bi rû dimîne.<ref name="filmhafizasi">{{Jêder-malper |url=https://filmhafizasi.com/yalnizlik-2025/ |sernav=Yalnızlık (2025) |nivîskar=Pelin Çılgın |malper=Fil'm Hafızası |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref><ref name="mubi">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/tr/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> Çîrok bêyî diyalogê, bi wêne, sukût û hûrguliyên jiyana rojane tê vegotin. Fîlm sedemên tenêtiya karakterê rasterast rave nake û şîrovekirina rewşa wê dihêle temaşevanan.<ref name="yenialanya" /><ref name="filmhafizasi" /> == Hilberîn û weşan == Fırat Gümüştekin derhêner, nivîskar, hilberîner û sînemagerê fîlmê ye. Banu Karagöz tenê lîstikvana ku di fîlmê de tê nîşandan e.<ref name="imdb" /><ref name="beyazperde" /> Fîlm li [[Alanya]]ya parêzgeha [[Antalya]]yê hatiye kişandin. Gümüştekin Film wek şîrketa hilberîna fîlmê hatiye tomarkirin.<ref name="imdb" /> ''Yalnızlık'' di 10ê hezîrana 2025an de li Tirkiyeyê bi awayê dîjîtal li ser YouTubeyê hate weşandin. Fîlm kurtefîlmeke rengîn a du xulekan e.<ref name="letterboxd" /><ref name="imdb" /> == Pêşwazî == Pelin Çılgın di nivîsa xwe ya li ser ''Fil'm Hafızası'' de bal kişand ser vegotina bêdiyalog, bikaranîna wêne û sukûtê û tenêtiya karakterê. Di nivîsê de fîlm wek portreyeke mînîmal a îzolasyona mirovê nûjen hate nirxandin.<ref name="filmhafizasi" /> ''Yeni Alanya'' jî di nûçeya xwe de atmosfera ku bi sukûtê hatiye çêkirin, vegotina bi wêne û rewşa hundirîn a karakterê destnîşan kir.<ref name="yenialanya" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb fîlm|37252792|Yalnızlık}} * [https://mubi.com/en/tr/films/loneliness-short-film-2025 ''Yalnızlık'' li MUBI] * [https://www.youtube.com/watch?v=3P_L8K35Xrs ''Yalnızlık'' li YouTubeyê] {{Kontrola otorîteyê}} {{Drama-fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên dramayê]] [[Kategorî:Fîlmên tirkî]] c7q5z0t28fepgyue9smc4530nn9ugrg Ebrar Alya Demirbilek 0 329126 2084446 2084050 2026-08-08T05:40:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084446 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}}{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Ebrar Alya Demirbilek | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = 250px | navê_din = Ebrar Demirbilek | navê_jidayikbûnê = Ebrar Alya Demirbilek | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|2013|9|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stenbol]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | pîşe = {{hlist|[[Lîstikvan]]|Lîstikvana zarokan}} | salên_çalak = 2013–niha | sedema_navdarbûnê = Rola Gül Şadoğlu di rêzefîlma ''Hercai'' de | xebatên_navdar = * ''Yalan Dünya'' * ''Meleklerin Aşkı'' * ''Hercai'' * ''Kahraman Babam'' * ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' * ''Eşref Rüya'' * ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' * ''ŞamPİYONlar'' * ''Efes'in Sırrı'' | xelat = 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê — Lîstikvana Zarok a Herî Baş (2020) | ajans = [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Unique Management] }} '''Ebrar Alya Demirbilek''' (jdb. 30ê îlona 2013an li [[Stenbol]]ê), lîstikvaneke tirk e. Di hin çavkanî û krediyên berheman de navê wê wekî '''Ebrar Demirbilek''' jî tê nivîsandin.<ref name="showtvbio">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7339 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? – Şirin Çekilmez |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="prime">{{Jêder-malper |url=https://www.primevideo.com/person/Ebrar-Alya-Demirbilek/amzn1.dv.gti.1c8df489-06de-428e-99bd-a8fc10405383/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek: Movies, TV, and Bio |malper=Prime Video |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Demirbilek dema ku zarok bû dest bi lîstikvaniyê kiriye û bi rolên wekê Şirin Çekilmez di ''Meleklerin Aşkı'', Gül Şadoğlu di ''Hercai'', Ömrüm di ''Kahraman Babam'' û Leyla di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de hatiye naskirin.<ref name="showtvbio"/><ref name="hercai">{{Jêder-malper |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/ebrar-alya-demirbilek-cuantos-anos-tenia-cuando-grabo-hercai-gul-telenovelas-turcas-nnda-nnlt-noticia/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek, cuántos años tenía cuando grabó “Hercai” |malper=El Comercio |ziman=es |tarîx=2022-05-04 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2020an de wê di 46em merasîma Pantene Altın Kelebekê de xelata "lîstikvana zarok a herî baş" wergirtiye.<ref name="altinkelebek">{{Jêder-malper |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |sernav=En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek |malper=Kanal D |ziman=tr |tarîx=2020-07-06 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Jiyan û kariyera wê == Ebrar Alya Demirbilek di 30ê îlona 2013an de li Stenbolê ji dayik bû. Li gorî Show TVyê, ew dema ku şeş mehî bû di 13 beşên rêzefîlma ''Yalan Dünya'' de xuya bû. Piştre di rêzefîlma ''Sen Benimsin'' û fîlma sînemayê ya ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' de cih girt.<ref name="showtvbio"/> Di salên destpêka kariyera xwe de ew di rêzefîlmên ''Hayat Dediğin'' û ''Klavye Delikanlıları'' de jî xuya bû. Di navbera salên 2017 û 2018an de ew beşdarî bernameya televîzyonê ya ''Çocuktan Al Haberi'' bû. Di vê bernameyê de ew bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin.<ref name="cocuktan">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/program/haber/1564095-evrim-ablamiz-her-seyin-en-guzelini-yapar |sernav=Evrim Ablamız her şeyin en güzelini yapar |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2017-07-16 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/programlar/sahne/cocuktan-al-haberi-kutu-bebek-ebrardan-anne-karnim-acikti-performansi/60598 |sernav=Kutu Bebek Ebrar'dan “Anne karnım acıktı” performansı |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2018-06-30 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2018an de wê di rêzefîlma ''Meleklerin Aşkı'' de karaktera Şirin Çekilmez lîst. Di navbera salên 2019 û 2021ê de wê di rêzefîlma ''Hercai'' de rola Gül Şadoğlu, xwişka biçûk a Reyyan Şadoğlu, lîst. Rola wê ya di ''Hercai'' de li derveyî Tirkiyeyê jî di medyayê de hat nîqaşkirin.<ref name="hercai"/><ref name="pagina7">{{Jêder-malper |url=https://www.pagina7.cl/entretencion/la-breve-pero-exitosa-carrera-de-la-pequena-actriz-de-hercai-ebrai-alya-demirbilek/ |sernav=La breve pero exitosa carrera de la pequeña actriz de “Hercai” Ebrar Alya Demirbilek |malper=Página 7 |ziman=es |tarîx=2020-05-01 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de Demirbilek di rêzefîlma ''Kahraman Babam'', ku di destpêkê de bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn, de karaktera Ömrüm lîst.<ref name="kahraman">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7903 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek – Ömrüm |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2022an de ew di rêzefîlma ''Aziz'' û di rêzefîlma dîjîtal a ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de xuya bû. Di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de wê karaktera Leyla lîst.<ref name="unique">{{Jêder-malper |url=https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Unique Management |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="pera">{{Jêder-malper |url=https://www.isfdm.com/tv-dizisi/td00003360/oyunculari/ |sernav=Pera Palas'ta Gece Yarısı – Oyuncuları |malper=iSFDm |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2023an de ew di koma lîstikvanan a muzîkala ''1923'' de cih girt. Muzîkal ji bo sedemîniya 100emîn a damezrandina Komara Tirkiyeyê hatibû amadekirin.<ref name="muzikal">{{Jêder-malper |url=https://www.zorlupsm.com/etkinlikler/1923-muzikali-youtube-promiyer-gosterimi |sernav=1923 Müzikali – YouTube Prömiyer Gösterimi |malper=Zorlu Performans Sanatları Merkezi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di salên 2024 û 2025an de ew di fîlmên ''Afacanlar Kampta'', ''Yaşam Koçu'' û ''ŞamPİYONlar'' de xuya bû. Di sala 2025an de ew di rêzefîlma ''Eşref Rüya'' de jî cih girt.<ref name="unique"/><ref name="boxoffice">{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2026an de wê di fîlma macera û malbatî ya ''Efes'in Sırrı'' de karaktera Buket lîst. Fîlm di 16ê kanûna paşîn a 2026an de li Tirkiyeyê derket sînemayan.<ref name="efes">{{Jêder-malper |url=https://www.justwatch.com/tr/film/efesin-sirri |sernav=Efes'in Sırrı |malper=JustWatch |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/film/efes-in-sirri--2018122 |sernav=Efes'in Sırrı |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Filmografî == Filmografî li gorî profîla ajansa wê, Show TV, Box Office Türkiye û çavkaniyên sînemayê hatiye amadekirin.<ref name="unique"/><ref name="showtvbio"/><ref name="boxoffice"/> === Rêzefîlmên televîzyonê û înternetê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Berhem ! Rol ! Têbinî |- | 2013 | ''Hayat Dediğin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2013–2014 | ''Yalan Dünya'' | — | Di 13 beşan de xuya bû |- | 2015 | ''Sen Benimsin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2017 | ''Klavye Delikanlıları'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2018 | ''Meleklerin Aşkı'' | Şirin Çekilmez | Rola alîkar |- | 2019–2021 | ''Hercai'' | Gül Şadoğlu | Rola alîkar |- | 2021 | ''Kahraman Babam'' | Ömrüm | Berê bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn |- | 2022 | ''Aziz'' | — | Rola mêvan |- | 2022 | ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' | Leyla | Rêzefîlma înternetê |- | 2025 | ''Eşref Rüya'' | — | Rola mêvan |} === Fîlmên sînemayê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Fîlm ! Rol ! Têbinî |- | 2018 | ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' | — | Fîlma biyografîk |- | 2021 | ''Pilav Üstü Aşk'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2022 | ''Masal Zamanı: Melez Prenses'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2022 | ''Rüzgargülü'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2023 | ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2023 | ''Zevcat'' | Ece | Fîlma dram û thrillerê |- | 2024 | ''Afacanlar Kampta'' | — | Fîlma malbatî |- | 2024 | ''Yaşam Koçu'' | — | Fîlma komediyê |- | 2025 | ''ŞamPİYONlar'' | — | Fîlma malbatî |- | 2026 | ''Efes'in Sırrı'' | Buket | Fîlma macera, malbatî û fantastîk |} === Bernameyên televîzyonê === {| class="wikitable" ! Sal ! Bername ! Beşdarî ! Têbinî |- | 2017–2018 | ''Çocuktan Al Haberi'' | Wekî xwe | Bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin |} === Şano === {| class="wikitable" ! Sal ! Berhem ! Cure |- | 2023 | ''1923'' | Muzîkal |} == Xelat û namzedî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Xelat ! Kategorî ! Berhem ! Encam ! Çavkanî |- | 2020 | 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek «En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek»], ''Kanal D'', 6ê tîrmeha 2020an. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2020 | Xelatên Turkish Drama Channels | Lîstikvana Ciwan a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/01/04/hercai-2020nin-en-iyileri-arasinda-yer-aldi «Hercai 2020'nin en iyileri arasında yer aldı»], ''atv'', 4ê rêbendana 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | Xelatên Premios Nova Más | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/02/01/ispanyadan-hercaiye-odul-yagmuru «İspanya'dan Hercai'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 1ê sibata 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | 2. Xelatên Mersin Altın Çilekê | Lîstikvana Zarok a Salê | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/10/16/atvye-odul-yagmuru «atv'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 16ê cotmeha 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.imdb.com/name/nm9641105/ Ebrar Alya Demirbilek] li IMDb * [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Ebrar Alya Demirbilek] li Unique Management * [https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 Ebrar Alya Demirbilek] li Box Office Türkiye {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Demirbilek, Ebrar Alya}} [[Kategorî:Aktrîsên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2013]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] cyr99lhnecmhvtdwkwsw374doqeria8 Pêkhateya kîmyayî 0 329173 2084240 2084115 2026-08-07T17:48:05Z Kurê Acemî 105128 /* Pêkhateyên îyonî */ 2084240 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 90wwgo8y84b6apghuft5xxgsbb1iy4x 2084243 2084240 2026-08-07T18:16:55Z Kurê Acemî 105128 /* Pêkhateyên îyonî */ 2084243 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 4g9n79dmc2pgp6td7vutiv6dkd8e2x0 2084247 2084243 2026-08-07T18:30:43Z Kurê Acemî 105128 /* Pêkhateyên îyonî */ 2084247 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 7tkakou6ob1i99p1mu0fbyxi19ep6mu 2084248 2084247 2026-08-07T18:33:56Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2084248 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. === . === Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 5lzclt8xy2iz218l9kq380426al3aft 2084249 2084248 2026-08-07T18:34:09Z Kurê Acemî 105128 /* Cure */ 2084249 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] g5d8iqvcweeobqprkovujulu8ycjyv7 2084250 2084249 2026-08-07T18:34:41Z Kurê Acemî 105128 /* Pêkhateyên îyonî */ 2084250 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] kzp0ggkqew4lxb4m9hozeibiuwrd6pz 2084251 2084250 2026-08-07T18:36:31Z Kurê Acemî 105128 /* Pêkhateyên navmetalî */ 2084251 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] pp56oprk4mnyomku4glrz4pocregzfl 2084252 2084251 2026-08-07T18:37:08Z Kurê Acemî 105128 /* Pêkhateyên navmetalî */ 2084252 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] s5iw6bepl0v6pktun4rjqnl9wpb5hgq 2084253 2084252 2026-08-07T18:38:19Z Kurê Acemî 105128 /* Kompleks */ 2084253 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 8nz5q2xsy0j5gmm65eh5bv0bm3urrw1 2084254 2084253 2026-08-07T18:38:36Z Kurê Acemî 105128 /* Cure */ 2084254 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 351ubymwdipulxuxvjebdhvii5ih9ey 2084255 2084254 2026-08-07T18:39:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084255 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] dwu2bstxfr2jpqqrl6jpm75w7extxsi 2084258 2084255 2026-08-07T18:44:20Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa konseptê */ 2084258 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|rr=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 2x5hsy5jgq8c9tyc898z9j97mqh904m 2084260 2084258 2026-08-07T18:45:03Z Kurê Acemî 105128 /* Robert Boyle */ 2084260 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|p=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] bpca88qcn9ntb9kkspxygyxpfrozvad 2084262 2084260 2026-08-07T18:45:23Z Kurê Acemî 105128 2084262 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] ef3d5gi18hgd5afrnt146ck62i9hu1l 2084264 2084262 2026-08-07T18:46:08Z Kurê Acemî 105128 /* Hûrhêkên element û pêkhateyan */ 2084264 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 4ywqxu9usdqqv1iuowcbuy5r9qxb8p3 2084266 2084264 2026-08-07T18:48:19Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa konseptê */ 2084266 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.{{Sfn|Boyle|1661|p=42}}}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] k661vdsqgmkddfpag6dpkhrwmuh4z1r 2084267 2084266 2026-08-07T18:48:53Z Kurê Acemî 105128 /* Isaac Watts */ 2084267 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.{{Sfn|Boyle|1661|p=42}}}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Logick : or, the right use of reason in the enquiry after truth, with a variety of rules to guard against error in the affairs of religion and human life, as well as in the sciences |paşnav=Watts |pêşnav=Isaac |weşanger=London : Printed for J. Clark and R. Hett [etc.] |tarîx=1726 |kesên-din=ASC - York University Libraries |url=http://archive.org/details/logickorrightuse00wattuoft}}</ref> {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] rktusqimvs78ulix3el7z9qi8kq6pb6 2084268 2084267 2026-08-07T18:49:46Z Kurê Acemî 105128 /* Robert Boyle */ 2084268 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kûkurtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.{{Sfn|Boyle|1661|p=42}}}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Logick : or, the right use of reason in the enquiry after truth, with a variety of rules to guard against error in the affairs of religion and human life, as well as in the sciences |paşnav=Watts |pêşnav=Isaac |weşanger=London : Printed for J. Clark and R. Hett [etc.] |tarîx=1726 |kesên-din=ASC - York University Libraries |url=http://archive.org/details/logickorrightuse00wattuoft}}</ref> {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] jsa4n3riizk8fm4w02am9j1nofj071k 2084288 2084268 2026-08-07T19:23:23Z Penaber49 39672 /* Tarîf */ 2084288 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kûkurtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.{{Sfn|Boyle|1661|p=42}}}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Logick : or, the right use of reason in the enquiry after truth, with a variety of rules to guard against error in the affairs of religion and human life, as well as in the sciences |paşnav=Watts |pêşnav=Isaac |weşanger=London : Printed for J. Clark and R. Hett [etc.] |tarîx=1726 |kesên-din=ASC - York University Libraries |url=http://archive.org/details/logickorrightuse00wattuoft}}</ref> {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Terîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[Îyon|îyonên]] ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] fwqcxprn6vicat78gcjhbrkorz41lyw 2084291 2084288 2026-08-07T19:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2084291 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kûkurtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.{{Sfn|Boyle|1661|p=42}}}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Logick : or, the right use of reason in the enquiry after truth, with a variety of rules to guard against error in the affairs of religion and human life, as well as in the sciences |paşnav=Watts |pêşnav=Isaac |weşanger=London : Printed for J. Clark and R. Hett [etc.] |tarîx=1726 |kesên-din=ASC - York University Libraries |url=http://archive.org/details/logickorrightuse00wattuoft}}</ref> {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Terîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin. Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e. [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne. [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.). Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[îyon]]ên ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] bjw7081noddy40n3aoka41x13thsiw9 2084448 2084291 2026-08-08T06:14:10Z Kurê Acemî 105128 /* Terîf */ 2084448 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kûkurtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.{{Sfn|Boyle|1661|p=42}}}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Logick : or, the right use of reason in the enquiry after truth, with a variety of rules to guard against error in the affairs of religion and human life, as well as in the sciences |paşnav=Watts |pêşnav=Isaac |weşanger=London : Printed for J. Clark and R. Hett [etc.] |tarîx=1726 |kesên-din=ASC - York University Libraries |url=http://archive.org/details/logickorrightuse00wattuoft}}</ref> {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Terîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry: The Central Science |paşnav=Brown |pêşnav=Theodore L. |weşanger=Pearson Higher Education AU |tarîx=2013-10-04 |rr=5-6 |isbn=978-1-4425-5946-2 |çap=3em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zSziBAAAQBAJ&pg=PA6 |paşnav2=Jr |pêşnav2=H. Eugene LeMay |paşnav3=Bursten |pêşnav3=Bruce E. |paşnav4=Murphy |pêşnav4=Catherine |paşnav5=Woodward |pêşnav5=Patrick |paşnav6=Langford |pêşnav6=Steven |paşnav7=Sagatys |pêşnav7=Dalius |paşnav8=George |pêşnav8=Adrian}}</ref> Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prentice Hall chemistry |paşnav=Wilbraham |pêşnav=Antony C. |weşanger=Boston, MA : Pearson Prentice Hall |tarîx=2008 |rûpel=36 |isbn=978-0-13-251210-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/prenticehallchem0000wilb}}</ref> [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Chemical principles : the quest for insight |paşnav=Atkins |pêşnav=P. W. (Peter William) |weşanger=New York : W.H. Freeman |tarîx=2005 |isbn=978-0-7167-5701-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/chemicalprincipl00pete |paşnav2=Jones |pêşnav2=Loretta}}</ref> [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.).<ref name=":0" /> Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[îyon]]ên ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de. Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin. === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin. Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 6uf88tamxapzqgp94lnjm8occey4yjx 2084450 2084448 2026-08-08T06:20:52Z Kurê Acemî 105128 /* Cure */ 2084450 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kûkurtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.{{Sfn|Boyle|1661|p=42}}}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Logick : or, the right use of reason in the enquiry after truth, with a variety of rules to guard against error in the affairs of religion and human life, as well as in the sciences |paşnav=Watts |pêşnav=Isaac |weşanger=London : Printed for J. Clark and R. Hett [etc.] |tarîx=1726 |kesên-din=ASC - York University Libraries |url=http://archive.org/details/logickorrightuse00wattuoft}}</ref> {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Terîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry: The Central Science |paşnav=Brown |pêşnav=Theodore L. |weşanger=Pearson Higher Education AU |tarîx=2013-10-04 |rr=5-6 |isbn=978-1-4425-5946-2 |çap=3em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zSziBAAAQBAJ&pg=PA6 |paşnav2=Jr |pêşnav2=H. Eugene LeMay |paşnav3=Bursten |pêşnav3=Bruce E. |paşnav4=Murphy |pêşnav4=Catherine |paşnav5=Woodward |pêşnav5=Patrick |paşnav6=Langford |pêşnav6=Steven |paşnav7=Sagatys |pêşnav7=Dalius |paşnav8=George |pêşnav8=Adrian}}</ref> Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prentice Hall chemistry |paşnav=Wilbraham |pêşnav=Antony C. |weşanger=Boston, MA : Pearson Prentice Hall |tarîx=2008 |rûpel=36 |isbn=978-0-13-251210-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/prenticehallchem0000wilb}}</ref> [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Chemical principles : the quest for insight |paşnav=Atkins |pêşnav=P. W. (Peter William) |weşanger=New York : W.H. Freeman |tarîx=2005 |isbn=978-0-7167-5701-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/chemicalprincipl00pete |paşnav2=Jones |pêşnav2=Loretta}}</ref> [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.).<ref name=":0" /> Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/M04002.html |sernav=IUPAC - molecule (M04002) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry, the central science |paşnav=Brown |pêşnav=Theodore L. |weşanger=Upper Saddle River, N.J. : Prentice Hall |tarîx=2003 |isbn=978-0-13-038169-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/studentlectureno00theo |paşnav2=LeMay |pêşnav2=H. Eugene (Harold Eugene) |paşnav3=Bursten |pêşnav3=Bruce Edward |paşnav4=Brown |pêşnav4=Theodore L. Chemistry : the central science}}</ref> Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[îyon]]ên ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/903959750 |sernav=The science and engineering of materials |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=de |rr=}}</ref> Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin.<ref name=":1" /> === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî ''lîgand'' an ''ajanên kompleksçêker'' têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |doi=10.1002/9780470687123}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/C01203.html |sernav=IUPAC - complex (C01203) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/C01330 |sernav=IUPAC - coordination entity (C01330) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref> Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |sernav=Chemistry of the Elements |malper=linkinghub.elsevier.com |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] rvt110xthytzcm7vhbfkfbzk6dr0uei 2084452 2084450 2026-08-08T06:21:51Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2084452 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kûkurtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.{{Sfn|Boyle|1661|p=42}}}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Logick : or, the right use of reason in the enquiry after truth, with a variety of rules to guard against error in the affairs of religion and human life, as well as in the sciences |paşnav=Watts |pêşnav=Isaac |weşanger=London : Printed for J. Clark and R. Hett [etc.] |tarîx=1726 |kesên-din=ASC - York University Libraries |url=http://archive.org/details/logickorrightuse00wattuoft}}</ref> {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Terîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry: The Central Science |paşnav=Brown |pêşnav=Theodore L. |weşanger=Pearson Higher Education AU |tarîx=2013-10-04 |rr=5-6 |isbn=978-1-4425-5946-2 |çap=3em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zSziBAAAQBAJ&pg=PA6 |paşnav2=Jr |pêşnav2=H. Eugene LeMay |paşnav3=Bursten |pêşnav3=Bruce E. |paşnav4=Murphy |pêşnav4=Catherine |paşnav5=Woodward |pêşnav5=Patrick |paşnav6=Langford |pêşnav6=Steven |paşnav7=Sagatys |pêşnav7=Dalius |paşnav8=George |pêşnav8=Adrian}}</ref> Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prentice Hall chemistry |paşnav=Wilbraham |pêşnav=Antony C. |weşanger=Boston, MA : Pearson Prentice Hall |tarîx=2008 |rûpel=36 |isbn=978-0-13-251210-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/prenticehallchem0000wilb}}</ref> [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Chemical principles : the quest for insight |paşnav=Atkins |pêşnav=P. W. (Peter William) |weşanger=New York : W.H. Freeman |tarîx=2005 |isbn=978-0-7167-5701-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/chemicalprincipl00pete |paşnav2=Jones |pêşnav2=Loretta}}</ref> [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.).<ref name=":0" /> Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/M04002.html |sernav=IUPAC - molecule (M04002) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry, the central science |paşnav=Brown |pêşnav=Theodore L. |weşanger=Upper Saddle River, N.J. : Prentice Hall |tarîx=2003 |isbn=978-0-13-038169-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/studentlectureno00theo |paşnav2=LeMay |pêşnav2=H. Eugene (Harold Eugene) |paşnav3=Bursten |pêşnav3=Bruce Edward |paşnav4=Brown |pêşnav4=Theodore L. Chemistry : the central science}}</ref> Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[îyon]]ên ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/903959750 |sernav=The science and engineering of materials |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=de |rr=}}</ref> Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin.<ref name=":1" /> === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî ''lîgand'' an ''ajanên kompleksçêker'' têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |doi=10.1002/9780470687123}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/C01203.html |sernav=IUPAC - complex (C01203) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/C01330 |sernav=IUPAC - coordination entity (C01330) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref> Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |sernav=Chemistry of the Elements |malper=linkinghub.elsevier.com |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> == Binêre == * [[Kîmyaya organîk]] * [[Kîmyaya fizîkî]] * [[Kîmyaya analîtîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] dmjyrneik93pru99czyvcuasm1ta8k4 2084454 2084452 2026-08-08T06:22:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084454 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kûkurtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.{{Sfn|Boyle|1661|p=42}}}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Logick : or, the right use of reason in the enquiry after truth, with a variety of rules to guard against error in the affairs of religion and human life, as well as in the sciences |paşnav=Watts |pêşnav=Isaac |weşanger=London : Printed for J. Clark and R. Hett [etc.] |tarîx=1726 |kesên-din=ASC - York University Libraries |url=http://archive.org/details/logickorrightuse00wattuoft}}</ref> {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Terîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry: The Central Science |paşnav=Brown |pêşnav=Theodore L. |weşanger=Pearson Higher Education AU |tarîx=2013-10-04 |rr=5-6 |isbn=978-1-4425-5946-2 |çap=3em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zSziBAAAQBAJ&pg=PA6 |paşnav2=Jr |pêşnav2=H. Eugene LeMay |paşnav3=Bursten |pêşnav3=Bruce E. |paşnav4=Murphy |pêşnav4=Catherine |paşnav5=Woodward |pêşnav5=Patrick |paşnav6=Langford |pêşnav6=Steven |paşnav7=Sagatys |pêşnav7=Dalius |paşnav8=George |pêşnav8=Adrian}}</ref> Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prentice Hall chemistry |paşnav=Wilbraham |pêşnav=Antony C. |weşanger=Boston, MA : Pearson Prentice Hall |tarîx=2008 |rûpel=36 |isbn=978-0-13-251210-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/prenticehallchem0000wilb}}</ref> [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Chemical principles : the quest for insight |paşnav=Atkins |pêşnav=P. W. (Peter William) |weşanger=New York : W.H. Freeman |tarîx=2005 |isbn=978-0-7167-5701-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/chemicalprincipl00pete |paşnav2=Jones |pêşnav2=Loretta}}</ref> [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.).<ref name=":0" /> Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/M04002.html |sernav=IUPAC - molecule (M04002) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry, the central science |paşnav=Brown |pêşnav=Theodore L. |weşanger=Upper Saddle River, N.J. : Prentice Hall |tarîx=2003 |isbn=978-0-13-038169-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/studentlectureno00theo |paşnav2=LeMay |pêşnav2=H. Eugene (Harold Eugene) |paşnav3=Bursten |pêşnav3=Bruce Edward |paşnav4=Brown |pêşnav4=Theodore L. Chemistry : the central science}}</ref> Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[îyon]]ên ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/903959750 |sernav=The science and engineering of materials |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=de |rr=}}</ref> Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin.<ref name=":1" /> === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî ''lîgand'' an ''ajanên kompleksçêker'' têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |doi=10.1002/9780470687123}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/C01203.html |sernav=IUPAC - complex (C01203) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/C01330 |sernav=IUPAC - coordination entity (C01330) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref> Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |sernav=Chemistry of the Elements |malper=linkinghub.elsevier.com |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> == Binêre == * [[Kîmyaya organîk]] * [[Kîmyaya fizîkî]] * [[Kîmyaya analîtîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] mmwlk9zo1bhp9b27y8n6c1bqq78maqt 2084455 2084454 2026-08-08T06:22:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084455 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kûkurtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.{{Sfn|Boyle|1661|p=42}}}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Logick : or, the right use of reason in the enquiry after truth, with a variety of rules to guard against error in the affairs of religion and human life, as well as in the sciences |paşnav=Watts |pêşnav=Isaac |weşanger=London : Printed for J. Clark and R. Hett [etc.] |tarîx=1726 |kesên-din=ASC - York University Libraries |url=http://archive.org/details/logickorrightuse00wattuoft}}</ref> {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Terîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry: The Central Science |paşnav=Brown |pêşnav=Theodore L. |weşanger=Pearson Higher Education AU |tarîx=2013-10-04 |rr=5-6 |isbn=978-1-4425-5946-2 |çap=3em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zSziBAAAQBAJ&pg=PA6 |paşnav2=Jr |pêşnav2=H. Eugene LeMay |paşnav3=Bursten |pêşnav3=Bruce E. |paşnav4=Murphy |pêşnav4=Catherine |paşnav5=Woodward |pêşnav5=Patrick |paşnav6=Langford |pêşnav6=Steven |paşnav7=Sagatys |pêşnav7=Dalius |paşnav8=George |pêşnav8=Adrian}}</ref> Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prentice Hall chemistry |paşnav=Wilbraham |pêşnav=Antony C. |weşanger=Boston, MA : Pearson Prentice Hall |tarîx=2008 |rûpel=36 |isbn=978-0-13-251210-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/prenticehallchem0000wilb}}</ref> [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Chemical principles : the quest for insight |paşnav=Atkins |pêşnav=P. W. (Peter William) |weşanger=New York : W.H. Freeman |tarîx=2005 |isbn=978-0-7167-5701-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/chemicalprincipl00pete |paşnav2=Jones |pêşnav2=Loretta}}</ref> [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.).<ref name=":0" /> Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/M04002.html |sernav=IUPAC - molecule (M04002) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry, the central science |paşnav=Brown |pêşnav=Theodore L. |weşanger=Upper Saddle River, N.J. : Prentice Hall |tarîx=2003 |isbn=978-0-13-038169-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/studentlectureno00theo |paşnav2=LeMay |pêşnav2=H. Eugene (Harold Eugene) |paşnav3=Bursten |pêşnav3=Bruce Edward |paşnav4=Brown |pêşnav4=Theodore L. Chemistry : the central science}}</ref> Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[îyon]]ên ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/903959750 |sernav=The science and engineering of materials |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=de |rr=}}</ref> Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin.<ref name=":1" /> === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî ''lîgand'' an ''ajanên kompleksçêker'' têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |doi=10.1002/9780470687123}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/C01203.html |sernav=IUPAC - complex (C01203) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/C01330 |sernav=IUPAC - coordination entity (C01330) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref> Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |sernav=Chemistry of the Elements |malper=linkinghub.elsevier.com |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> == Binêre == * [[Kîmyaya organîk]] * [[Kîmyaya fizîkî]] * [[Kîmyaya analîtîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 557fkhdtacxkeyljag2qe39ma02118k 2084491 2084455 2026-08-08T07:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir.) 2084491 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Water-3D-balls.png|thumb|Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên [[hîdrojen]]ê (spî) û beşek [[oksîjen]]ê (sor) nîşan dide.]] '''Pêkhateya kîmyayî''' madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Zhanyun |paşnav2=Walker |pêşnav2=Glen W. |paşnav3=Muir |pêşnav3=Derek C. G. |paşnav4=Nagatani-Yoshida |pêşnav4=Kakuko |tarîx=2020-01-22 |sernav=Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories |url=https://doi.org/10.1021/acs.est.9b06379 |kovar=Environmental Science & Technology |cild=54 |hejmar=5 |rr=2575–2584 |doi=10.1021/acs.est.9b06379 |issn=0013-936X}}</ref> == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} "pêkhateyên laşê",{{Sfn|Boyle|1661|p=13}} "laşê bi tevahî tevlihev",{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} û "beton"{{Sfn|Boyle|1661|p=42}} bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} serşok,{{Sfn|Boyle|1661|p=29}} civa,{{Sfn|Boyle|1661|p=41}} û şerab{{Sfn|Boyle|1661|p=145}} dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kûkurtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.{{Sfn|Boyle|1661|pp=40-41}}}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",{{Sfn|Boyle|1661|p=38}} wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.{{Sfn|Boyle|1661|p=42}}}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Logick : or, the right use of reason in the enquiry after truth, with a variety of rules to guard against error in the affairs of religion and human life, as well as in the sciences |paşnav=Watts |pêşnav=Isaac |weşanger=London : Printed for J. Clark and R. Hett [etc.] |tarîx=1726 |kesên-din=ASC - York University Libraries |url=http://archive.org/details/logickorrightuse00wattuoft}}</ref> {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Terîf == Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên [[atom]]an ([[Element|elementên kîmyayî]]) bi rêjeyeke [[stoykiyometrî]]k a sabît pêk tê, dikare wekî ''pêkhateyeke kîmyayî'' were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li [[Made (kîmya)|madeyên kîmyayî]] yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry: The Central Science |paşnav=Brown |pêşnav=Theodore L. |weşanger=Pearson Higher Education AU |tarîx=2013-10-04 |rr=5-6 |isbn=978-1-4425-5946-2 |çap=3em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zSziBAAAQBAJ&pg=PA6 |paşnav2=Jr |pêşnav2=H. Eugene LeMay |paşnav3=Bursten |pêşnav3=Bruce E. |paşnav4=Murphy |pêşnav4=Catherine |paşnav5=Woodward |pêşnav5=Patrick |paşnav6=Langford |pêşnav6=Steven |paşnav7=Sagatys |pêşnav7=Dalius |paşnav8=George |pêşnav8=Adrian}}</ref> Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya [[Reaksiyona kîmyayî|reaksiyoneke kîmyayî]] veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prentice Hall chemistry |paşnav=Wilbraham |pêşnav=Antony C. |weşanger=Boston, MA : Pearson Prentice Hall |tarîx=2008 |rûpel=36 |isbn=978-0-13-251210-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/prenticehallchem0000wilb}}</ref> [[Formula kîmyayî]] rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] ji bo element û hejmarên jêrîn (''subscript'') ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele [[av]] ji du [[atomên hîdroj]]enê yên ku bi atomeke [[oksîjen]]ê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H<sub>2</sub>O ye. Di rewşa [[pêkhateyên nestoykiyometrîk]] de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdH<sub>x</sub> (0.02 < x < 0.58)]. Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi [[girêdanên kîmyayî]] di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên [[molekul]]î bin ku bi [[girêdanên kovalent]] ve bi hev ve girêdayî ne, [[Xwê (kîmya)|xwêyên]] ku bi [[girêdanên îyonîk]] ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên [[navmetalî]] yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji [[Kompleks (kîmya)|kompleksên kîmyayî]] yên ku bi [[girêdanên kovalent ên hevrêz]] ve bi hev ve girêdayî ne.<ref name="Atkins2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Chemical principles : the quest for insight |paşnav=Atkins |pêşnav=P. W. (Peter William) |weşanger=New York : W.H. Freeman |tarîx=2005 |isbn=978-0-7167-5701-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/chemicalprincipl00pete |paşnav2=Jones |pêşnav2=Loretta}}</ref> [[Element|Elementên kîmyayî]] yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di [[molekula duatomîk]] H<sub>2</sub>, an [[Molekul|molekula piratomîk]] S<sub>8</sub> <sub>,</sub> hwd.).<ref name="Atkins2005" /> Gelek têkelên [[kîmya]]yî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla ''[[Chemical Abstracts Service]]'' (CAS) ve hatî destnîşankirin: [[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara wê ya CAS]]. Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek [[mîneralên sîlîkat]], madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên [[Krîstalîzasyon|krîstalî]] pir caran wekî "[[pêkhateyên nestoîkyometrîk]]" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya [[Qalika (jeolojî)|qalik]] û [[Manto (jeolojî)|mantoya]] Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên [[îzotop]]ên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne. == Cure == === Molekul === {{Gotara bingehîn|Molekul}} Molekul komeke ji du an zêdetir atomên [[Barê karebayî|elektrîkiya bêalî]] ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/M04002.html |sernav=IUPAC - molecule (M04002) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry, the central science |paşnav=Brown |pêşnav=Theodore L. |weşanger=Upper Saddle River, N.J. : Prentice Hall |tarîx=2003 |isbn=978-0-13-038169-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/studentlectureno00theo |paşnav2=LeMay |pêşnav2=H. Eugene (Harold Eugene) |paşnav3=Bursten |pêşnav3=Bruce Edward |paşnav4=Brown |pêşnav4=Theodore L. Chemistry : the central science}}</ref> Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula [[oksîjen]]ê (O<sub>2</sub> ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna [[av]] (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H<sub>2</sub>O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne. === Pêkhateyên îyonî === Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji [[îyon]]ên ku bi [[Barê karebayî|hêzên elektrostatîk]] ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî [[Girêdana îyonîk|''girêdana îyonîk'']] tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re ''katyon'' tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re ''anyon'' tê gotin, pêk tê. Ew dikarin [[Îyon|îyonên sade]] bin wekî [[natriyûm]] (Na<sup>+</sup>) û [[Klorîn|klorîd]] (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên [[Îyonên piratomî|piratomî]] bin wekî îyonên [[amonyûm]] (NH+4) û [[karbonat]] (CO2−3) di [[amonyûm karbonat]] de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di [[Avahiya krîstalî|avahiyek krîstalî]] de. Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî [[hîdroksîd]] OH<sup>−</sup> an [[oksîd]] O<sup>2−</sup>) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî [[Xwê (kîmya)|xwê]] têne naskirin û dikarin bi rêya [[Reaksiyona asîd-baz|reaksiyonên asîd-bazê]] werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên [[pêkhêner]] werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, [[cemidandin]], reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona [[veguhastina elektronan]] di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên [[halojên]]) de pêk tê. Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî [[Xala helînê|xalên helînê]] û [[Xala kelînê|kelandine]] yên bilind hene, û [[sert]] û [[şikestî]] ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav [[Îzolator|elektrîkî îzole]] dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin. === Pêkhateyên navmetalî === Pêkhateya navmetalî (''intermetallic'') cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/903959750 |sernav=The science and engineering of materials |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=de |rr=}}</ref> Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin.<ref name=":1" /> === Kompleks === Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî [[Kanza|metal]] e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî ''lîgand'' an ''ajanên kompleksçêker'' têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |doi=10.1002/9780470687123}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/C01203.html |sernav=IUPAC - complex (C01203) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/C01330 |sernav=IUPAC - coordination entity (C01330) |malper=goldbook.iupac.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Chemistry (IUPAC) |pêşnav=The International Union of Pure and Applied}}</ref> Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |sernav=Chemistry of the Elements |malper=linkinghub.elsevier.com |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> == Binêre == * [[Kîmyaya organîk]] * [[Kîmyaya fizîkî]] * [[Kîmyaya analîtîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 7vhgqi5yzd75a3klr0636cy3fpicepe Inter Miami 0 329178 2084324 2083806 2026-08-07T23:09:13Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2084324 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel [[Major League Soccer]](MLS) e ku ji [[Fort Lauderdale]] ya herêma metropolîtan a [[Miami]]yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-expansion-team-begin-play-2020 |sernav=Miami MLS expansion team to begin play in 2020 {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Yane di milkê komek veberhêneran de ye ku [[David Beckham]], lîstikvanê berê yê tîma neteweyî ya [[Înglistan]]ê, di nav wan de ye û rolek sereke dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Madigan |pêşnav=Nick |tarîx=2014-02-05 |sernav=Hurdles Ahead for Beckham and M.L.S. in Miami |url=https://www.nytimes.com/2014/02/06/sports/soccer/david-beckham-confirms-miami-plans-but-hurdles-remain.html |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Dîrok == Di destpêkê de koma xwediyanan yaneyê ji David Beckham, hevkarê wî yê bazirganî [[Simon Fuller]] û [[Marcelo Claure]] pêk dihat. Di Kanûna Pêşîn 2017an de, birayên [[Jorge Mas]] û [[Jose Mas]] her weha karsazê japonî [[Masayoshi Son]] jî tevlî komê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/three-new-owners-added-david-beckhams-miami-expansion-team |sernav=Three new owners added to David Beckham's Miami expansion team {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Di 29ê Çileya 2018an de, koma xwediyanan ji aliyê Major League Soccer (MLS) ve wek franchiseya 25emîn a lîgê hate pejirandin. Takîm di sezona 2020an de dest bi pêşbaziyên MLS kir. Bi vî awayî, Inter Miami piştî [[Miami Fusion]], <[[Tampa Bay Mutiny]] û [[Orlando City]] bû franchiseya çaremîn a MLSê ku li eyaleta Florida ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |sernav=Yahoo Sports: News, Scores, Video, Fantasy Games, Schedules & More - Yahoo Sports |malper=Yahoo Sports |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US |archive-date=2025-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819064528/https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |url-status=dead }}</ref> Di Tebaxa 2018an de, [[Paul McDonough]] wek rêvebirê werzîşê hate tayînkirin. Di destpêka Îlona 2018an de hate ragihandin ku navê fermî yê franchiseyê dê Club Internacional de Fútbol Miami be, ku bi kurtasî wek Inter Miami tê naskirin. Ev nav ji bo nîşandana statûya Miami wek bajarê cîhanî, ku hemû çand û civakan qebûl dike, hate hilbijartin. Rengên logoyê reş, spî û pembe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-hires-paul-mcdonough-sporting-director |sernav=Miami MLS hires Paul McDonough from Atlanta to be Sporting Director {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Wek yekem rahênerê sereke yê dîroka yaneyê, [[Diego Alonso]]hate peyman kirin. Yekem maça fermî ya Inter Miami di 1ê Adara 2020an de li dijî [[Los Angeles FC]] hate lîstin û bi encama 0-1 winda bû. Yekem gola dîrokî ya yaneyê jî ji aliyê [[Rodolfo Pizarro]] ve hate tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-selects-diego-alonso-first-ever-head-coach-club-history |sernav=Inter Miami CF Selects Diego Alonso as First-Ever Head Coach in Club History {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Piştre sezona 2020an ji ber nexweşiya COVID-19 hate rawestandin. Dema pêşbaziya ligê vegeriya, Inter Miami di pêşbaziya [[MLS is Back]] de tev li bû, lê hemû sê maçên komê winda kir û ji pêşbaziyê derket. Piştî destpêkeke dijwar, yaneyê yekem serkeftina fermî ya xwe bi ser [[Orlando City]] de bi encama 3-2 qezenj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Beckham über Miami: "Real Madrid wurde auch nicht an einem Tag erbaut" |url=https://www.kicker.de/beckham_ueber_miami_real_madrid_wurde_auch_nicht_an_einem_tag_erbaut_-780118/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di sala 2020an de, stêrkên navdar wek [[Blaise Matuidi]] û [[Gonzalo Higuaín]] jî hatin veguheztin bo Inter Miami. Lêbelê, sezona debutê ya klûbê bi encamên nebaş qediya û paşê hem rêvebirê werzîşê McDonough û hem jî rahêner Alonso ji kar hatin dûrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-signs-forward-gonzalo-higua-n-designated-player |sernav=Inter Miami CF Signs Forward Gonzalo Higuaín as Designated Player {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Ji bo sezona 2021an, [[Chris Henderson]] bû rêvebirê werzîşê yê nû û [Phil Neville]] bû rahênerê sereke. Takîm nekarî bikeve jêlîstin û herweha di sezona 2022an de jî ev armanc bi dest nexistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-appoints-chris-henderson-chief-soccer-officer-and-sporting-direct |sernav=Inter Miami CF Appoints Chris Henderson as Chief Soccer Officer and Sporting Director {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Di sezona 2023an de, Inter Miami di dawiya tabloya [[Eastern Conference]] de bû. Ji ber vê yekê Phil Neville ji kar hat dûrkirin û şûna wî [[Gerardo Martino]] girt. Di tîrmeha 2023an de, yaneyê stêrka cîhanî [[Lionel Messi]] peyman kir. Piştre hevalên wî yên berê yên Barcelona, [[Jordi Alba]] û [[Sergio Busquets]] jî tevlî takîmê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-06-07 |sernav=Lionel Messi to join Inter Miami after leaving Paris St-Germain |url=https://www.bbc.com/sport/football/65832658 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=BBC Sport |ziman=en-GB}}</ref> Bi hatina Messi, Inter Miami di [[Leagues Cup 2023]] de performansa pir baş nîşan da û di fînalê de [[Nashville SC]] di tawan têk bir. Bi vî awayî klûbê yekem sernavê dîroka xwe qezenj kir. Her weha di [[U.S. Open Cup]] de gihîşt fînalê, lê li hember [[Houston Dynamo]] winda kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lionel-messi-injury-inter-miami-d47255d121c33963017ffe5dc5ad3b6d |sernav=Without Lionel Messi, Inter Miami loses 2-1 to Houston in US Open Cup final |malper=AP News |tarîx=2023-09-27 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=Reynolds |pêşnav=Tim}}</ref> Ji bo sezona 2024an, [[Luis Suárez]] jî tevlî takîmê bû. Inter Miami [[ Supporter’s Shield]] qezenj kir û wek baştirîn takîma sezona normal a MLS hate nasîn. Ev serkeftin rê vekir ku yane bibe beşdarê [[FIFA Club World Cup 2025]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41567047/lionel-messi-goals-inter-miami-clinch-mls-supporters-shield |malper=www.espn.com |roja-gihiştinê=2026-08-05}}</ref> Di dawiya sezona 2024an de, [[Gerardo Martino]] ji karê xwe vekişiya. Ji bo sezona 2025an, [[Javier Mascherano]], hevalê berê yê Messi li Barcelona, wek rahênerê sereke hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Argentinische Connection und Beckham-Vorschusslorbeeren: Mascherano trainiert Messi |url=https://www.kicker.de/argentinische-connection-und-beckham-vorschusslorbeeren-mascherano-trainiert-messi-1070774/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di FIFA Club World Cup 2025 de, Inter Miami li hember [[Paris Saint-Germain]] têk çû. Lê di jêlîstina [[MLS Cup]] de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî ku Nashville SC, [FC Cincinnati]] û [[New York City FC]] ji pêşbaziyê derxist, di fînalê de [[Vancouver Whitecaps]] bi encama 3-1 têk bir û yekem MLS Cupa dîroka xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.com/soccer/lionel-messi-steers-inter-miami-historic-mls-cup-win-vs-thomas-mullers-whitecaps |sernav=Lionel Messi Steers Inter Miami to Historic MLS Cup Win vs. Thomas Muller's Whitecaps |malper=SI |tarîx=2025-12-06 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> == Yarîgeh == Inter Miami di destpêkê de plan dikir ku maçên xwe yên malê di sezonên 2020 û 2021 de li [[Inter Miami Stadium]]ê li Fort Lauderdale, ku di destpêkê de 18.000 cihên rûniştinê hebûn, bilîze. Ji bo sezona 2022an, veguhastina bo [[Nu Stadium]]a nû ya li Miami, ku mezinahiya wê 25.000 temaşevanan e, hatibû plan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/its-official-major-league-soccer-awards-expansion-team-miami |sernav=It's official: Major League Soccer awards expansion team to Miami {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî van du salan, Inter Miami Stadium tenê wekî stadyuma ji bo yaneya [[Inter Miami II]], were bikaranîna. Heya wê demê Inter Miami II stadyumê bi yaneya yekem re bi hevparî bikar dianî. Ji ber ku avakirina stadyuma nû ya li Miami hêj dest pê nekiribû, Inter Miami di sezonên 2022 û 2023 de jî maçên xwe yên malê li Fort Lauderdale lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/inter-miami-comes-closer-2020-debut-demolition-lockhart-stadium |sernav=Inter Miami comes closer to 2020 debut with demolition of Lockhart Stadium {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî ku Lionel Messi di tîrmeha 2023an de hat transfer kirin, li her sê goşeyên vekirî yên stadyumê temaşegeh zêde hatin avakirin. Ev temaşegeh berê ji bo [[Miami International Autodrome]] dihatin bikaranîn. Bi vî awayî mezinahiya yarîgehê bi 3.000 cihan zêde bû û gihîşt nêzîkî 21.000 temaşevanan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav=The Athletic |paşnav2=Peck |pêşnav2=Brooks |tarîx=2023-07-14 |sernav=Inter Miami building new stands at DRV PNK stadium ahead of Lionel Messi arrival |url=https://www.nytimes.com/athletic/4685854/2023/07/12/messi-inter-miami-new-stands-stadium/ |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Di îlona 2024an de, Inter Miami ragihand ku ji bo sezona 2026 dê veguhezîne Nu Stadium. Maça dawî ya MLSê ya tîmê li Inter Miami Stadium fînala MLS Cup 2025 bû, ku tîmê tê de serket. Ji ber ku yane sezona MLS 2026an bi pênc maçên derveyî malê dest pê kir, piştî wê di yarîgehê de tu maça lîgê nehat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/we-re-coming-home-inter-miami-to-play-in-miami-in-2026 |sernav=We’re Coming Home: Inter Miami to Play in Miami in 2026 {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Maça fermî ya dawî li Inter Miami Stadium yekserîya 1-1 li dijî Nashville SC bû, ku di maça vegerê ya qonaxa 1/8a fînalê ya [[CONCACAF Champions Cup]]ê de, di 18ê adara 2026 de hat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kicker.de/inter-miami-gegen-nashville-2026-concacaf-champions-league-5182020/spielbericht |sernav=Messi schießt 900. Tor - und fliegt wie Müller raus |malper=kicker |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=de-DE}}</ref> == Yarîvan == '''Lîsta yarîvanan'''{{Football squad start}} {{Football squad player|no=2|pos=DF|nat=ARG|name=[[Gonzalo Luján]]}} {{Football squad player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Sergio Reguilón]]}} {{Football squad player|no=4|pos=DF|nat=ARG|name=[[Facundo Mura]]}} {{Football squad player|no=7|pos=MF|nat=ARG|name=[[Rodrigo de Paul]]}} {{Football squad player|no=8|pos=MF|nat=VEN|name=[[Telasco Segovia]]}} {{Football squad player|no=9|pos=FW|nat=URY|name=[[Luis Suárez]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[Lionel Messi]] ''(DP, IP)''}} {{Football squad player|no=13|pos=GK|nat=ARG|name=[[Luis Barraza]]}} {{Football squad player|no=16|pos=DF|nat=BRA|name=[[Micael dos Santos Silva|Micael]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=17|pos=DF|nat=JAM|name=[[Ian Fray]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=19|pos=FW|nat=MEX|name=[[Germán Berterame]]}} {{Football squad player|no=20|pos=MF|nat=USA|name=[[Santiago Morales]] ''(HGP)''}} {{Football squad mid}} {{Football squad player|no=21|pos=FW|nat=ARG|name=[[Tadeo Allende]]}} {{Football squad player|no=22|pos=MF|nat=ARG|name=[[David Ayala]] ''(IP, U22)''}} {{Football squad player|no=24|pos=FW|nat=ARG|name=[[Mateo Silvetti]] ''(U22)''}} {{Football squad player|no=26|pos=DF|nat=USA|name=[[Tyler Hall]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=32|pos=DF|nat=GRE|name=[[Noah Allen]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=34|pos=GK|nat=ARG|name=[[Rocco Ríos Novo]]}} {{Football squad player|no=37|pos=DF|nat=URY|name=[[Maximiliano Falcón]]}} {{Football squad player|no=41|pos=MF|nat=HON|name=[[David Ruiz]]}} {{Football squad player|no=42|pos=MF|nat=ITA|name=[[Yannick Bright]]}} {{Football squad player|no=56|pos=FW|nat=USA|name=[[Dániel Pintér]]}} {{Football squad player|no=62|pos=DF|nat=DOM|name=[[Israel Boatwright]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=97|pos=GK|nat=CAN|name=[[Dayne St. Clair]]}} {{Football squad end}} '''Yarîvanên navdar:''' * {{ESP|Jordi Alba}} (2023–2025) * {{ESP|Sergio Busquets}} (2023–2025) * {{ENG|Kieran Gibbs}} (2021–2022) * {{DYA|Julian Gressel}} (2024–2025) * {{ARG|Gonzalo Higuaín}} (2020–2022) * {{TTO|Joevin Jones}} (2021–2022) * {{DYA|Jerome Kiesewetter}} (2020) * {{VEN|Josef Martínez}} (2023) * {{FRA|Blaise Matuidi}} (2020–2022) * {{ARG|Lionel Messi}} (ji 2023) * {{ARG|Rodrigo de Paul}} (ji 2025) * {{MEX|Rodolfo Pizarro}} (2020–2021, 2023) * {{DYA|Luis Robles}} (2020) * {{DYA|Brek Shea}} (2020–2022) * {{URY|Luis Suárez}} (ji 2024) * {{DYA|DeAndre Yedlin}} (2022–2024) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} m5iwmq67prsx9yno7xmisi8jc7jd3ft 2084325 2084324 2026-08-07T23:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2084325 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel [[Major League Soccer]](MLS) e ku ji [[Fort Lauderdale]] ya herêma metropolîtan a [[Miami]]yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-expansion-team-begin-play-2020 |sernav=Miami MLS expansion team to begin play in 2020 {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer }}</ref> Yane di milkê komek veberhêneran de ye ku [[David Beckham]], lîstikvanê berê yê tîma neteweyî ya [[Înglistan]]ê, di nav wan de ye û rolek sereke dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Madigan |pêşnav=Nick |tarîx=2014-02-05 |sernav=Hurdles Ahead for Beckham and M.L.S. in Miami |url=https://www.nytimes.com/2014/02/06/sports/soccer/david-beckham-confirms-miami-plans-but-hurdles-remain.html |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> == Dîrok == Di destpêkê de koma xwediyanan yaneyê ji David Beckham, hevkarê wî yê bazirganî [[Simon Fuller]] û [[Marcelo Claure]] pêk dihat. Di Kanûna Pêşîn 2017an de, birayên [[Jorge Mas]] û [[Jose Mas]] her weha karsazê japonî [[Masayoshi Son]] jî tevlî komê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/three-new-owners-added-david-beckhams-miami-expansion-team |sernav=Three new owners added to David Beckham's Miami expansion team {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer }}</ref> Di 29ê Çileya 2018an de, koma xwediyanan ji aliyê Major League Soccer (MLS) ve wek franchiseya 25emîn a lîgê hate pejirandin. Takîm di sezona 2020an de dest bi pêşbaziyên MLS kir. Bi vî awayî, Inter Miami piştî [[Miami Fusion]], <[[Tampa Bay Mutiny]] û [[Orlando City]] bû franchiseya çaremîn a MLSê ku li eyaleta Florida ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |sernav=Yahoo Sports: News, Scores, Video, Fantasy Games, Schedules & More - Yahoo Sports |malper=Yahoo Sports |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250819064528/https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di Tebaxa 2018an de, [[Paul McDonough]] wek rêvebirê werzîşê hate tayînkirin. Di destpêka Îlona 2018an de hate ragihandin ku navê fermî yê franchiseyê dê Club Internacional de Fútbol Miami be, ku bi kurtasî wek Inter Miami tê naskirin. Ev nav ji bo nîşandana statûya Miami wek bajarê cîhanî, ku hemû çand û civakan qebûl dike, hate hilbijartin. Rengên logoyê reş, spî û pembe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-hires-paul-mcdonough-sporting-director |sernav=Miami MLS hires Paul McDonough from Atlanta to be Sporting Director {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer }}</ref> Wek yekem rahênerê sereke yê dîroka yaneyê, [[Diego Alonso]]hate peyman kirin. Yekem maça fermî ya Inter Miami di 1ê Adara 2020an de li dijî [[Los Angeles FC]] hate lîstin û bi encama 0-1 winda bû. Yekem gola dîrokî ya yaneyê jî ji aliyê [[Rodolfo Pizarro]] ve hate tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-selects-diego-alonso-first-ever-head-coach-club-history |sernav=Inter Miami CF Selects Diego Alonso as First-Ever Head Coach in Club History {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf }}</ref> Piştre sezona 2020an ji ber nexweşiya COVID-19 hate rawestandin. Dema pêşbaziya ligê vegeriya, Inter Miami di pêşbaziya [[MLS is Back]] de tev li bû, lê hemû sê maçên komê winda kir û ji pêşbaziyê derket. Piştî destpêkeke dijwar, yaneyê yekem serkeftina fermî ya xwe bi ser [[Orlando City]] de bi encama 3-2 qezenj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Beckham über Miami: "Real Madrid wurde auch nicht an einem Tag erbaut" |url=https://www.kicker.de/beckham_ueber_miami_real_madrid_wurde_auch_nicht_an_einem_tag_erbaut_-780118/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE }}</ref> Di sala 2020an de, stêrkên navdar wek [[Blaise Matuidi]] û [[Gonzalo Higuaín]] jî hatin veguheztin bo Inter Miami. Lêbelê, sezona debutê ya klûbê bi encamên nebaş qediya û paşê hem rêvebirê werzîşê McDonough û hem jî rahêner Alonso ji kar hatin dûrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-signs-forward-gonzalo-higua-n-designated-player |sernav=Inter Miami CF Signs Forward Gonzalo Higuaín as Designated Player {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf }}</ref> Ji bo sezona 2021an, [[Chris Henderson]] bû rêvebirê werzîşê yê nû û [Phil Neville]] bû rahênerê sereke. Takîm nekarî bikeve jêlîstin û herweha di sezona 2022an de jî ev armanc bi dest nexistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-appoints-chris-henderson-chief-soccer-officer-and-sporting-direct |sernav=Inter Miami CF Appoints Chris Henderson as Chief Soccer Officer and Sporting Director {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf }}</ref> Di sezona 2023an de, Inter Miami di dawiya tabloya [[Eastern Conference]] de bû. Ji ber vê yekê Phil Neville ji kar hat dûrkirin û şûna wî [[Gerardo Martino]] girt. Di tîrmeha 2023an de, yaneyê stêrka cîhanî [[Lionel Messi]] peyman kir. Piştre hevalên wî yên berê yên Barcelona, [[Jordi Alba]] û [[Sergio Busquets]] jî tevlî takîmê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-06-07 |sernav=Lionel Messi to join Inter Miami after leaving Paris St-Germain |url=https://www.bbc.com/sport/football/65832658 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=BBC Sport |ziman=en-GB }}</ref> Bi hatina Messi, Inter Miami di [[Leagues Cup 2023]] de performansa pir baş nîşan da û di fînalê de [[Nashville SC]] di tawan têk bir. Bi vî awayî klûbê yekem sernavê dîroka xwe qezenj kir. Her weha di [[U.S. Open Cup]] de gihîşt fînalê, lê li hember [[Houston Dynamo]] winda kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lionel-messi-injury-inter-miami-d47255d121c33963017ffe5dc5ad3b6d |sernav=Without Lionel Messi, Inter Miami loses 2-1 to Houston in US Open Cup final |malper=AP News |tarîx=2023-09-27 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=Reynolds |pêşnav=Tim }}</ref> Ji bo sezona 2024an, [[Luis Suárez]] jî tevlî takîmê bû. Inter Miami [[Supporter’s Shield]] qezenj kir û wek baştirîn takîma sezona normal a MLS hate nasîn. Ev serkeftin rê vekir ku yane bibe beşdarê [[FIFA Club World Cup 2025]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41567047/lionel-messi-goals-inter-miami-clinch-mls-supporters-shield |malper=www.espn.com |roja-gihiştinê=2026-08-05 }}</ref> Di dawiya sezona 2024an de, [[Gerardo Martino]] ji karê xwe vekişiya. Ji bo sezona 2025an, [[Javier Mascherano]], hevalê berê yê Messi li Barcelona, wek rahênerê sereke hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Argentinische Connection und Beckham-Vorschusslorbeeren: Mascherano trainiert Messi |url=https://www.kicker.de/argentinische-connection-und-beckham-vorschusslorbeeren-mascherano-trainiert-messi-1070774/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE }}</ref> Di FIFA Club World Cup 2025 de, Inter Miami li hember [[Paris Saint-Germain]] têk çû. Lê di jêlîstina [[MLS Cup]] de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî ku Nashville SC, [FC Cincinnati]] û [[New York City FC]] ji pêşbaziyê derxist, di fînalê de [[Vancouver Whitecaps]] bi encama 3-1 têk bir û yekem MLS Cupa dîroka xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.com/soccer/lionel-messi-steers-inter-miami-historic-mls-cup-win-vs-thomas-mullers-whitecaps |sernav=Lionel Messi Steers Inter Miami to Historic MLS Cup Win vs. Thomas Muller's Whitecaps |malper=SI |tarîx=2025-12-06 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US }}</ref> == Yarîgeh == Inter Miami di destpêkê de plan dikir ku maçên xwe yên malê di sezonên 2020 û 2021 de li [[Inter Miami Stadium]]ê li Fort Lauderdale, ku di destpêkê de 18.000 cihên rûniştinê hebûn, bilîze. Ji bo sezona 2022an, veguhastina bo [[Nu Stadium]]a nû ya li Miami, ku mezinahiya wê 25.000 temaşevanan e, hatibû plan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/its-official-major-league-soccer-awards-expansion-team-miami |sernav=It's official: Major League Soccer awards expansion team to Miami {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer }}</ref> Piştî van du salan, Inter Miami Stadium tenê wekî stadyuma ji bo yaneya [[Inter Miami II]], were bikaranîna. Heya wê demê Inter Miami II stadyumê bi yaneya yekem re bi hevparî bikar dianî. Ji ber ku avakirina stadyuma nû ya li Miami hêj dest pê nekiribû, Inter Miami di sezonên 2022 û 2023 de jî maçên xwe yên malê li Fort Lauderdale lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/inter-miami-comes-closer-2020-debut-demolition-lockhart-stadium |sernav=Inter Miami comes closer to 2020 debut with demolition of Lockhart Stadium {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer }}</ref> Piştî ku Lionel Messi di tîrmeha 2023an de hat transfer kirin, li her sê goşeyên vekirî yên stadyumê temaşegeh zêde hatin avakirin. Ev temaşegeh berê ji bo [[Miami International Autodrome]] dihatin bikaranîn. Bi vî awayî mezinahiya yarîgehê bi 3.000 cihan zêde bû û gihîşt nêzîkî 21.000 temaşevanan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav=The Athletic |paşnav2=Peck |pêşnav2=Brooks |tarîx=2023-07-14 |sernav=Inter Miami building new stands at DRV PNK stadium ahead of Lionel Messi arrival |url=https://www.nytimes.com/athletic/4685854/2023/07/12/messi-inter-miami-new-stands-stadium/ |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di îlona 2024an de, Inter Miami ragihand ku ji bo sezona 2026 dê veguhezîne Nu Stadium. Maça dawî ya MLSê ya tîmê li Inter Miami Stadium fînala MLS Cup 2025 bû, ku tîmê tê de serket. Ji ber ku yane sezona MLS 2026an bi pênc maçên derveyî malê dest pê kir, piştî wê di yarîgehê de tu maça lîgê nehat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/we-re-coming-home-inter-miami-to-play-in-miami-in-2026 |sernav=We’re Coming Home: Inter Miami to Play in Miami in 2026 {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf }}</ref> Maça fermî ya dawî li Inter Miami Stadium yekserîya 1-1 li dijî Nashville SC bû, ku di maça vegerê ya qonaxa 1/8a fînalê ya [[CONCACAF Champions Cup]]ê de, di 18ê adara 2026 de hat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kicker.de/inter-miami-gegen-nashville-2026-concacaf-champions-league-5182020/spielbericht |sernav=Messi schießt 900. Tor - und fliegt wie Müller raus |malper=kicker |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=de-DE }}</ref> == Yarîvan == '''Lîsta yarîvanan'''{{Football squad start}} {{Football squad player|no=2|pos=DF|nat=ARG|name=[[Gonzalo Luján]]}} {{Football squad player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Sergio Reguilón]]}} {{Football squad player|no=4|pos=DF|nat=ARG|name=[[Facundo Mura]]}} {{Football squad player|no=7|pos=MF|nat=ARG|name=[[Rodrigo de Paul]]}} {{Football squad player|no=8|pos=MF|nat=VEN|name=[[Telasco Segovia]]}} {{Football squad player|no=9|pos=FW|nat=URY|name=[[Luis Suárez]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[Lionel Messi]] ''(DP, IP)''}} {{Football squad player|no=13|pos=GK|nat=ARG|name=[[Luis Barraza]]}} {{Football squad player|no=16|pos=DF|nat=BRA|name=[[Micael dos Santos Silva|Micael]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=17|pos=DF|nat=JAM|name=[[Ian Fray]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=19|pos=FW|nat=MEX|name=[[Germán Berterame]]}} {{Football squad player|no=20|pos=MF|nat=USA|name=[[Santiago Morales]] ''(HGP)''}} {{Football squad mid}} {{Football squad player|no=21|pos=FW|nat=ARG|name=[[Tadeo Allende]]}} {{Football squad player|no=22|pos=MF|nat=ARG|name=[[David Ayala]] ''(IP, U22)''}} {{Football squad player|no=24|pos=FW|nat=ARG|name=[[Mateo Silvetti]] ''(U22)''}} {{Football squad player|no=26|pos=DF|nat=USA|name=[[Tyler Hall]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=32|pos=DF|nat=GRE|name=[[Noah Allen]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=34|pos=GK|nat=ARG|name=[[Rocco Ríos Novo]]}} {{Football squad player|no=37|pos=DF|nat=URY|name=[[Maximiliano Falcón]]}} {{Football squad player|no=41|pos=MF|nat=HON|name=[[David Ruiz]]}} {{Football squad player|no=42|pos=MF|nat=ITA|name=[[Yannick Bright]]}} {{Football squad player|no=56|pos=FW|nat=USA|name=[[Dániel Pintér]]}} {{Football squad player|no=62|pos=DF|nat=DOM|name=[[Israel Boatwright]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=97|pos=GK|nat=CAN|name=[[Dayne St. Clair]]}} {{Football squad end}} '''Yarîvanên navdar:''' * {{ESP|Jordi Alba}} (2023–2025) * {{ESP|Sergio Busquets}} (2023–2025) * {{ENG|Kieran Gibbs}} (2021–2022) * {{DYA|Julian Gressel}} (2024–2025) * {{ARG|Gonzalo Higuaín}} (2020–2022) * {{TTO|Joevin Jones}} (2021–2022) * {{DYA|Jerome Kiesewetter}} (2020) * {{VEN|Josef Martínez}} (2023) * {{FRA|Blaise Matuidi}} (2020–2022) * {{ARG|Lionel Messi}} (ji 2023) * {{ARG|Rodrigo de Paul}} (ji 2025) * {{MEX|Rodolfo Pizarro}} (2020–2021, 2023) * {{DYA|Luis Robles}} (2020) * {{DYA|Brek Shea}} (2020–2022) * {{URY|Luis Suárez}} (ji 2024) * {{DYA|DeAndre Yedlin}} (2022–2024) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 91fyialjqh9xz4qxremrvfud41kzmc1 Large language model 0 329185 2084182 2084049 2026-08-07T13:45:48Z MikaelF 935 Modela zimanî ya mezin 2084182 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''Modela zimanî ya mezin''' (kurtenav '''LLM''' ji [[inglîzî]] ''large language model'') modela [[Jîriya çêkirî|hişê çêkirî]] (AI) ye ku bi gelemperî li ser bingeha toreke [[demar]]î tê avakirin. Ev model bi hejmareke pir mezin a nivîsan hatiye perwerdekirin ji bo karên pêvajoyê zimanê xwezayî, bi taybetî ji bo afirandina nivîs û axaftinê. LLM dikarin bi gelemperî nivîs biafirînin, kurtasî bikin, wergerînin û analîz bikin. Her wiha, ew bingehê teknolojiyê ne ku gelek chatbotên nûjen li ser wan dimeşin. Ger daneyên ku model bi wan hatiye perwerdekirin yekalî, kêmasîdar an ne rast bin, dibe ku encamên ku model derdixe jî bi kêmasî û ne rast bin. LLM bi piranî li ser mîmariya transformerê bingeh digirin. Transformerên afirîner yên ji berê hatine perwerdekirin (GPT) cureyek ji modelên zimanî yên mezin in ku ji bo pêşbînîkirina peyva pêş de têne perwerdekirin. Dûvre ev model bi fine-tuning têne xurtkirin û rastkirin, da ku ferman û daxwazan baştir fam bikin û wekî alîkaran bixebitin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] 7hdmpntc6vpurt4zglh0lj51i8xhjvm Bandora jîriya çêkirî di kargehan de 0 329209 2084183 2026-08-07T14:17:57Z Biyolojiyabikurdi 31567 Rûpelek nû hat çêkirin. 2084183 wikitext text/x-wiki Ji wikipediyayê '''Jîriya çêkirî''', an jî '''jîriya destkarî''' (bi înglîzî: ''artificial intelligence ( AI)'') bikaranîna zanista komputerê û daneyan e ji bo avakirina makîneyên ko dikarin fêr bibin, pirsgirêkan çareser bikin û karên ko bi gelemperî hewceyê ramana mirovan in bikin. Li şûna ku tenê rêbaz û qaîdeyên hişk bişopîne, jîriya çêkirî (JÇ) li daneyan dinêre, qaliban dibîne û hilbijartinan dike an jî tiştên nû diafirîne. Di kargehan de bandora jîriya çêkirî hem sepanên ji bo baştirkirina ewlehî û tenduristiya karkeran û hem jî xeterên potansiyel ên ko divê werin kontrol kirin lixwe digire. Bikaranînek din a jîriya çêkirî jî şopandina hilberînê ye. Bikaranînek potansiyel a jîriya çêkirî ji bo kêmkirin an jî tûnekirina xeteran li kargehê ye. Di vir de armanc dûrxistina mirovan ji rewşên xeternak ên ko wekî xetera stresê, zêde karî (westîn), an jî ji birîndarbûna beşek laşê dûr bixe. Bi alîkariya jîriya çêkirî dibe ko hin analîtîkên pêşbinîkirinê werin amadekirin ko bikaribin şert û mercên ko dikarin bibin sedema xeteriyan, werin destnîşankirin. Wekî mînak, westîn, ji ber awayê xebatê ziyangirtina beşek laş an jî rûbirûmayîna bi madeyên jehrîn ko divê bi zûka alîkarî were kirin, xeterên gelemperî yên kargehê ne. Bi otomotîkîkirina xebatên tên dûbarekirin, bi rêya '''rastiya xeyalî''' (bi î''nglîzî:virtual reality'') baştirkirina bernameyên perwerdeyê an jî berê ko rû bide, tesbîtkirin û ragihandina xetereyê, hin karên girîng in ko bi alîkariya jîriya çêkirî ve wê werin sazkin bo dabînkirina ewlehî û tendirûstiya kargehê. Dema ku li cihê kar de tê bikaranîn, jîriya çêkirî di heman demê de egera xeterên nû jî pêşkêş dike. Ev xeter dibe ko ji teknîkên fêrbûna makîneyê derkevin holê ko dibin sedema tevgerên nepêşbînîkirî û nezelaliyê di biryardana wan de, an jî ji pirsgirêkên ewlehiya sîber û mehremiyeta agahiyan be. Gelek xetereyên jîriya çêkirî ji ber potansiyela wê ya ku bibe sedema guhertinan di rêxistina kar de, derûncivakî (psîkososyal) ne. Di be ko ji ber çavdariya zêde û domdar, di kargehê de mîkrorêveberiyek ava bibe. An jî algorîtma dibe ko bi nezanî an bi zanebûn pişbiryarên nebaş ên mirovan teqlîd bikin û sûcdarkirina xeletiyên makîneyê li şûna xwê, bidin ser operatorê mirovî. JÇ dibe ko bibe sedema xeteriyên fîzîkî di forma pevçûnên mirov-robotan de, û herwisa dibe ko bi rêya kontrola '''navrûyan''' (bi înglîzî:''interface'') di têkiliyên mirov-makîneyê de bibe sedema çêbûna xeteriyên ergonomîkî. Ji bo kontrolkirina xeteriyên JÇ, tedbîrên ewlehiya sîber, tên girtin. Parastina mahremiyata agahiyan tê dabînkirin. Li ser bikaranîna daneyan, zanyariyên rasteqîn bi karkeran ve tê parvekirin. Li ser karên robotên hevkar de hin sinordarî tê kirin. Tê pêşbînîkirin ku hin teknolojiyên dîjîtal bibin sedema windakirina kar. Ji salên 2020an pê ve, pejirandina robotîka nûjen bûye sedema mezinbûnek net di kar de. Lêbelê, gelek karsazî pêşbînî dikin ko otomasyon, an jî bikaranîna robotan dê di pêşerojê de bibe sedema windakirina kar. Ev bi taybetî ji bo şîrketên li [[Ewropaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] rast e.<ref> EIB (5 May 2022). Digitalisation in Europe 2021–2022: Evidence from the EIB Investment Survey. European Investment Bank.</ref> <ref>Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). "Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry". Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.</ref><ref>Genz, Sabrina (5 May 2022). "The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany". Brookings. Retrieved 5 June 2022.</ref> Tê pêşbînîkirin ku teknolojiyên dîjîtal ên din, wekî platform an daneyên mezin, bandorek nêtar li ser kar bikin.<nowiki></ref></nowiki> <ref>Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). "Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry". Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.</ref><ref>Genz, Sabrina (5 May 2022). "The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany". Brookings. Retrieved 5 June 2022.</ref>] Ji sala 2023an pê ve hejmareke mezin ji karmendên teknolojiyê ji kar hatine avêtin;<ref>Allyn, Bobby (28 January 2024). "Nearly 25,000 tech workers were laid off in the first weeks of 2024. Why is that?". NPR. Retrieved 27 November 2024.</ref>gelek ji van kêmkirinan bi bikaranîna jîriya çêkirî ve girêdayî ne.<ref>Ahirwar, Shalley (3 September 2025). "AI in Jobs & Workplace – The Workplace Automation". INTELLIGENCEINSIGHTS.NET. Retrieved 17 September 2025.</ref><ref>Cerullo, Megan (25 January 2024). "Tech companies are slashing thousands of jobs as they pivot toward AI". CBS. Retrieved 27 November 2024.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] lwudvh8yxe0s1d8zwgrph5azzlq7iof 2084184 2084183 2026-08-07T14:20:51Z Biyolojiyabikurdi 31567 2084184 wikitext text/x-wiki Ji wikipediyayê [[Jîriya çêkirî|'''Jîriya çêkirî''',]] an jî '''jîriya destkarî''' (bi înglîzî: ''artificial intelligence ( AI)'') bikaranîna zanista komputerê û daneyan e ji bo avakirina makîneyên ko dikarin fêr bibin, pirsgirêkan çareser bikin û karên ko bi gelemperî hewceyê ramana mirovan in bikin. Li şûna ku tenê rêbaz û qaîdeyên hişk bişopîne, jîriya çêkirî (JÇ) li daneyan dinêre, qaliban dibîne û hilbijartinan dike an jî tiştên nû diafirîne. Di kargehan de bandora jîriya çêkirî hem sepanên ji bo baştirkirina ewlehî û tenduristiya karkeran û hem jî xeterên potansiyel ên ko divê werin kontrol kirin lixwe digire. Bikaranînek din a jîriya çêkirî jî şopandina hilberînê ye. Bikaranînek potansiyel a jîriya çêkirî ji bo kêmkirin an jî tûnekirina xeteran li kargehê ye. Di vir de armanc dûrxistina mirovan ji rewşên xeternak ên ko wekî xetera stresê, zêde karî (westîn), an jî ji birîndarbûna beşek laşê dûr bixe. Bi alîkariya jîriya çêkirî dibe ko hin analîtîkên pêşbinîkirinê werin amadekirin ko bikaribin şert û mercên ko dikarin bibin sedema xeteriyan, werin destnîşankirin. Wekî mînak, westîn, ji ber awayê xebatê ziyangirtina beşek laş an jî rûbirûmayîna bi madeyên jehrîn ko divê bi zûka alîkarî were kirin, xeterên gelemperî yên kargehê ne. Bi otomotîkîkirina xebatên tên dûbarekirin, bi rêya '''rastiya xeyalî''' (bi î''nglîzî:virtual reality'') baştirkirina bernameyên perwerdeyê an jî berê ko rû bide, tesbîtkirin û ragihandina xetereyê, hin karên girîng in ko bi alîkariya jîriya çêkirî ve wê werin sazkin bo dabînkirina ewlehî û tendirûstiya kargehê. Dema ku li cihê kar de tê bikaranîn, jîriya çêkirî di heman demê de egera xeterên nû jî pêşkêş dike. Ev xeter dibe ko ji teknîkên fêrbûna makîneyê derkevin holê ko dibin sedema tevgerên nepêşbînîkirî û nezelaliyê di biryardana wan de, an jî ji pirsgirêkên ewlehiya sîber û mehremiyeta agahiyan be. Gelek xetereyên [[jîriya çêkirî]] ji ber potansiyela wê ya ku bibe sedema guhertinan di rêxistina kar de, derûncivakî (psîkososyal) ne. Di be ko ji ber çavdariya zêde û domdar, di kargehê de mîkrorêveberiyek ava bibe. An jî algorîtma dibe ko bi nezanî an bi zanebûn pişbiryarên nebaş ên mirovan teqlîd bikin û sûcdarkirina xeletiyên makîneyê li şûna xwê, bidin ser operatorê mirovî. JÇ dibe ko bibe sedema xeteriyên fîzîkî di forma pevçûnên mirov-robotan de, û herwisa dibe ko bi rêya kontrola '''navrûyan''' (bi înglîzî:''interface'') di têkiliyên mirov-makîneyê de bibe sedema çêbûna xeteriyên ergonomîkî. Ji bo kontrolkirina xeteriyên JÇ, tedbîrên ewlehiya sîber, tên girtin. Parastina mahremiyata agahiyan tê dabînkirin. Li ser bikaranîna daneyan, zanyariyên rasteqîn bi karkeran ve tê parvekirin. Li ser karên robotên hevkar de hin sinordarî tê kirin. Tê pêşbînîkirin ku hin teknolojiyên dîjîtal bibin sedema windakirina kar. Ji salên 2020an pê ve, pejirandina robotîka nûjen bûye sedema mezinbûnek net di kar de. Lêbelê, gelek karsazî pêşbînî dikin ko otomasyon, an jî bikaranîna robotan dê di pêşerojê de bibe sedema windakirina kar. Ev bi taybetî ji bo şîrketên li [[Ewropaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] rast e.<ref> EIB (5 May 2022). Digitalisation in Europe 2021–2022: Evidence from the EIB Investment Survey. European Investment Bank.</ref> <ref>Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). "Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry". Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.</ref><ref>Genz, Sabrina (5 May 2022). "The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany". Brookings. Retrieved 5 June 2022.</ref> Tê pêşbînîkirin ku teknolojiyên dîjîtal ên din, wekî platform an daneyên mezin, bandorek nêtar li ser kar bikin.<nowiki></ref></nowiki> <ref>Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). "Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry". Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.</ref><ref>Genz, Sabrina (5 May 2022). "The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany". Brookings. Retrieved 5 June 2022.</ref>] Ji sala 2023an pê ve hejmareke mezin ji karmendên teknolojiyê ji kar hatine avêtin;<ref>Allyn, Bobby (28 January 2024). "Nearly 25,000 tech workers were laid off in the first weeks of 2024. Why is that?". NPR. Retrieved 27 November 2024.</ref>gelek ji van kêmkirinan bi bikaranîna jîriya çêkirî ve girêdayî ne.<ref>Ahirwar, Shalley (3 September 2025). "AI in Jobs & Workplace – The Workplace Automation". INTELLIGENCEINSIGHTS.NET. Retrieved 17 September 2025.</ref><ref>Cerullo, Megan (25 January 2024). "Tech companies are slashing thousands of jobs as they pivot toward AI". CBS. Retrieved 27 November 2024.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] 8bvq3z92h37vkny2csczr5bbr4oahm1 2084185 2084184 2026-08-07T14:38:49Z Biyolojiyabikurdi 31567 2084185 wikitext text/x-wiki Ji wikipediyayê [[Jîriya çêkirî|'''Jîriya çêkirî''',]] an jî '''jîriya destkarî''' (bi înglîzî: ''artificial intelligence ( AI)'') bikaranîna zanista komputerê û daneyan e ji bo avakirina makîneyên ko dikarin fêr bibin, pirsgirêkan çareser bikin û karên ko bi gelemperî hewceyê ramana mirovan in bikin. Li şûna ku tenê rêbaz û qaîdeyên hişk bişopîne, jîriya çêkirî (JÇ) li daneyan dinêre, qaliban dibîne û hilbijartinan dike an jî tiştên nû diafirîne. Di kargehan de bandora jîriya çêkirî hem sepanên ji bo baştirkirina ewlehî û tenduristiya karkeran û hem jî xeterên potansiyel ên ko divê werin kontrol kirin lixwe digire. Bikaranînek din a jîriya çêkirî jî şopandina hilberînê ye. Bikaranînek potansiyel a jîriya çêkirî ji bo kêmkirin an jî tûnekirina xeteran li kargehê ye. Di vir de armanc dûrxistina mirovan ji rewşên xeternak ên ko wekî xetera stresê, zêde karî (westîn), an jî ji birîndarbûna beşek laşê dûr bixe. Bi alîkariya jîriya çêkirî dibe ko hin analîtîkên pêşbinîkirinê werin amadekirin ko bikaribin şert û mercên ko dikarin bibin sedema xeteriyan, werin destnîşankirin. Wekî mînak, westîn, ji ber awayê xebatê ziyangirtina beşek laş an jî rûbirûmayîna bi madeyên jehrîn ko divê bi zûka alîkarî were kirin, xeterên gelemperî yên kargehê ne. Bi otomotîkîkirina xebatên tên dûbarekirin, bi rêya '''rastiya xeyalî''' (bi î''nglîzî:virtual reality'') baştirkirina bernameyên perwerdeyê an jî berê ko rû bide, tesbîtkirin û ragihandina xetereyê, hin karên girîng in ko bi alîkariya jîriya çêkirî ve wê werin sazkin bo dabînkirina ewlehî û tendirûstiya kargehê. Dema ku li cihê kar de tê bikaranîn, jîriya çêkirî di heman demê de egera xeterên nû jî pêşkêş dike. Ev xeter dibe ko ji teknîkên fêrbûna makîneyê derkevin holê ko dibin sedema tevgerên nepêşbînîkirî û nezelaliyê di biryardana wan de, an jî ji pirsgirêkên ewlehiya sîber û mehremiyeta agahiyan be. Gelek xetereyên [[jîriya çêkirî]] ji ber potansiyela wê ya ku bibe sedema guhertinan di rêxistina kar de, derûncivakî (psîkososyal) ne. Di be ko ji ber çavdariya zêde û domdar, di kargehê de mîkrorêveberiyek ava bibe. An jî algorîtma dibe ko bi nezanî an bi zanebûn pişbiryarên nebaş ên mirovan teqlîd bikin û sûcdarkirina xeletiyên makîneyê li şûna xwê, bidin ser operatorê mirovî. JÇ dibe ko bibe sedema xeteriyên fîzîkî di forma pevçûnên mirov-robotan de, û herwisa dibe ko bi rêya kontrola '''navrûyan''' (bi înglîzî:''interface'') di têkiliyên mirov-makîneyê de bibe sedema çêbûna xeteriyên ergonomîkî. Ji bo kontrolkirina xeteriyên JÇ, tedbîrên ewlehiya sîber, tên girtin. Parastina mahremiyata agahiyan tê dabînkirin. Li ser bikaranîna daneyan, zanyariyên rasteqîn bi karkeran ve tê parvekirin. Li ser karên robotên hevkar de hin sinordarî tê kirin. Tê pêşbînîkirin ku hin teknolojiyên dîjîtal bibin sedema windakirina kar. Ji salên 2020an pê ve, pejirandina robotîka nûjen bûye sedema mezinbûnek net di kar de. Lêbelê, gelek karsazî pêşbînî dikin ko otomasyon, an jî bikaranîna robotan dê di pêşerojê de bibe sedema windakirina kar. Ev bi taybetî ji bo şîrketên li [[Ewropaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] rast e.<ref> EIB (5 May 2022). Digitalisation in Europe 2021–2022: Evidence from the EIB Investment Survey. European Investment Bank.</ref> <ref name="Parschau, Christian> Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). "Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry". Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.</ref> <ref name="Genz> Genz, Sabrina (5 May 2022). "The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany". Brookings. Retrieved 5 June 2022.</ref> Tê pêşbînîkirin ku teknolojiyên dîjîtal ên din, wekî platform an daneyên mezin, bandorek nêtar li ser kar bikin. <ref name="Parschau, Christian/><ref name="Genz/> Ji sala 2023an pê ve hejmareke mezin ji karmendên teknolojiyê ji kar hatine avêtin;<ref>Allyn, Bobby (28 January 2024). "Nearly 25,000 tech workers were laid off in the first weeks of 2024. Why is that?". NPR. Retrieved 27 November 2024.</ref>gelek ji van kêmkirinan bi bikaranîna jîriya çêkirî ve girêdayî ne.<ref>Ahirwar, Shalley (3 September 2025). "AI in Jobs & Workplace – The Workplace Automation". INTELLIGENCEINSIGHTS.NET. Retrieved 17 September 2025.</ref><ref>Cerullo, Megan (25 January 2024). "Tech companies are slashing thousands of jobs as they pivot toward AI". CBS. Retrieved 27 November 2024.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] libgs04e98jdnd8iafglkgzf6esjfpr 2084188 2084185 2026-08-07T15:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2084188 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Ji wikipediyayê [[Jîriya çêkirî|'''Jîriya çêkirî''',]] an jî '''jîriya destkarî''' (bi înglîzî: ''artificial intelligence ( AI)'') bikaranîna zanista komputerê û daneyan e ji bo avakirina makîneyên ko dikarin fêr bibin, pirsgirêkan çareser bikin û karên ko bi gelemperî hewceyê ramana mirovan in bikin. Li şûna ku tenê rêbaz û qaîdeyên hişk bişopîne, jîriya çêkirî (JÇ) li daneyan dinêre, qaliban dibîne û hilbijartinan dike an jî tiştên nû diafirîne. Di kargehan de bandora jîriya çêkirî hem sepanên ji bo baştirkirina ewlehî û tenduristiya karkeran û hem jî xeterên potansiyel ên ko divê werin kontrol kirin lixwe digire. Bikaranînek din a jîriya çêkirî jî şopandina hilberînê ye. Bikaranînek potansiyel a jîriya çêkirî ji bo kêmkirin an jî tûnekirina xeteran li kargehê ye. Di vir de armanc dûrxistina mirovan ji rewşên xeternak ên ko wekî xetera stresê, zêde karî (westîn), an jî ji birîndarbûna beşek laşê dûr bixe. Bi alîkariya jîriya çêkirî dibe ko hin analîtîkên pêşbinîkirinê werin amadekirin ko bikaribin şert û mercên ko dikarin bibin sedema xeteriyan, werin destnîşankirin. Wekî mînak, westîn, ji ber awayê xebatê ziyangirtina beşek laş an jî rûbirûmayîna bi madeyên jehrîn ko divê bi zûka alîkarî were kirin, xeterên gelemperî yên kargehê ne. Bi otomotîkîkirina xebatên tên dûbarekirin, bi rêya '''rastiya xeyalî''' (bi î''nglîzî:virtual reality'') baştirkirina bernameyên perwerdeyê an jî berê ko rû bide, tesbîtkirin û ragihandina xetereyê, hin karên girîng in ko bi alîkariya jîriya çêkirî ve wê werin sazkin bo dabînkirina ewlehî û tendirûstiya kargehê. Dema ku li cihê kar de tê bikaranîn, jîriya çêkirî di heman demê de egera xeterên nû jî pêşkêş dike. Ev xeter dibe ko ji teknîkên fêrbûna makîneyê derkevin holê ko dibin sedema tevgerên nepêşbînîkirî û nezelaliyê di biryardana wan de, an jî ji pirsgirêkên ewlehiya sîber û mehremiyeta agahiyan be. Gelek xetereyên [[jîriya çêkirî]] ji ber potansiyela wê ya ku bibe sedema guhertinan di rêxistina kar de, derûncivakî (psîkososyal) ne. Di be ko ji ber çavdariya zêde û domdar, di kargehê de mîkrorêveberiyek ava bibe. An jî algorîtma dibe ko bi nezanî an bi zanebûn pişbiryarên nebaş ên mirovan teqlîd bikin û sûcdarkirina xeletiyên makîneyê li şûna xwê, bidin ser operatorê mirovî. JÇ dibe ko bibe sedema xeteriyên fîzîkî di forma pevçûnên mirov-robotan de, û herwisa dibe ko bi rêya kontrola '''navrûyan''' (bi înglîzî:''interface'') di têkiliyên mirov-makîneyê de bibe sedema çêbûna xeteriyên ergonomîkî. Ji bo kontrolkirina xeteriyên JÇ, tedbîrên ewlehiya sîber, tên girtin. Parastina mahremiyata agahiyan tê dabînkirin. Li ser bikaranîna daneyan, zanyariyên rasteqîn bi karkeran ve tê parvekirin. Li ser karên robotên hevkar de hin sinordarî tê kirin. Tê pêşbînîkirin ku hin teknolojiyên dîjîtal bibin sedema windakirina kar. Ji salên 2020an pê ve, pejirandina robotîka nûjen bûye sedema mezinbûnek net di kar de. Lêbelê, gelek karsazî pêşbînî dikin ko otomasyon, an jî bikaranîna robotan dê di pêşerojê de bibe sedema windakirina kar. Ev bi taybetî ji bo şîrketên li [[Ewropaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] rast e.<ref> EIB (5 May 2022). Digitalisation in Europe 2021–2022: Evidence from the EIB Investment Survey. European Investment Bank.</ref> <ref name="Parschau, Christian> Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). "Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry". Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.</ref> <ref name="Genz> Genz, Sabrina (5 May 2022). "The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany". Brookings. Retrieved 5 June 2022.</ref> Tê pêşbînîkirin ku teknolojiyên dîjîtal ên din, wekî platform an daneyên mezin, bandorek nêtar li ser kar bikin. <ref name="Parschau, Christian/><ref name="Genz/> Ji sala 2023an pê ve hejmareke mezin ji karmendên teknolojiyê ji kar hatine avêtin;<ref>Allyn, Bobby (28 January 2024). "Nearly 25,000 tech workers were laid off in the first weeks of 2024. Why is that?". NPR. Retrieved 27 November 2024.</ref>gelek ji van kêmkirinan bi bikaranîna jîriya çêkirî ve girêdayî ne.<ref>Ahirwar, Shalley (3 September 2025). "AI in Jobs & Workplace – The Workplace Automation". INTELLIGENCEINSIGHTS.NET. Retrieved 17 September 2025.</ref><ref>Cerullo, Megan (25 January 2024). "Tech companies are slashing thousands of jobs as they pivot toward AI". CBS. Retrieved 27 November 2024.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] 6mv9zr3t4vxz8fuhj0m9bpig0hb97z8 2084242 2084188 2026-08-07T17:55:02Z Biyolojiyabikurdi 31567 2084242 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}[[Jîriya çêkirî|'''Jîriya çêkirî''',]] an jî '''jîriya destkarî''' (bi înglîzî: ''artificial intelligence ( AI)'') bikaranîna zanista komputerê û daneyan e ji bo avakirina makîneyên ko dikarin fêr bibin, pirsgirêkan çareser bikin û karên ko bi gelemperî hewceyê ramana mirovan in bikin. Li şûna ko tenê rêbaz û qaîdeyên hişk bişopîne, jîriya çêkirî (JÇ) li daneyan dinêre, qaliban dibîne û hilbijartinan dike an jî tiştên nû diafirîne. Di kargehan de bandora jîriya çêkirî hem sepanên ji bo baştirkirina ewlehî û tenduristiya karkeran û hem jî xeterên potansiyel ên ko divê werin kontrol kirin lixwe digire. Bikaranînek din a jîriya çêkirî jî şopandina hilberînê ye. Bikaranînek potansiyel a jîriya çêkirî ji bo kêmkirin an jî tûnekirina xeteran li kargehê ye. Di vir de armanc dûrxistina mirovan ji rewşên xeternak ên ko wekî xetera stresê, zêde karî (westîn), an jî ji birîndarbûna beşek laşê dûr bixe. Bi alîkariya jîriya çêkirî dibe ko hin analîtîkên pêşbinîkirinê werin amadekirin ko bikaribin şert û mercên ko dikarin bibin sedema xeteriyan, werin destnîşankirin. Wekî mînak, westîn, ji ber awayê xebatê ziyangirtina beşek laş an jî rûbirûmayîna bi madeyên jehrîn ko divê bi zûka alîkarî were kirin, xeterên gelemperî yên kargehê ne. Bi otomotîkîkirina xebatên tên dûbarekirin, bi rêya '''rastiya xeyalî''' (bi înglîzî'': virtual reality'') baştirkirina bernameyên perwerdeyê an jî berê ko rû bide, tesbîtkirin û ragihandina xetereyê, hin karên girîng in ko bi alîkariya jîriya çêkirî ve wê werin sazkin bo dabînkirina ewlehî û tendirûstiya kargehê. Dema ku li cihê kar de tê bikaranîn, jîriya çêkirî di heman demê de egera xeterên nû jî pêşkêş dike. Ev xeter dibe ko ji teknîkên fêrbûna makîneyê derkevin holê ko dibin sedema tevgerên nepêşbînîkirî û nezelaliyê di biryardana wan de, an jî ji pirsgirêkên ewlehiya sîber û mehremiyeta agahiyan be. Gelek xetereyên [[jîriya çêkirî]] ji ber potansiyela wê ya ko bibe sedema guhertinan di rêxistina kar de, derûncivakî (psîkososyal) ne. Di be ko ji ber çavdariya zêde û domdar, di kargehê de mîkrorêveberiyek ava bibe. An jî algorîtma dibe ko bi nezanî an bi zanebûn pişbiryarên nebaş ên mirovan teqlîd bikin û sûcdarkirina xeletiyên makîneyê li şûna xwê, bidin ser operatorê mirovî. JÇ dibe ko bibe sedema xeteriyên fîzîkî di forma pevçûnên mirov-robotan de, û herwisa dibe ko bi rêya kontrola '''navrûyan''' (bi înglîzî: ''interface'') di têkiliyên mirov-makîneyê de bibe sedema çêbûna xeteriyên ergonomîkî. Ji bo kontrolkirina xeteriyên JÇ, tedbîrên ewlehiya sîber, tên girtin. Parastina mahremiyata agahiyan tê dabînkirin. Li ser bikaranîna daneyan, zanyariyên rasteqîn bi karkeran ve tê parvekirin. Li ser karên robotên hevkar de hin sinordarî tê kirin. Tê pêşbînîkirin ko hin teknolojiyên dîjîtal bibin sedema windakirina kar. Ji salên 2020an pê ve, pejirandina robotîka nûjen bûye sedema mezinbûnek net di kar de. Lêbelê, gelek karsazî pêşbînî dikin ko otomasyon, an jî bikaranîna robotan dê di pêşerojê de bibe sedema windakirina kar. Ev bi taybetî ji bo şîrketên li [[Ewropaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] rast e.<ref> EIB (5 May 2022). Digitalisation in Europe 2021–2022: Evidence from the EIB Investment Survey. European Investment Bank.</ref> <ref name="Parschau, Christian> Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). "Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry". Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.</ref> <ref name="Genz> Genz, Sabrina (5 May 2022). "The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany". Brookings. Retrieved 5 June 2022.</ref> Tê pêşbînîkirin ko teknolojiyên dîjîtal ên din, wekî platform an daneyên mezin, bandorek nêtar li ser kar bikin. <ref name="Parschau, Christian/><ref name="Genz/> Ji sala 2023an pê ve hejmareke mezin ji karmendên teknolojiyê ji kar hatine avêtin;<ref>Allyn, Bobby (28 January 2024). "Nearly 25,000 tech workers were laid off in the first weeks of 2024. Why is that?". NPR. Retrieved 27 November 2024.</ref>gelek ji van kêmkirinan bi bikaranîna jîriya çêkirî ve girêdayî ne.<ref>Ahirwar, Shalley (3 September 2025). "AI in Jobs & Workplace – The Workplace Automation". INTELLIGENCEINSIGHTS.NET. Retrieved 17 September 2025.</ref><ref>Cerullo, Megan (25 January 2024). "Tech companies are slashing thousands of jobs as they pivot toward AI". CBS. Retrieved 27 November 2024.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] eq3q6deyxzib0iqhfzswgfet7nd52zk 2084244 2084242 2026-08-07T18:23:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084244 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}[[Jîriya çêkirî|'''Jîriya çêkirî''',]] an jî '''jîriya destkarî''' (bi înglîzî: ''artificial intelligence'' (''AI'')) bikaranîna zanista komputerê û daneyan e ji bo avakirina makîneyên ko dikarin fêr bibin, pirsgirêkan çareser bikin û karên ko bi gelemperî hewceyê ramana mirovan in bikin. Li şûna ko tenê rêbaz û qaîdeyên hişk bişopîne, jîriya çêkirî (JÇ) li daneyan dinêre, qaliban dibîne û hilbijartinan dike an jî tiştên nû diafirîne. Di kargehan de bandora jîriya çêkirî hem sepanên ji bo baştirkirina ewlehî û tenduristiya karkeran û hem jî xeterên potansiyel ên ko divê werin kontrol kirin lixwe digire. Bikaranînek din a jîriya çêkirî jî şopandina hilberînê ye. Bikaranînek potansiyel a jîriya çêkirî ji bo kêmkirin an jî tûnekirina xeteran li kargehê ye. Di vir de armanc dûrxistina mirovan ji rewşên xeternak ên ko wekî xetera stresê, zêde karî (westîn), an jî ji birîndarbûna beşek laşê dûr bixe. Bi alîkariya jîriya çêkirî dibe ko hin analîtîkên pêşbinîkirinê werin amadekirin ko bikaribin şert û mercên ko dikarin bibin sedema xeteriyan, werin destnîşankirin. Wekî mînak, westîn, ji ber awayê xebatê ziyangirtina beşek laş an jî rûbirûmayîna bi madeyên jehrîn ko divê bi zûka alîkarî were kirin, xeterên gelemperî yên kargehê ne. Bi otomotîkîkirina xebatên tên dûbarekirin, bi rêya '''rastiya xeyalî''' (bi înglîzî'': virtual reality'') baştirkirina bernameyên perwerdeyê an jî berê ko rû bide, tesbîtkirin û ragihandina xetereyê, hin karên girîng in ko bi alîkariya jîriya çêkirî ve wê werin sazkin bo dabînkirina ewlehî û tendirûstiya kargehê. Dema ku li cihê kar de tê bikaranîn, jîriya çêkirî di heman demê de egera xeterên nû jî pêşkêş dike. Ev xeter dibe ko ji teknîkên fêrbûna makîneyê derkevin holê ko dibin sedema tevgerên nepêşbînîkirî û nezelaliyê di biryardana wan de, an jî ji pirsgirêkên ewlehiya sîber û mehremiyeta agahiyan be. Gelek xetereyên [[jîriya çêkirî]] ji ber potansiyela wê ya ko bibe sedema guhertinan di rêxistina kar de, derûncivakî (psîkososyal) ne. Di be ko ji ber çavdariya zêde û domdar, di kargehê de mîkrorêveberiyek ava bibe. An jî algorîtma dibe ko bi nezanî an bi zanebûn pişbiryarên nebaş ên mirovan teqlîd bikin û sûcdarkirina xeletiyên makîneyê li şûna xwê, bidin ser operatorê mirovî. JÇ dibe ko bibe sedema xeteriyên fîzîkî di forma pevçûnên mirov-robotan de, û herwisa dibe ko bi rêya kontrola '''navrûyan''' (bi înglîzî: ''interface'') di têkiliyên mirov-makîneyê de bibe sedema çêbûna xeteriyên ergonomîkî. Ji bo kontrolkirina xeteriyên JÇ, tedbîrên ewlehiya sîber, tên girtin. Parastina mahremiyata agahiyan tê dabînkirin. Li ser bikaranîna daneyan, zanyariyên rasteqîn bi karkeran ve tê parvekirin. Li ser karên robotên hevkar de hin sinordarî tê kirin. Tê pêşbînîkirin ko hin teknolojiyên dîjîtal bibin sedema windakirina kar. Ji salên 2020an pê ve, pejirandina robotîka nûjen bûye sedema mezinbûnek net di kar de. Lêbelê, gelek karsazî pêşbînî dikin ko otomasyon, an jî bikaranîna robotan dê di pêşerojê de bibe sedema windakirina kar. Ev bi taybetî ji bo şîrketên li [[Ewropaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] rast e.<ref> EIB (5 May 2022). Digitalisation in Europe 2021–2022: Evidence from the EIB Investment Survey. European Investment Bank.</ref><ref name="Parschau, Christian> Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). "Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry". Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.</ref><ref name="Genz> Genz, Sabrina (5 May 2022). "The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany". Brookings. Retrieved 5 June 2022.</ref> Tê pêşbînîkirin ko teknolojiyên dîjîtal ên din, wekî platform an daneyên mezin, bandorek nêtar li ser kar bikin.<ref name="Parschau, Christian/><ref name="Genz/> Ji sala 2023an pê ve hejmareke mezin ji karmendên teknolojiyê ji kar hatine avêtin;<ref>Allyn, Bobby (28 January 2024). "Nearly 25,000 tech workers were laid off in the first weeks of 2024. Why is that?". NPR. Retrieved 27 November 2024.</ref>gelek ji van kêmkirinan bi bikaranîna jîriya çêkirî ve girêdayî ne.<ref>Ahirwar, Shalley (3 September 2025). "AI in Jobs & Workplace – The Workplace Automation". INTELLIGENCEINSIGHTS.NET. Retrieved 17 September 2025.</ref><ref>Cerullo, Megan (25 January 2024). "Tech companies are slashing thousands of jobs as they pivot toward AI". CBS. Retrieved 27 November 2024.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] hp6k6nc6vornhdtod720rlcwxn8tt9o 2084245 2084244 2026-08-07T18:23:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084245 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}'''[[Jîriya çêkirî]]''', an jî '''jîriya destkarî''' (bi înglîzî: ''artificial intelligence'' (''AI'')) bikaranîna zanista komputerê û daneyan e ji bo avakirina makîneyên ko dikarin fêr bibin, pirsgirêkan çareser bikin û karên ko bi gelemperî hewceyê ramana mirovan in bikin. Li şûna ko tenê rêbaz û qaîdeyên hişk bişopîne, jîriya çêkirî (JÇ) li daneyan dinêre, qaliban dibîne û hilbijartinan dike an jî tiştên nû diafirîne. Di kargehan de bandora jîriya çêkirî hem sepanên ji bo baştirkirina ewlehî û tenduristiya karkeran û hem jî xeterên potansiyel ên ko divê werin kontrol kirin lixwe digire. Bikaranînek din a jîriya çêkirî jî şopandina hilberînê ye. Bikaranînek potansiyel a jîriya çêkirî ji bo kêmkirin an jî tûnekirina xeteran li kargehê ye. Di vir de armanc dûrxistina mirovan ji rewşên xeternak ên ko wekî xetera stresê, zêde karî (westîn), an jî ji birîndarbûna beşek laşê dûr bixe. Bi alîkariya jîriya çêkirî dibe ko hin analîtîkên pêşbinîkirinê werin amadekirin ko bikaribin şert û mercên ko dikarin bibin sedema xeteriyan, werin destnîşankirin. Wekî mînak, westîn, ji ber awayê xebatê ziyangirtina beşek laş an jî rûbirûmayîna bi madeyên jehrîn ko divê bi zûka alîkarî were kirin, xeterên gelemperî yên kargehê ne. Bi otomotîkîkirina xebatên tên dûbarekirin, bi rêya '''rastiya xeyalî''' (bi înglîzî'': virtual reality'') baştirkirina bernameyên perwerdeyê an jî berê ko rû bide, tesbîtkirin û ragihandina xetereyê, hin karên girîng in ko bi alîkariya jîriya çêkirî ve wê werin sazkin bo dabînkirina ewlehî û tendirûstiya kargehê. Dema ku li cihê kar de tê bikaranîn, jîriya çêkirî di heman demê de egera xeterên nû jî pêşkêş dike. Ev xeter dibe ko ji teknîkên fêrbûna makîneyê derkevin holê ko dibin sedema tevgerên nepêşbînîkirî û nezelaliyê di biryardana wan de, an jî ji pirsgirêkên ewlehiya sîber û mehremiyeta agahiyan be. Gelek xetereyên [[jîriya çêkirî]] ji ber potansiyela wê ya ko bibe sedema guhertinan di rêxistina kar de, derûncivakî (psîkososyal) ne. Di be ko ji ber çavdariya zêde û domdar, di kargehê de mîkrorêveberiyek ava bibe. An jî algorîtma dibe ko bi nezanî an bi zanebûn pişbiryarên nebaş ên mirovan teqlîd bikin û sûcdarkirina xeletiyên makîneyê li şûna xwê, bidin ser operatorê mirovî. JÇ dibe ko bibe sedema xeteriyên fîzîkî di forma pevçûnên mirov-robotan de, û herwisa dibe ko bi rêya kontrola '''navrûyan''' (bi înglîzî: ''interface'') di têkiliyên mirov-makîneyê de bibe sedema çêbûna xeteriyên ergonomîkî. Ji bo kontrolkirina xeteriyên JÇ, tedbîrên ewlehiya sîber, tên girtin. Parastina mahremiyata agahiyan tê dabînkirin. Li ser bikaranîna daneyan, zanyariyên rasteqîn bi karkeran ve tê parvekirin. Li ser karên robotên hevkar de hin sinordarî tê kirin. Tê pêşbînîkirin ko hin teknolojiyên dîjîtal bibin sedema windakirina kar. Ji salên 2020an pê ve, pejirandina robotîka nûjen bûye sedema mezinbûnek net di kar de. Lêbelê, gelek karsazî pêşbînî dikin ko otomasyon, an jî bikaranîna robotan dê di pêşerojê de bibe sedema windakirina kar. Ev bi taybetî ji bo şîrketên li [[Ewropaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] rast e.<ref> EIB (5 May 2022). Digitalisation in Europe 2021–2022: Evidence from the EIB Investment Survey. European Investment Bank.</ref><ref name="Parschau, Christian> Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). "Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry". Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.</ref><ref name="Genz> Genz, Sabrina (5 May 2022). "The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany". Brookings. Retrieved 5 June 2022.</ref> Tê pêşbînîkirin ko teknolojiyên dîjîtal ên din, wekî platform an daneyên mezin, bandorek nêtar li ser kar bikin.<ref name="Parschau, Christian/><ref name="Genz/> Ji sala 2023an pê ve hejmareke mezin ji karmendên teknolojiyê ji kar hatine avêtin;<ref>Allyn, Bobby (28 January 2024). "Nearly 25,000 tech workers were laid off in the first weeks of 2024. Why is that?". NPR. Retrieved 27 November 2024.</ref>gelek ji van kêmkirinan bi bikaranîna jîriya çêkirî ve girêdayî ne.<ref>Ahirwar, Shalley (3 September 2025). "AI in Jobs & Workplace – The Workplace Automation". INTELLIGENCEINSIGHTS.NET. Retrieved 17 September 2025.</ref><ref>Cerullo, Megan (25 January 2024). "Tech companies are slashing thousands of jobs as they pivot toward AI". CBS. Retrieved 27 November 2024.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] jz04k4zfpjcopxhbqs301bf9iykvi8q 2084246 2084245 2026-08-07T18:23:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084246 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}'''[[Jîriya çêkirî]]''' an jî '''jîriya destkarî''' (bi înglîzî: ''artificial intelligence'' (''AI'')), bikaranîna zanista komputerê û daneyan e ji bo avakirina makîneyên ko dikarin fêr bibin, pirsgirêkan çareser bikin û karên ko bi gelemperî hewceyê ramana mirovan in bikin. Li şûna ko tenê rêbaz û qaîdeyên hişk bişopîne, jîriya çêkirî (JÇ) li daneyan dinêre, qaliban dibîne û hilbijartinan dike an jî tiştên nû diafirîne. Di kargehan de bandora jîriya çêkirî hem sepanên ji bo baştirkirina ewlehî û tenduristiya karkeran û hem jî xeterên potansiyel ên ko divê werin kontrol kirin lixwe digire. Bikaranînek din a jîriya çêkirî jî şopandina hilberînê ye. Bikaranînek potansiyel a jîriya çêkirî ji bo kêmkirin an jî tûnekirina xeteran li kargehê ye. Di vir de armanc dûrxistina mirovan ji rewşên xeternak ên ko wekî xetera stresê, zêde karî (westîn), an jî ji birîndarbûna beşek laşê dûr bixe. Bi alîkariya jîriya çêkirî dibe ko hin analîtîkên pêşbinîkirinê werin amadekirin ko bikaribin şert û mercên ko dikarin bibin sedema xeteriyan, werin destnîşankirin. Wekî mînak, westîn, ji ber awayê xebatê ziyangirtina beşek laş an jî rûbirûmayîna bi madeyên jehrîn ko divê bi zûka alîkarî were kirin, xeterên gelemperî yên kargehê ne. Bi otomotîkîkirina xebatên tên dûbarekirin, bi rêya '''rastiya xeyalî''' (bi înglîzî'': virtual reality'') baştirkirina bernameyên perwerdeyê an jî berê ko rû bide, tesbîtkirin û ragihandina xetereyê, hin karên girîng in ko bi alîkariya jîriya çêkirî ve wê werin sazkin bo dabînkirina ewlehî û tendirûstiya kargehê. Dema ku li cihê kar de tê bikaranîn, jîriya çêkirî di heman demê de egera xeterên nû jî pêşkêş dike. Ev xeter dibe ko ji teknîkên fêrbûna makîneyê derkevin holê ko dibin sedema tevgerên nepêşbînîkirî û nezelaliyê di biryardana wan de, an jî ji pirsgirêkên ewlehiya sîber û mehremiyeta agahiyan be. Gelek xetereyên [[jîriya çêkirî]] ji ber potansiyela wê ya ko bibe sedema guhertinan di rêxistina kar de, derûncivakî (psîkososyal) ne. Di be ko ji ber çavdariya zêde û domdar, di kargehê de mîkrorêveberiyek ava bibe. An jî algorîtma dibe ko bi nezanî an bi zanebûn pişbiryarên nebaş ên mirovan teqlîd bikin û sûcdarkirina xeletiyên makîneyê li şûna xwê, bidin ser operatorê mirovî. JÇ dibe ko bibe sedema xeteriyên fîzîkî di forma pevçûnên mirov-robotan de, û herwisa dibe ko bi rêya kontrola '''navrûyan''' (bi înglîzî: ''interface'') di têkiliyên mirov-makîneyê de bibe sedema çêbûna xeteriyên ergonomîkî. Ji bo kontrolkirina xeteriyên JÇ, tedbîrên ewlehiya sîber, tên girtin. Parastina mahremiyata agahiyan tê dabînkirin. Li ser bikaranîna daneyan, zanyariyên rasteqîn bi karkeran ve tê parvekirin. Li ser karên robotên hevkar de hin sinordarî tê kirin. Tê pêşbînîkirin ko hin teknolojiyên dîjîtal bibin sedema windakirina kar. Ji salên 2020an pê ve, pejirandina robotîka nûjen bûye sedema mezinbûnek net di kar de. Lêbelê, gelek karsazî pêşbînî dikin ko otomasyon, an jî bikaranîna robotan dê di pêşerojê de bibe sedema windakirina kar. Ev bi taybetî ji bo şîrketên li [[Ewropaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] rast e.<ref> EIB (5 May 2022). Digitalisation in Europe 2021–2022: Evidence from the EIB Investment Survey. European Investment Bank.</ref><ref name="Parschau, Christian> Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). "Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry". Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.</ref><ref name="Genz> Genz, Sabrina (5 May 2022). "The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany". Brookings. Retrieved 5 June 2022.</ref> Tê pêşbînîkirin ko teknolojiyên dîjîtal ên din, wekî platform an daneyên mezin, bandorek nêtar li ser kar bikin.<ref name="Parschau, Christian/><ref name="Genz/> Ji sala 2023an pê ve hejmareke mezin ji karmendên teknolojiyê ji kar hatine avêtin;<ref>Allyn, Bobby (28 January 2024). "Nearly 25,000 tech workers were laid off in the first weeks of 2024. Why is that?". NPR. Retrieved 27 November 2024.</ref>gelek ji van kêmkirinan bi bikaranîna jîriya çêkirî ve girêdayî ne.<ref>Ahirwar, Shalley (3 September 2025). "AI in Jobs & Workplace – The Workplace Automation". INTELLIGENCEINSIGHTS.NET. Retrieved 17 September 2025.</ref><ref>Cerullo, Megan (25 January 2024). "Tech companies are slashing thousands of jobs as they pivot toward AI". CBS. Retrieved 27 November 2024.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] l5c96llro0z67vck2hr5808ql6hrarz 2084549 2084246 2026-08-08T11:12:17Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2084549 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''[[Jîriya çêkirî]]''' an jî '''jîriya destkarî''' (bi înglîzî: ''artificial intelligence'' (''AI'')), bikaranîna zanista komputerê û daneyan e ji bo avakirina makîneyên ko dikarin fêr bibin, pirsgirêkan çareser bikin û karên ko bi gelemperî hewceyê ramana mirovan in bikin. Li şûna ko tenê rêbaz û qaîdeyên hişk bişopîne, jîriya çêkirî (JÇ) li daneyan dinêre, qaliban dibîne û hilbijartinan dike an jî tiştên nû diafirîne. Di kargehan de bandora jîriya çêkirî hem sepanên ji bo baştirkirina ewlehî û tenduristiya karkeran û hem jî xeterên potansiyel ên ko divê werin kontrol kirin lixwe digire. Bikaranînek din a jîriya çêkirî jî şopandina hilberînê ye. Bikaranînek potansiyel a jîriya çêkirî ji bo kêmkirin an jî tûnekirina xeteran li kargehê ye. Di vir de armanc dûrxistina mirovan ji rewşên xeternak ên ko wekî xetera stresê, zêde karî (westîn), an jî ji birîndarbûna beşek laşê dûr bixe. Bi alîkariya jîriya çêkirî dibe ko hin analîtîkên pêşbinîkirinê werin amadekirin ko bikaribin şert û mercên ko dikarin bibin sedema xeteriyan, werin destnîşankirin. Wekî mînak, westîn, ji ber awayê xebatê ziyangirtina beşek laş an jî rûbirûmayîna bi madeyên jehrîn ko divê bi zûka alîkarî were kirin, xeterên gelemperî yên kargehê ne. Bi otomotîkîkirina xebatên tên dûbarekirin, bi rêya '''rastiya xeyalî''' (bi înglîzî'': virtual reality'') baştirkirina bernameyên perwerdeyê an jî berê ko rû bide, tesbîtkirin û ragihandina xetereyê, hin karên girîng in ko bi alîkariya jîriya çêkirî ve wê werin sazkin bo dabînkirina ewlehî û tendirûstiya kargehê. Dema ku li cihê kar de tê bikaranîn, jîriya çêkirî di heman demê de egera xeterên nû jî pêşkêş dike. Ev xeter dibe ko ji teknîkên fêrbûna makîneyê derkevin holê ko dibin sedema tevgerên nepêşbînîkirî û nezelaliyê di biryardana wan de, an jî ji pirsgirêkên ewlehiya sîber û mehremiyeta agahiyan be. Gelek xetereyên [[jîriya çêkirî]] ji ber potansiyela wê ya ko bibe sedema guhertinan di rêxistina kar de, derûncivakî (psîkososyal) ne. Di be ko ji ber çavdariya zêde û domdar, di kargehê de mîkrorêveberiyek ava bibe. An jî algorîtma dibe ko bi nezanî an bi zanebûn pişbiryarên nebaş ên mirovan teqlîd bikin û sûcdarkirina xeletiyên makîneyê li şûna xwê, bidin ser operatorê mirovî. JÇ dibe ko bibe sedema xeteriyên fîzîkî di forma pevçûnên mirov-robotan de, û herwisa dibe ko bi rêya kontrola '''navrûyan''' (bi înglîzî: ''interface'') di têkiliyên mirov-makîneyê de bibe sedema çêbûna xeteriyên ergonomîkî. Ji bo kontrolkirina xeteriyên JÇ, tedbîrên ewlehiya sîber, tên girtin. Parastina mahremiyata agahiyan tê dabînkirin. Li ser bikaranîna daneyan, zanyariyên rasteqîn bi karkeran ve tê parvekirin. Li ser karên robotên hevkar de hin sinordarî tê kirin. Tê pêşbînîkirin ko hin teknolojiyên dîjîtal bibin sedema windakirina kar. Ji salên 2020an pê ve, pejirandina robotîka nûjen bûye sedema mezinbûnek net di kar de. Lêbelê, gelek karsazî pêşbînî dikin ko otomasyon, an jî bikaranîna robotan dê di pêşerojê de bibe sedema windakirina kar. Ev bi taybetî ji bo şîrketên li [[Ewropaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] rast e.<ref> EIB (5 May 2022). Digitalisation in Europe 2021–2022: Evidence from the EIB Investment Survey. European Investment Bank.</ref><ref name="Parschau, Christian> Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). "Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry". Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.</ref><ref name="Genz> Genz, Sabrina (5 May 2022). "The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany". Brookings. Retrieved 5 June 2022.</ref> Tê pêşbînîkirin ko teknolojiyên dîjîtal ên din, wekî platform an daneyên mezin, bandorek nêtar li ser kar bikin.<ref name="Parschau, Christian/><ref name="Genz/> Ji sala 2023an pê ve hejmareke mezin ji karmendên teknolojiyê ji kar hatine avêtin;<ref>Allyn, Bobby (28 January 2024). "Nearly 25,000 tech workers were laid off in the first weeks of 2024. Why is that?". NPR. Retrieved 27 November 2024.</ref>gelek ji van kêmkirinan bi bikaranîna jîriya çêkirî ve girêdayî ne.<ref>Ahirwar, Shalley (3 September 2025). "AI in Jobs & Workplace – The Workplace Automation". INTELLIGENCEINSIGHTS.NET. Retrieved 17 September 2025.</ref><ref>Cerullo, Megan (25 January 2024). "Tech companies are slashing thousands of jobs as they pivot toward AI". CBS. Retrieved 27 November 2024.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] bjcmx2qykmlxcq2gu2096o2dg98ewvl Kategorî:Rûpelên bêkategorî ji tebax 2026 14 329210 2084190 2026-08-07T15:37:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Kategoriya paqijkirinê ya mehane hat çêkirin 2084190 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya paqijkirinê ya mehane}} aju1yl4on6q0c17spdhiqsngmb3aqo2 Kategorî:Gotarên sêwî ji tebax 2026 14 329211 2084191 2026-08-07T15:37:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Kategoriya paqijkirinê ya mehane hat çêkirin 2084191 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya paqijkirinê ya mehane}} aju1yl4on6q0c17spdhiqsngmb3aqo2 Kategorî:Gotarên bi girêdanên derve yên mirî ji tebax 2026 14 329212 2084193 2026-08-07T15:38:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Kategoriya paqijkirinê ya mehane hat çêkirin 2084193 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya paqijkirinê ya mehane}} aju1yl4on6q0c17spdhiqsngmb3aqo2 Kategorî:Fîlmên 2025 14 329213 2084215 2026-08-07T15:58:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2025 films]] hat çêkirin 2084215 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:Gotarên ku zêdetir çavkanî hewce ne ji tebax 2026 14 329214 2084216 2026-08-07T15:59:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Kategoriya paqijkirinê ya mehane hat çêkirin 2084216 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya paqijkirinê ya mehane}} aju1yl4on6q0c17spdhiqsngmb3aqo2 Kategorî:Jidayikbûn 2013 14 329215 2084219 2026-08-07T16:03:29Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2013 births]] hat çêkirin 2084219 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:Romanên hewavaniyê 14 329216 2084224 2026-08-07T16:52:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084224 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084225 2084224 2026-08-07T16:54:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2084225 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya hewavaniyê]] p6iqic8ejqdkuvok4l9m9dpc8ulgbx0 2084226 2084225 2026-08-07T16:55:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2084226 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wêjeya hewavaniyê]] sz30knm7fsnmozx39bg94k0twexb0pw 2084227 2084226 2026-08-07T16:55:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2084227 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya hewavaniyê]] p6iqic8ejqdkuvok4l9m9dpc8ulgbx0 2084230 2084227 2026-08-07T16:59:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2084230 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya hewavaniyê|Roman]] gnglwz91ttemfswnf1bng3tjolvzcdl 2084231 2084230 2026-08-07T17:01:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2084231 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên hewavaniyê|Roman]] [[Kategorî:Wêjeya hewavaniyê|Roman]] 93ahc9epinmf02yswkypdvu5qlc4jhs 2084236 2084231 2026-08-07T17:26:46Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Românên hewavaniyê]] weke [[Kategorî:Romanên hewavaniyê]] guhart 2084231 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên hewavaniyê|Roman]] [[Kategorî:Wêjeya hewavaniyê|Roman]] 93ahc9epinmf02yswkypdvu5qlc4jhs Kategorî:Wêjeya hewavaniyê 14 329217 2084228 2026-08-07T16:55:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084228 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084229 2084228 2026-08-07T16:57:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2084229 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje]] qffwnhecjt7g5otk01pobj4laa8im85 Kategorî:Pirtûkên hewavaniyê 14 329218 2084232 2026-08-07T17:02:06Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084232 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084233 2084232 2026-08-07T17:03:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2084233 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya hewavaniyê|Pirtûk]] 89g0aizi2iuowtb9y1aqw6eqp0kf1vs 2084241 2084233 2026-08-07T17:53:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2084241 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên der-honakî li gorî mijaran]] [[Kategorî:Wêjeya hewavaniyê|Pirtûk]] 7dt8st58455e8fd0gg4trb05o32ppxc Kategorî:Românên hewavaniyê 14 329219 2084237 2026-08-07T17:26:46Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Românên hewavaniyê]] weke [[Kategorî:Romanên hewavaniyê]] guhart 2084237 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Romanên hewavaniyê}} 1wd7ugwpmf08ozkaa3x616mxq7za8ov 2084238 2084237 2026-08-07T17:27:23Z Avestaboy 34898 /* */ Şaşnivîs 2084238 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 Gotûbêj:Yalnızlık 1 329220 2084350 2026-08-08T00:58:42Z Wikihez 39702 /* Ehemmiyet */ beşeke nû 2084350 wikitext text/x-wiki == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) rdx07fvnvchg6jlbfpz8xxxitn6x65f 2084353 2084350 2026-08-08T01:14:19Z Penaber49 39672 /* Ehemmiyet */ Bersiv 2084353 wikitext text/x-wiki == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebe ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) 32523hmumzzjgmub4ffxprjw8l2k44p 2084354 2084353 2026-08-08T01:15:29Z Penaber49 39672 2084354 wikitext text/x-wiki == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebî em ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) 8gcxkqeozdh7wiop4uy8y8nx1mepe2q 2084368 2084354 2026-08-08T03:53:05Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2084368 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebî em ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) nlyugeo4expkj7c3ayqldmdj46eph89 2084510 2084368 2026-08-08T08:55:53Z Yonetmenbeyy 172681 /* Ehemmiyet */ Bersiv 2084510 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebî em ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav. Armanca min SEO an reklamkirin nîne. Wîkîpediya kurdî ne tenê ji bo mijarên ku bi Kurdan an bi zimanê kurdî ve girêdayî ne; mijarên ji welat û zimanên cuda jî dikarin li vir hebin, heke şertên ensîklopedîk û girîngiyê pêk bînin. :Min gotar kurt kir û bi şêwazeke bêalî û ensîklopedîk sererast kir. Herwiha çavkaniyên derveyî ji bo piştrastkirina agahiyan hatine bikaranîn. Heke hûn difikirin ku çavkanî ji bo girîngiya mijarê têrê nakin, ji kerema xwe kriter an polîtîkaya ku gotar pêk nayîne diyar bikin, da ku li gorî wê were sererastkirin. Ez dixwazim gotar li gorî qayde û kriterên Wîkîpediyayê were nirxandin, ne li gorî vê yekê ku mijar bi Kurdan ve girêdayî ye an na. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 08:55, 8 tebax 2026 (UTC) rzyxi860vetbzi9st7eppllgtyapxvw 2084523 2084510 2026-08-08T09:24:43Z Kurê Acemî 105128 /* Ehemmiyet */ Bersiv 2084523 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebî em ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav. Armanca min SEO an reklamkirin nîne. Wîkîpediya kurdî ne tenê ji bo mijarên ku bi Kurdan an bi zimanê kurdî ve girêdayî ne; mijarên ji welat û zimanên cuda jî dikarin li vir hebin, heke şertên ensîklopedîk û girîngiyê pêk bînin. :Min gotar kurt kir û bi şêwazeke bêalî û ensîklopedîk sererast kir. Herwiha çavkaniyên derveyî ji bo piştrastkirina agahiyan hatine bikaranîn. Heke hûn difikirin ku çavkanî ji bo girîngiya mijarê têrê nakin, ji kerema xwe kriter an polîtîkaya ku gotar pêk nayîne diyar bikin, da ku li gorî wê were sererastkirin. Ez dixwazim gotar li gorî qayde û kriterên Wîkîpediyayê were nirxandin, ne li gorî vê yekê ku mijar bi Kurdan ve girêdayî ye an na. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 08:55, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], wîkîpediya kurdî hîn niha ne cihekî pir gir e û bikarhênerên çalak hindik in. Ew gotarên ku te çêkirî di ti wîkîpediyayeke din de tine ne, herwiha ensîklopedîk di wê warê de tê gotin ji bo kesekî ku tê nasîn û tesîra wî kesî pirtir e ji çêkirina kurtefîlman li ser Youtubê bi zimanê tirkî. Ji ber wê yeke ez li xwe pirs dikim, kesekî kurdîaxiv ê carek li wê gotarê bigere? Krîterekî mezin ew e jî ku gotar mesele li ser wîkîpediyaya tirkî ne hatiye qebûl kirin. ::Gotina tê rast e, wîkîpediya kurdî ne cihê têne ji bo agahiyên di derbarên kurdan de ye, lê hê jî ne cihê gotarên ji bo kesayetên şexsî de ye, mîna wîkîpediyayên din. Dibe ku ew kesayet di 2 an 3 salan navdar dibe û krîterên ensîklopedîk temam dike; dûr ve gotareke ji bo wî li ser gî wîkîpediyayan derbasdar e. Tu qebûl dikî ku em wê gotarê jê bikin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:24, 8 tebax 2026 (UTC) o3iizpcbz2r6p33n0oexas92ushn0jj 2084527 2084523 2026-08-08T09:27:08Z Kurê Acemî 105128 2084527 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebî em ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav. Armanca min SEO an reklamkirin nîne. Wîkîpediya kurdî ne tenê ji bo mijarên ku bi Kurdan an bi zimanê kurdî ve girêdayî ne; mijarên ji welat û zimanên cuda jî dikarin li vir hebin, heke şertên ensîklopedîk û girîngiyê pêk bînin. :Min gotar kurt kir û bi şêwazeke bêalî û ensîklopedîk sererast kir. Herwiha çavkaniyên derveyî ji bo piştrastkirina agahiyan hatine bikaranîn. Heke hûn difikirin ku çavkanî ji bo girîngiya mijarê têrê nakin, ji kerema xwe kriter an polîtîkaya ku gotar pêk nayîne diyar bikin, da ku li gorî wê were sererastkirin. Ez dixwazim gotar li gorî qayde û kriterên Wîkîpediyayê were nirxandin, ne li gorî vê yekê ku mijar bi Kurdan ve girêdayî ye an na. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 08:55, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], wîkîpediya kurdî hîn niha ne cihekî pir gir e û bikarhênerên çalak hindik in. Ew gotarên ku te çêkirî di ti wîkîpediyayeke din de tine ne, herwiha ensîklopedîk di wê warê de tê gotin ji bo kesekî ku tê nasîn û tesîra wî kesî pirtir e ji çêkirina kurtefîlman li ser Youtubê bi zimanê tirkî. Ji ber wê yeke ez li xwe pirs dikim, kesekî kurdîaxiv ê carek li wê gotarê bigere? Krîterekî mezin ew e jî ku gotar mesele li ser wîkîpediyaya tirkî ne hatiye qebûl kirin. ::Gotina tê rast e, wîkîpediya kurdî ne têne cihê agahiyan di derbara kurdan de ye, lê hê jî ne cihê gotarên ji bo kesayetên şexsî de ye, mîna wîkîpediyayên din. Dibe ku ew kesayet di 2 an 3 salan navdar dibe û krîterên ensîklopedîk temam dike; dûr ve gotareke ji bo wî li ser gî wîkîpediyayan derbasdar e. Tu qebûl dikî ku em wê gotarê jê bikin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:24, 8 tebax 2026 (UTC) 2cummcrk9nkvehhw1eeixqqqyjler3g 2084531 2084527 2026-08-08T09:32:43Z Kurê Acemî 105128 /* Ehemmiyet */ Bersiv 2084531 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebî em ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav. Armanca min SEO an reklamkirin nîne. Wîkîpediya kurdî ne tenê ji bo mijarên ku bi Kurdan an bi zimanê kurdî ve girêdayî ne; mijarên ji welat û zimanên cuda jî dikarin li vir hebin, heke şertên ensîklopedîk û girîngiyê pêk bînin. :Min gotar kurt kir û bi şêwazeke bêalî û ensîklopedîk sererast kir. Herwiha çavkaniyên derveyî ji bo piştrastkirina agahiyan hatine bikaranîn. Heke hûn difikirin ku çavkanî ji bo girîngiya mijarê têrê nakin, ji kerema xwe kriter an polîtîkaya ku gotar pêk nayîne diyar bikin, da ku li gorî wê were sererastkirin. Ez dixwazim gotar li gorî qayde û kriterên Wîkîpediyayê were nirxandin, ne li gorî vê yekê ku mijar bi Kurdan ve girêdayî ye an na. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 08:55, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], wîkîpediya kurdî hîn niha ne cihekî pir gir e û bikarhênerên çalak hindik in. Ew gotarên ku te çêkirî di ti wîkîpediyayeke din de tine ne, herwiha ensîklopedîk di wê warê de tê gotin ji bo kesekî ku tê nasîn û tesîra wî kesî pirtir e ji çêkirina kurtefîlman li ser Youtubê bi zimanê tirkî. Ji ber wê yeke ez li xwe pirs dikim, kesekî kurdîaxiv ê carek li wê gotarê bigere? Krîterekî mezin ew e jî ku gotar mesele li ser wîkîpediyaya tirkî ne hatiye qebûl kirin. ::Gotina tê rast e, wîkîpediya kurdî ne têne cihê agahiyan di derbara kurdan de ye, lê hê jî ne cihê gotarên ji bo kesayetên şexsî de ye, mîna wîkîpediyayên din. Dibe ku ew kesayet di 2 an 3 salan navdar dibe û krîterên ensîklopedîk temam dike; dûr ve gotareke ji bo wî li ser gî wîkîpediyayan derbasdar e. Tu qebûl dikî ku em wê gotarê jê bikin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:24, 8 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ji bo gotareke biyografîk li ser Wîkîpediyayê, divê kesek xwediyê girîngiyeke berbiçav a ensîklopedîk be. Ew yek bi rêya destkeftiyên ku têne piştrastkirin, navdariya li ser asta herêmî ya berfireh, an jî roleke mezin di warên zanist, siyaset, çand an aboriyê de tê diyarkirin; roleke ku bi zelalî ji asta asayî wêdetir e. :::* Giringiya herêmî: Divê destkeftiyên takekesî di nav raya giştî de an jî di warê wan ê pîşeyî de ku ji asta herêmî an herêmî wêdetir diçe, nasnameyek bi dest xistibe. :::* Komên pîşeyî yên taybetî: Sinorên zelal derbas dibin - mînakî, ji bo nivîsaran (weşandina gelek pirtûkan bi weşanxaneyan), werzişvanan (beşdarbûna di lîgên futbolê, olîmpiyatan, an şampiyoniyên navneteweyî de), an siyasetmedaran (nûnerên parlemanî an xwediyên meqamên giring). :::* Giringiya tarîxî: Kesên ku çaxek dirêj berê mirine, pir caran wekî giring têne hesibandin ger wan rolek tarîxî ya giring lîstine an jî di eserên referansê yên standard de hatine navnîş kirin. :::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:32, 8 tebax 2026 (UTC) kltrn0zkwovw4o3n70fud9csp6lhhda 2084532 2084531 2026-08-08T09:33:31Z Kurê Acemî 105128 2084532 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebî em ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav. Armanca min SEO an reklamkirin nîne. Wîkîpediya kurdî ne tenê ji bo mijarên ku bi Kurdan an bi zimanê kurdî ve girêdayî ne; mijarên ji welat û zimanên cuda jî dikarin li vir hebin, heke şertên ensîklopedîk û girîngiyê pêk bînin. :Min gotar kurt kir û bi şêwazeke bêalî û ensîklopedîk sererast kir. Herwiha çavkaniyên derveyî ji bo piştrastkirina agahiyan hatine bikaranîn. Heke hûn difikirin ku çavkanî ji bo girîngiya mijarê têrê nakin, ji kerema xwe kriter an polîtîkaya ku gotar pêk nayîne diyar bikin, da ku li gorî wê were sererastkirin. Ez dixwazim gotar li gorî qayde û kriterên Wîkîpediyayê were nirxandin, ne li gorî vê yekê ku mijar bi Kurdan ve girêdayî ye an na. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 08:55, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], wîkîpediya kurdî hîn niha ne cihekî pir gir e û bikarhênerên çalak hindik in. Ew gotarên ku te çêkirî di ti wîkîpediyayeke din de tine ne, herwiha ensîklopedîk di wê warê de tê gotin ji bo kesekî ku tê nasîn û tesîra wî kesî pirtir e ji çêkirina kurtefîlman li ser Youtubê bi zimanê tirkî. Ji ber wê yeke ez li xwe pirs dikim, kesekî kurdîaxiv ê carek li wê gotarê bigere? Krîterekî mezin ew e jî ku gotar mesele li ser wîkîpediyaya tirkî ne hatiye qebûl kirin. ::Gotina tê rast e, wîkîpediya kurdî ne têne cihê agahiyan di derbara kurdan de ye, lê hê jî ne cihê gotarên ji bo kesayetên şexsî de ye, mîna wîkîpediyayên din. Dibe ku ew kesayet di 2 an 3 salan navdar dibe û krîterên ensîklopedîk temam dike; dûr ve gotareke ji bo wî li ser gî wîkîpediyayan derbasdar e. Tu qebûl dikî ku em wê gotarê jê bikin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:24, 8 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ji bo gotareke biyografîk li ser Wîkîpediyayê, divê kesek xwediyê giringiyeke berbiçav a ensîklopedîk be. Ew yek bi rêya destkeftiyên ku têne piştrastkirin, navdariya li ser asta herêmî ya berfireh, an jî roleke mezin di warên zanist, siyaset, çand an aboriyê de tê diyarkirin; roleke ku bi zelalî ji asta asayî wêdetir e. :::* Giringiya herêmî: Divê destkeftiyên takekesî di nav raya giştî de an jî di warê wan ê pîşeyî de ku ji asta herêmî an herêmî wêdetir diçe, nasnameyek bi dest xistibe. :::* Komên pîşeyî yên taybetî: Sinorên zelal derbas dibin - mesele, ji bo nivîsaran (weşandina gelek pirtûkan bi weşanxaneyan), werzişvanan (beşdarbûna di lîgên futbolê, olîmpiyatan, an şampiyoniyên navneteweyî de), an siyasetmedaran (nûnerên parlemanî an xwediyên meqamên giring). :::* Giringiya tarîxî: Kesên ku çaxek dirêj berê mirine, pir caran wekî giring têne hesibandin ger wan rolek tarîxî ya giring lîstine an jî di eserên referansê yên standard de hatine navnîş kirin. :::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:32, 8 tebax 2026 (UTC) iic5cvd932ldwks6tu9h51heg19cdj4 2084535 2084532 2026-08-08T09:59:06Z Yonetmenbeyy 172681 /* Ehemmiyet */ Bersiv 2084535 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebî em ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav. Armanca min SEO an reklamkirin nîne. Wîkîpediya kurdî ne tenê ji bo mijarên ku bi Kurdan an bi zimanê kurdî ve girêdayî ne; mijarên ji welat û zimanên cuda jî dikarin li vir hebin, heke şertên ensîklopedîk û girîngiyê pêk bînin. :Min gotar kurt kir û bi şêwazeke bêalî û ensîklopedîk sererast kir. Herwiha çavkaniyên derveyî ji bo piştrastkirina agahiyan hatine bikaranîn. Heke hûn difikirin ku çavkanî ji bo girîngiya mijarê têrê nakin, ji kerema xwe kriter an polîtîkaya ku gotar pêk nayîne diyar bikin, da ku li gorî wê were sererastkirin. Ez dixwazim gotar li gorî qayde û kriterên Wîkîpediyayê were nirxandin, ne li gorî vê yekê ku mijar bi Kurdan ve girêdayî ye an na. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 08:55, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], wîkîpediya kurdî hîn niha ne cihekî pir gir e û bikarhênerên çalak hindik in. Ew gotarên ku te çêkirî di ti wîkîpediyayeke din de tine ne, herwiha ensîklopedîk di wê warê de tê gotin ji bo kesekî ku tê nasîn û tesîra wî kesî pirtir e ji çêkirina kurtefîlman li ser Youtubê bi zimanê tirkî. Ji ber wê yeke ez li xwe pirs dikim, kesekî kurdîaxiv ê carek li wê gotarê bigere? Krîterekî mezin ew e jî ku gotar mesele li ser wîkîpediyaya tirkî ne hatiye qebûl kirin. ::Gotina tê rast e, wîkîpediya kurdî ne têne cihê agahiyan di derbara kurdan de ye, lê hê jî ne cihê gotarên ji bo kesayetên şexsî de ye, mîna wîkîpediyayên din. Dibe ku ew kesayet di 2 an 3 salan navdar dibe û krîterên ensîklopedîk temam dike; dûr ve gotareke ji bo wî li ser gî wîkîpediyayan derbasdar e. Tu qebûl dikî ku em wê gotarê jê bikin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:24, 8 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ji bo gotareke biyografîk li ser Wîkîpediyayê, divê kesek xwediyê giringiyeke berbiçav a ensîklopedîk be. Ew yek bi rêya destkeftiyên ku têne piştrastkirin, navdariya li ser asta herêmî ya berfireh, an jî roleke mezin di warên zanist, siyaset, çand an aboriyê de tê diyarkirin; roleke ku bi zelalî ji asta asayî wêdetir e. :::* Giringiya herêmî: Divê destkeftiyên takekesî di nav raya giştî de an jî di warê wan ê pîşeyî de ku ji asta herêmî an herêmî wêdetir diçe, nasnameyek bi dest xistibe. :::* Komên pîşeyî yên taybetî: Sinorên zelal derbas dibin - mesele, ji bo nivîsaran (weşandina gelek pirtûkan bi weşanxaneyan), werzişvanan (beşdarbûna di lîgên futbolê, olîmpiyatan, an şampiyoniyên navneteweyî de), an siyasetmedaran (nûnerên parlemanî an xwediyên meqamên giring). :::* Giringiya tarîxî: Kesên ku çaxek dirêj berê mirine, pir caran wekî giring têne hesibandin ger wan rolek tarîxî ya giring lîstine an jî di eserên referansê yên standard de hatine navnîş kirin. :::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:32, 8 tebax 2026 (UTC) ::::Silav, spas ji bo ravekirinê. Ez bi jêbirina bilez a gotarê razî nînim. Li gorî min, tunebûna gotarê di Wîkîpediyayên zimanên din de an jî pirsa ku “xwendevanekî kurdî dê vê gotarê bigere an na” divê bi serê xwe nebe sedema jêbirinê. Divê girîngiya ansîklopedîk bi çavkaniyên serbixwe, pêbawer û bi naveroka wan were nirxandin. Heke di gotarê de kêmasiyên çavkaniyan hene, ez dikarim wan zêde bikim û gotarê li gorî standardên Wîkîpediyayê baştir bikim. Ji ber vê yekê, ez dixwazim berî jêbirinê derfet bê dayîn ku gotar were pêşxistin û çavkaniyên wê bên xurtkirin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 09:59, 8 tebax 2026 (UTC) jtggs21ebjcvjfj65bhya91i2omnzj6 2084537 2084535 2026-08-08T10:17:01Z Kurê Acemî 105128 /* Ehemmiyet */ Bersiv 2084537 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebî em ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav. Armanca min SEO an reklamkirin nîne. Wîkîpediya kurdî ne tenê ji bo mijarên ku bi Kurdan an bi zimanê kurdî ve girêdayî ne; mijarên ji welat û zimanên cuda jî dikarin li vir hebin, heke şertên ensîklopedîk û girîngiyê pêk bînin. :Min gotar kurt kir û bi şêwazeke bêalî û ensîklopedîk sererast kir. Herwiha çavkaniyên derveyî ji bo piştrastkirina agahiyan hatine bikaranîn. Heke hûn difikirin ku çavkanî ji bo girîngiya mijarê têrê nakin, ji kerema xwe kriter an polîtîkaya ku gotar pêk nayîne diyar bikin, da ku li gorî wê were sererastkirin. Ez dixwazim gotar li gorî qayde û kriterên Wîkîpediyayê were nirxandin, ne li gorî vê yekê ku mijar bi Kurdan ve girêdayî ye an na. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 08:55, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], wîkîpediya kurdî hîn niha ne cihekî pir gir e û bikarhênerên çalak hindik in. Ew gotarên ku te çêkirî di ti wîkîpediyayeke din de tine ne, herwiha ensîklopedîk di wê warê de tê gotin ji bo kesekî ku tê nasîn û tesîra wî kesî pirtir e ji çêkirina kurtefîlman li ser Youtubê bi zimanê tirkî. Ji ber wê yeke ez li xwe pirs dikim, kesekî kurdîaxiv ê carek li wê gotarê bigere? Krîterekî mezin ew e jî ku gotar mesele li ser wîkîpediyaya tirkî ne hatiye qebûl kirin. ::Gotina tê rast e, wîkîpediya kurdî ne têne cihê agahiyan di derbara kurdan de ye, lê hê jî ne cihê gotarên ji bo kesayetên şexsî de ye, mîna wîkîpediyayên din. Dibe ku ew kesayet di 2 an 3 salan navdar dibe û krîterên ensîklopedîk temam dike; dûr ve gotareke ji bo wî li ser gî wîkîpediyayan derbasdar e. Tu qebûl dikî ku em wê gotarê jê bikin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:24, 8 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ji bo gotareke biyografîk li ser Wîkîpediyayê, divê kesek xwediyê giringiyeke berbiçav a ensîklopedîk be. Ew yek bi rêya destkeftiyên ku têne piştrastkirin, navdariya li ser asta herêmî ya berfireh, an jî roleke mezin di warên zanist, siyaset, çand an aboriyê de tê diyarkirin; roleke ku bi zelalî ji asta asayî wêdetir e. :::* Giringiya herêmî: Divê destkeftiyên takekesî di nav raya giştî de an jî di warê wan ê pîşeyî de ku ji asta herêmî an herêmî wêdetir diçe, nasnameyek bi dest xistibe. :::* Komên pîşeyî yên taybetî: Sinorên zelal derbas dibin - mesele, ji bo nivîsaran (weşandina gelek pirtûkan bi weşanxaneyan), werzişvanan (beşdarbûna di lîgên futbolê, olîmpiyatan, an şampiyoniyên navneteweyî de), an siyasetmedaran (nûnerên parlemanî an xwediyên meqamên giring). :::* Giringiya tarîxî: Kesên ku çaxek dirêj berê mirine, pir caran wekî giring têne hesibandin ger wan rolek tarîxî ya giring lîstine an jî di eserên referansê yên standard de hatine navnîş kirin. :::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:32, 8 tebax 2026 (UTC) ::::Silav, spas ji bo ravekirinê. Ez bi jêbirina bilez a gotarê razî nînim. Li gorî min, tunebûna gotarê di Wîkîpediyayên zimanên din de an jî pirsa ku “xwendevanekî kurdî dê vê gotarê bigere an na” divê bi serê xwe nebe sedema jêbirinê. Divê girîngiya ansîklopedîk bi çavkaniyên serbixwe, pêbawer û bi naveroka wan were nirxandin. Heke di gotarê de kêmasiyên çavkaniyan hene, ez dikarim wan zêde bikim û gotarê li gorî standardên Wîkîpediyayê baştir bikim. Ji ber vê yekê, ez dixwazim berî jêbirinê derfet bê dayîn ku gotar were pêşxistin û çavkaniyên wê bên xurtkirin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 09:59, 8 tebax 2026 (UTC) :::::Çavkaniyên wê gotarê platformên muzîkê ne, yek jî çavkaniyeke ne pêbawer e ku agahiyên xwe ji ''Haber Merkezi'' standiye. Ew gotar ji bo wîkîpediyayê, mixabin, ne derbasdar e. Wekî niqteyên li jor, dibe ku wan temam bibin, an jî gotar wekî ''reklam'' derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:17, 8 tebax 2026 (UTC) gzn8d8jgse51sr7d7n8midgarr771u1 2084538 2084537 2026-08-08T10:18:25Z Yonetmenbeyy 172681 /* Ehemmiyet */ Bersiv 2084538 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebî em ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav. Armanca min SEO an reklamkirin nîne. Wîkîpediya kurdî ne tenê ji bo mijarên ku bi Kurdan an bi zimanê kurdî ve girêdayî ne; mijarên ji welat û zimanên cuda jî dikarin li vir hebin, heke şertên ensîklopedîk û girîngiyê pêk bînin. :Min gotar kurt kir û bi şêwazeke bêalî û ensîklopedîk sererast kir. Herwiha çavkaniyên derveyî ji bo piştrastkirina agahiyan hatine bikaranîn. Heke hûn difikirin ku çavkanî ji bo girîngiya mijarê têrê nakin, ji kerema xwe kriter an polîtîkaya ku gotar pêk nayîne diyar bikin, da ku li gorî wê were sererastkirin. Ez dixwazim gotar li gorî qayde û kriterên Wîkîpediyayê were nirxandin, ne li gorî vê yekê ku mijar bi Kurdan ve girêdayî ye an na. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 08:55, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], wîkîpediya kurdî hîn niha ne cihekî pir gir e û bikarhênerên çalak hindik in. Ew gotarên ku te çêkirî di ti wîkîpediyayeke din de tine ne, herwiha ensîklopedîk di wê warê de tê gotin ji bo kesekî ku tê nasîn û tesîra wî kesî pirtir e ji çêkirina kurtefîlman li ser Youtubê bi zimanê tirkî. Ji ber wê yeke ez li xwe pirs dikim, kesekî kurdîaxiv ê carek li wê gotarê bigere? Krîterekî mezin ew e jî ku gotar mesele li ser wîkîpediyaya tirkî ne hatiye qebûl kirin. ::Gotina tê rast e, wîkîpediya kurdî ne têne cihê agahiyan di derbara kurdan de ye, lê hê jî ne cihê gotarên ji bo kesayetên şexsî de ye, mîna wîkîpediyayên din. Dibe ku ew kesayet di 2 an 3 salan navdar dibe û krîterên ensîklopedîk temam dike; dûr ve gotareke ji bo wî li ser gî wîkîpediyayan derbasdar e. Tu qebûl dikî ku em wê gotarê jê bikin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:24, 8 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ji bo gotareke biyografîk li ser Wîkîpediyayê, divê kesek xwediyê giringiyeke berbiçav a ensîklopedîk be. Ew yek bi rêya destkeftiyên ku têne piştrastkirin, navdariya li ser asta herêmî ya berfireh, an jî roleke mezin di warên zanist, siyaset, çand an aboriyê de tê diyarkirin; roleke ku bi zelalî ji asta asayî wêdetir e. :::* Giringiya herêmî: Divê destkeftiyên takekesî di nav raya giştî de an jî di warê wan ê pîşeyî de ku ji asta herêmî an herêmî wêdetir diçe, nasnameyek bi dest xistibe. :::* Komên pîşeyî yên taybetî: Sinorên zelal derbas dibin - mesele, ji bo nivîsaran (weşandina gelek pirtûkan bi weşanxaneyan), werzişvanan (beşdarbûna di lîgên futbolê, olîmpiyatan, an şampiyoniyên navneteweyî de), an siyasetmedaran (nûnerên parlemanî an xwediyên meqamên giring). :::* Giringiya tarîxî: Kesên ku çaxek dirêj berê mirine, pir caran wekî giring têne hesibandin ger wan rolek tarîxî ya giring lîstine an jî di eserên referansê yên standard de hatine navnîş kirin. :::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:32, 8 tebax 2026 (UTC) ::::Silav, spas ji bo ravekirinê. Ez bi jêbirina bilez a gotarê razî nînim. Li gorî min, tunebûna gotarê di Wîkîpediyayên zimanên din de an jî pirsa ku “xwendevanekî kurdî dê vê gotarê bigere an na” divê bi serê xwe nebe sedema jêbirinê. Divê girîngiya ansîklopedîk bi çavkaniyên serbixwe, pêbawer û bi naveroka wan were nirxandin. Heke di gotarê de kêmasiyên çavkaniyan hene, ez dikarim wan zêde bikim û gotarê li gorî standardên Wîkîpediyayê baştir bikim. Ji ber vê yekê, ez dixwazim berî jêbirinê derfet bê dayîn ku gotar were pêşxistin û çavkaniyên wê bên xurtkirin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 09:59, 8 tebax 2026 (UTC) :::::Çavkaniyên wê gotarê platformên muzîkê ne, yek jî çavkaniyeke ne pêbawer e ku agahiyên xwe ji ''Haber Merkezi'' standiye. Ew gotar ji bo wîkîpediyayê, mixabin, ne derbasdar e. Wekî niqteyên li jor, dibe ku wan temam bibin, an jî gotar wekî ''reklam'' derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:17, 8 tebax 2026 (UTC) ::::::Temam e, spas ji bo ravekirinê. Hûn çawa guncaw dibînin, wisa bikin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 10:18, 8 tebax 2026 (UTC) mau1ufvi3e39807x2wzbdl271pf0oa0 2084539 2084538 2026-08-08T10:21:30Z Kurê Acemî 105128 /* Ehemmiyet */ Bersiv 2084539 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Ehemmiyet == @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], {{r|Penaber49}} gelo çi ehemmiyeta vê fîlmê hene ku li wîkiya kurmancî hatiye qeydkirin? Tiştekî eleqedarî kurdî nîne, ti wîkiyên din de jî nehatiye çêkirin, were jêbirin baştir e bo min bila ku.wiki nebe meydana xebatên SEOyê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 00:58, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Bira merheba, min jî paşê ferq kir. Fîlm kurtefîlmeke nû ye û ne ensîklopedîk e. Dibe ku gotar li ser Wîkîpediya tirkî nehatiye pejirandin û paşê jî li vir hatiye nivîsandin. Nebî em ji bo jêbirinê şablona jêbirinê li ser gotarê bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 01:14, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav. Armanca min SEO an reklamkirin nîne. Wîkîpediya kurdî ne tenê ji bo mijarên ku bi Kurdan an bi zimanê kurdî ve girêdayî ne; mijarên ji welat û zimanên cuda jî dikarin li vir hebin, heke şertên ensîklopedîk û girîngiyê pêk bînin. :Min gotar kurt kir û bi şêwazeke bêalî û ensîklopedîk sererast kir. Herwiha çavkaniyên derveyî ji bo piştrastkirina agahiyan hatine bikaranîn. Heke hûn difikirin ku çavkanî ji bo girîngiya mijarê têrê nakin, ji kerema xwe kriter an polîtîkaya ku gotar pêk nayîne diyar bikin, da ku li gorî wê were sererastkirin. Ez dixwazim gotar li gorî qayde û kriterên Wîkîpediyayê were nirxandin, ne li gorî vê yekê ku mijar bi Kurdan ve girêdayî ye an na. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 08:55, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], wîkîpediya kurdî hîn niha ne cihekî pir gir e û bikarhênerên çalak hindik in. Ew gotarên ku te çêkirî di ti wîkîpediyayeke din de tine ne, herwiha ensîklopedîk di wê warê de tê gotin ji bo kesekî ku tê nasîn û tesîra wî kesî pirtir e ji çêkirina kurtefîlman li ser Youtubê bi zimanê tirkî. Ji ber wê yeke ez li xwe pirs dikim, kesekî kurdîaxiv ê carek li wê gotarê bigere? Krîterekî mezin ew e jî ku gotar mesele li ser wîkîpediyaya tirkî ne hatiye qebûl kirin. ::Gotina tê rast e, wîkîpediya kurdî ne têne cihê agahiyan di derbara kurdan de ye, lê hê jî ne cihê gotarên ji bo kesayetên şexsî de ye, mîna wîkîpediyayên din. Dibe ku ew kesayet di 2 an 3 salan navdar dibe û krîterên ensîklopedîk temam dike; dûr ve gotareke ji bo wî li ser gî wîkîpediyayan derbasdar e. Tu qebûl dikî ku em wê gotarê jê bikin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:24, 8 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ji bo gotareke biyografîk li ser Wîkîpediyayê, divê kesek xwediyê giringiyeke berbiçav a ensîklopedîk be. Ew yek bi rêya destkeftiyên ku têne piştrastkirin, navdariya li ser asta herêmî ya berfireh, an jî roleke mezin di warên zanist, siyaset, çand an aboriyê de tê diyarkirin; roleke ku bi zelalî ji asta asayî wêdetir e. :::* Giringiya herêmî: Divê destkeftiyên takekesî di nav raya giştî de an jî di warê wan ê pîşeyî de ku ji asta herêmî an herêmî wêdetir diçe, nasnameyek bi dest xistibe. :::* Komên pîşeyî yên taybetî: Sinorên zelal derbas dibin - mesele, ji bo nivîsaran (weşandina gelek pirtûkan bi weşanxaneyan), werzişvanan (beşdarbûna di lîgên futbolê, olîmpiyatan, an şampiyoniyên navneteweyî de), an siyasetmedaran (nûnerên parlemanî an xwediyên meqamên giring). :::* Giringiya tarîxî: Kesên ku çaxek dirêj berê mirine, pir caran wekî giring têne hesibandin ger wan rolek tarîxî ya giring lîstine an jî di eserên referansê yên standard de hatine navnîş kirin. :::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:32, 8 tebax 2026 (UTC) ::::Silav, spas ji bo ravekirinê. Ez bi jêbirina bilez a gotarê razî nînim. Li gorî min, tunebûna gotarê di Wîkîpediyayên zimanên din de an jî pirsa ku “xwendevanekî kurdî dê vê gotarê bigere an na” divê bi serê xwe nebe sedema jêbirinê. Divê girîngiya ansîklopedîk bi çavkaniyên serbixwe, pêbawer û bi naveroka wan were nirxandin. Heke di gotarê de kêmasiyên çavkaniyan hene, ez dikarim wan zêde bikim û gotarê li gorî standardên Wîkîpediyayê baştir bikim. Ji ber vê yekê, ez dixwazim berî jêbirinê derfet bê dayîn ku gotar were pêşxistin û çavkaniyên wê bên xurtkirin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 09:59, 8 tebax 2026 (UTC) :::::Çavkaniyên wê gotarê platformên muzîkê ne, yek jî çavkaniyeke ne pêbawer e ku agahiyên xwe ji ''Haber Merkezi'' standiye. Ew gotar ji bo wîkîpediyayê, mixabin, ne derbasdar e. Wekî niqteyên li jor, dibe ku wan temam bibin, an jî gotar wekî ''reklam'' derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:17, 8 tebax 2026 (UTC) ::::::Temam e, spas ji bo ravekirinê. Hûn çawa guncaw dibînin, wisa bikin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 10:18, 8 tebax 2026 (UTC) :::::Niqteyên bingehîn di derbarê çavkaniyan wiha ne: :::::* '''Çavkaniyên nivîsî''': name, rojnivîs, belge, dosya an rojname. Çavkaniyên dîtbarî: resim, tabloyên hunerî, poster an karîkatur. :::::* '''Çavkaniyên madî''' (bermayî): avahî, pereyên kevin, çek, cil û berg an eserên arkeolojîk. :::::* '''Çavkaniyên devkî''': hevpeyvînên bi şahidên wê demê re an stranên gelêrî yên kevneşopî. :::::* '''Kevneşopî li hemberî bermayiyan''': dîroknas her wiha cudahiyê dixin navbera çavkaniyên ku bi mebest ji bo nifşên paşerojê hatine afirandin (kevneşopî, mînak: kronîk) û yên ku bi tesadufî ji heyata rojane mane (bermayî, mesele: fatûreyeke kevin). :::::Gelek sipas ji bo hevkariya te. Heger ku tu dixwazî dest bi xebatên din li vir bikî, riya te ava ye. Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:21, 8 tebax 2026 (UTC) 55yij1my6bj6jji2uq3dl85ntvpgml8 Gotûbêja kategoriyê:Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî yên almanî 15 329221 2084376 2026-08-08T05:29:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]] 2084376 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Almanya}} }} 25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6 Gotûbêja kategoriyê:Dîroka dîn li gorî dînan 15 329222 2084377 2026-08-08T05:29:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Dîn|Wîkîproje Dîn]] 2084377 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Dîn}} }} rbsfcaxlrsm48njyl83acbncfhmfjtq Gotûbêja kategoriyê:Komên etnîk û dînî li DYAyê 15 329223 2084379 2026-08-08T05:29:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Dîn|Wîkîproje Dîn]], [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]] 2084379 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Dîn}} {{Wîkîproje DYA}} }} la9qh0ell4j2nfutl3zk63xyun64a0z Gotûbêja kategoriyê:Pîlotên amerîkî yên jin 15 329224 2084380 2026-08-08T05:29:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]] 2084380 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2 Gotûbêja kategoriyê:​Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî yên amerîkî yên 2000î 15 329225 2084381 2026-08-08T05:29:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]], [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084381 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} {{Wîkîproje Sal}} }} jquspyaxd5eo48es4xi30l339hftglh Gotûbêj:Eddie Holman 1 329226 2084382 2026-08-08T05:29:33Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]] 2084382 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje DYA|muhîmî=}} }} he0nb89runpianegi2s876psj3pylc8 Gotûbêja kategoriyê:Pîlotên amerîkî 15 329227 2084383 2026-08-08T05:29:34Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]] 2084383 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2 Gotûbêja kategoriyê:Cihû û cihûtî li DYAyê 15 329228 2084384 2026-08-08T05:29:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]] 2084384 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2 Gotûbêja kategoriyê:Honaka aksiyonê li gorî amûran 15 329229 2084386 2026-08-08T05:29:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]] 2084386 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Edebiyat}} }} dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya hewavaniyê 15 329230 2084387 2026-08-08T05:29:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]] 2084387 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Edebiyat}} }} dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h Gotûbêja kategoriyê:Honaka superlehengan li gorî medyayan 15 329231 2084388 2026-08-08T05:29:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]] 2084388 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Edebiyat}} }} dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h Gotûbêja kategoriyê:Zargotina îranî 15 329232 2084390 2026-08-08T05:29:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] 2084390 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Îran}} }} ebcziae4bp402p55iekdch4s8t9xfdx Gotûbêja kategoriyê:2009 di siyasetê de li gorî welatan 15 329233 2084391 2026-08-08T05:30:00Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084391 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc Gotûbêja kategoriyê:2018 di siyasetê de li gorî welatan 15 329234 2084392 2026-08-08T05:30:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084392 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc Gotûbêja kategoriyê:1840î li Împeratoriya Rûsî 15 329235 2084393 2026-08-08T05:30:04Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084393 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Kategorî li gorî serdeman 15 329236 2084394 2026-08-08T05:30:06Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084394 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1984an 15 329237 2084395 2026-08-08T05:30:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084395 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Fîlm li gorî şêwe û salan 15 329238 2084396 2026-08-08T05:30:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084396 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Xêzeçîrokên 1990î 15 329239 2084397 2026-08-08T05:30:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084397 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2008 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329240 2084398 2026-08-08T05:30:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084398 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2000î di siyasetê de li gorî welatan 15 329241 2084399 2026-08-08T05:30:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084399 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc Gotûbêja kategoriyê:1840 li Asyayê 15 329242 2084400 2026-08-08T05:30:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084400 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Romanên honaka zanistî yên 2004an 15 329243 2084401 2026-08-08T05:30:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084401 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2008 di siyasetê de li gorî welatan 15 329244 2084402 2026-08-08T05:30:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084402 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 19an li Împeratoriya Rûsî 15 329245 2084403 2026-08-08T05:30:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084403 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2012 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329246 2084404 2026-08-08T05:30:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084404 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Mangayên 1999an 15 329247 2084405 2026-08-08T05:30:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084405 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2011 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329248 2084406 2026-08-08T05:30:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084406 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên 2025 15 329249 2084407 2026-08-08T05:30:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084407 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 19an li Împeratoriya Rûsî 15 329250 2084408 2026-08-08T05:30:34Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084408 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Berhemên honaka zanistî yên 2000î 15 329251 2084409 2026-08-08T05:30:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084409 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2010 di siyasetê de li gorî welatan 15 329252 2084410 2026-08-08T05:30:38Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084410 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc Gotûbêja kategoriyê:2016 di siyasetê de li gorî welatan 15 329253 2084411 2026-08-08T05:30:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084411 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc Gotûbêja kategoriyê:Mirin sedsala 21ê b.z. 15 329254 2084412 2026-08-08T05:30:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084412 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Derketinên xêzeçîrokan ên 1990î 15 329255 2084413 2026-08-08T05:30:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084413 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên superlehengan li gorî salan 15 329256 2084414 2026-08-08T05:30:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084414 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2009 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329257 2084415 2026-08-08T05:30:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084415 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Mangayên 1990î 15 329258 2084416 2026-08-08T05:30:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084416 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2010 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329259 2084417 2026-08-08T05:30:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084417 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Mangayên sedsala 20an 15 329260 2084418 2026-08-08T05:30:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084418 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2015 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329261 2084419 2026-08-08T05:30:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084419 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1999 di xêzeçîrokan de 15 329262 2084420 2026-08-08T05:30:58Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084420 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Derketinên xêzeçîrokan ên 1999an 15 329263 2084421 2026-08-08T05:31:00Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084421 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2014 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329264 2084422 2026-08-08T05:31:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084422 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2016 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329265 2084423 2026-08-08T05:31:04Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084423 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Jidayikbûn 2013 15 329266 2084424 2026-08-08T05:31:06Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084424 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2013 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329267 2084425 2026-08-08T05:31:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084425 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2017 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329268 2084426 2026-08-08T05:31:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084426 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2007 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329269 2084427 2026-08-08T05:31:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084427 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1840 li Împeratoriya Rûsî 15 329270 2084428 2026-08-08T05:31:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084428 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2015 di siyasetê de li gorî welatan 15 329271 2084429 2026-08-08T05:31:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084429 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc Gotûbêja kategoriyê:Romanên honaka zanistî yên sedsala 21ê 15 329272 2084430 2026-08-08T05:31:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084430 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329273 2084431 2026-08-08T05:31:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084431 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2000î di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329274 2084432 2026-08-08T05:31:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084432 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1777 di siyasetê de 15 329275 2084433 2026-08-08T05:31:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084433 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2017 di siyasetê de li gorî welatan 15 329276 2084434 2026-08-08T05:31:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084434 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc Gotûbêja kategoriyê:2010 di siyasetê de 15 329277 2084435 2026-08-08T05:31:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084435 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2010î di siyasetê de li gorî welatan 15 329278 2084436 2026-08-08T05:31:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084436 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc Gotûbêja kategoriyê:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1999an 15 329279 2084437 2026-08-08T05:31:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084437 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2007 di siyasetê de li gorî welatan 15 329280 2084438 2026-08-08T05:31:34Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084438 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc Gotûbêja kategoriyê:2018 di siyaseta Tirkiyeyê de 15 329281 2084439 2026-08-08T05:31:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084439 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Romanên honaka zanistî yên 2000î 15 329282 2084440 2026-08-08T05:31:38Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2084440 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Pîlot li gorî neteweyan 15 329283 2084441 2026-08-08T05:31:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084441 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Welat}} }} 33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j Gotûbêja kategoriyê:​Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî li gorî welatan 15 329284 2084442 2026-08-08T05:31:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2084442 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Welat}} }} 33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j Dewra avê 0 329285 2084471 2026-08-08T07:14:15Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2084471 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2084472 2084471 2026-08-08T07:15:10Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Dora avê]] weke [[Dewra avê]] guhart 2084471 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2084474 2084472 2026-08-08T07:23:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084474 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Dewra avê an jî dewra hîdrolojîk, [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi demê re hema bêje sabit dimîne. Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekî [[buz]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye. ey27ag5lut15z1vtvvekx75nb67w9he 2084475 2084474 2026-08-08T07:23:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084475 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Dewra avê an jî dewra hîdrolojîk, [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi demê re hema bêje sabit dimîne. Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekî [[buz]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye. == Çavkanî == 09yqgas6zt9x58rkevqs1gu6zmq8si9 2084476 2084475 2026-08-08T07:23:36Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2084476 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Dewra avê an jî dewra hîdrolojîk, [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi demê re hema bêje sabit dimîne. Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekî [[buz]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} rn2ikypgj8s3rbr7axqcsbomvy6yz60 2084477 2084476 2026-08-08T07:24:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084477 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Dewra avê an jî dewra hîdrolojîk, [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabit dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekî [[buz]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} kda9vvltaba47i26t8cvuncqbrax969 2084478 2084477 2026-08-08T07:24:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084478 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Dewra avê an jî dewra hîdrolojîk, [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabit dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekî [[buz]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth-science/research/hydrosphere/ocean-physics/ |sernav=Ocean Physics at NASA - NASA Science |tarîx=2021-01-19 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} amomnui3xkm15qeh6vaovg9yr15oimy 2084479 2084478 2026-08-08T07:25:01Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Okyanûs]] 2084479 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Dewra avê an jî dewra hîdrolojîk, [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabit dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekî [[buz]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth-science/research/hydrosphere/ocean-physics/ |sernav=Ocean Physics at NASA - NASA Science |tarîx=2021-01-19 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Okyanûs]] gbn82p4vhfl2kfi4n6upbga3oexy84p 2084480 2084479 2026-08-08T07:26:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084480 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:USGS WaterCycle English ONLINE 20221013.png|thumb]] Dewra avê an jî dewra hîdrolojîk, [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabit dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekî [[buz]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth-science/research/hydrosphere/ocean-physics/ |sernav=Ocean Physics at NASA - NASA Science |tarîx=2021-01-19 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Okyanûs]] gbfeizztv54ba9ym29kliwj2vrzbf2c 2084481 2084480 2026-08-08T07:27:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084481 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:USGS WaterCycle English ONLINE 20221013.png|thumb]] '''Dewra avê''' an jî '''dewra hîdrolojîk''', [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabit dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekî [[buz]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth-science/research/hydrosphere/ocean-physics/ |sernav=Ocean Physics at NASA - NASA Science |tarîx=2021-01-19 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Okyanûs]] 0lkeip0lgv0v5na1mfm5pxkxp0jyrpb 2084482 2084481 2026-08-08T07:28:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084482 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:USGS WaterCycle English ONLINE 20221013.png|thumb|Diyagrameke hûrgilî ku dewra cihanî ya avê nîşan dide (inglîzî).]] '''Dewra avê''' an jî '''dewra hîdrolojîk''', [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabit dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekî [[buz]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth-science/research/hydrosphere/ocean-physics/ |sernav=Ocean Physics at NASA - NASA Science |tarîx=2021-01-19 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Okyanûs]] bh3aagfsgni1z9sfuuk9pitqu11u5ao 2084483 2084482 2026-08-08T07:28:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084483 wikitext text/x-wiki [[Wêne:USGS WaterCycle English ONLINE 20221013.png|thumb|Diyagrameke hûrgilî ku dewra cihanî ya avê nîşan dide (inglîzî).]] '''Dewra avê''' an jî '''dewra hîdrolojîk''', [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabit dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekî [[buz]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth-science/research/hydrosphere/ocean-physics/ |sernav=Ocean Physics at NASA - NASA Science |tarîx=2021-01-19 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Okyanûs]] jgxqra6evubr8ka5v4196j1dn33zklo 2084484 2084483 2026-08-08T07:28:55Z Penaber49 39672 /* */ 2084484 wikitext text/x-wiki [[Wêne:USGS WaterCycle English ONLINE 20221013.png|thumb|Diyagrameke hûrgilî ku dewra cihanî ya avê nîşan dide (inglîzî).]] '''Dewra avê''' an jî '''dewra hîdrolojîk''', [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabit dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekê [[cemed]] [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth-science/research/hydrosphere/ocean-physics/ |sernav=Ocean Physics at NASA - NASA Science |tarîx=2021-01-19 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Okyanûs]] ix0dyc2wuh60bqkqytdhwbp1dhkwb0v 2084485 2084484 2026-08-08T07:29:10Z Penaber49 39672 /* */ 2084485 wikitext text/x-wiki [[Wêne:USGS WaterCycle English ONLINE 20221013.png|thumb|Diyagrameke hûrgilî ku dewra cihanî ya avê nîşan dide (inglîzî).]] '''Dewra avê''' an jî '''dewra hîdrolojîk''', [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|avê]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]], li ser wî û di bin wî de, di nav depoyên ferq de, li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabit dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekê [[cemed]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth-science/research/hydrosphere/ocean-physics/ |sernav=Ocean Physics at NASA - NASA Science |tarîx=2021-01-19 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Okyanûs]] 18jeuq3sd87tc17uo1dxwngy9utipxm 2084489 2084485 2026-08-08T07:30:44Z Penaber49 39672 /* */ 2084489 wikitext text/x-wiki [[Wêne:USGS WaterCycle English ONLINE 20221013.png|thumb|Diyagrameke hûrgilî ku dewra cihanî ya avê nîşan dide (inglîzî).]] '''Dewra avê''' an jî '''dewra hîdrolojîk''', [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|ava]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku li ser rûyê Erdê û di bin rûyê Erdê de, di nav depoyên cihêreng de li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabit dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekê [[cemed]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth-science/research/hydrosphere/ocean-physics/ |sernav=Ocean Physics at NASA - NASA Science |tarîx=2021-01-19 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Okyanûs]] ips9iwnznv92jx34m8kit2n0p6hm0ua 2084490 2084489 2026-08-08T07:31:30Z Penaber49 39672 /* */ 2084490 wikitext text/x-wiki [[Wêne:USGS WaterCycle English ONLINE 20221013.png|thumb|Diyagrameke hûrgilî ku dewra cihanî ya avê nîşan dide (inglîzî).]] '''Dewra avê''' an jî '''dewra hîdrolojîk''', [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[Av|ava]] li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku li ser rûyê Erdê û di bin rûyê Erdê de, di nav depoyên cihêreng de li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabît (wekê xwe) dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekê [[cemed]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[Okyanûs|okyanûsê]] ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth-science/research/hydrosphere/ocean-physics/ |sernav=Ocean Physics at NASA - NASA Science |tarîx=2021-01-19 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Okyanûs]] 5zgi3nlny89053xsd4dkn3p9hieqn3c 2084497 2084490 2026-08-08T07:53:07Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2084497 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} [[Wêne:USGS WaterCycle English ONLINE 20221013.png|thumb|Diyagrameke hûrgilî ku dewra cihanî ya avê nîşan dide (inglîzî).]] '''Dewra avê''' an jî '''dewra hîdrolojîk''', [[Dewra biyogeokîmyayî|dewreke biyogeokîmyayî]] ye ku guherîna berdewam a şêweyê [[av]]a li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku li ser rûyê Erdê û di bin rûyê Erdê de, di nav depoyên cihêreng de li xwe digire. Girseya avê ya li ser Erdê bi wextê re hema bêje sabît (wekê xwe) dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/weather/2021/11/19/the-water-cycle- |sernav=The Water Cycle |malper=ny1.com |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en |paşnav=Nationwide |pêşnav=Meteorologist Ferdinand Furer}}</ref> Lêbelê dabeşbûna avê di nav depoyên sereke yên wekê [[cemed]], [[ava şirîn]], [[ava xwêyî]] û [[Atmosfer|ava atmosferê]] de diguhere û bi [[Avhewa|guherbarên avhewayê]] ve girêdayî ye. Av, ji ber pêvajoyên curbecur ên fizîkî û kîmyayî, ji depoyekê derbasî depoyeke din dibe; mînak ji çem ber bi [[okyanûs]]ê ve an jî ji okyanûsê ber bi atmosferê ve. Ew pêvajoyên ku wan tevgeran an jî herikan pêk tînin ew in: hilmîbûn, [[transpîrasyon]], [[tîrkirin]], [[Nixte|barîn]], [[sublimasyon]] (rasterast veguherîna ji rewşa hişk bo gazê), [[infîltrasyon]], herika rûyê erdê û herika bin-Erdê. Di wê pêvajoyê de, av di qonaxên ferq re derbas dibe: şilek, hişk (buz) û hilm (gaz). Okyanûs di dewra avê de roleke sereke dilîze, ji ber ku ew çavkaniya %86ê hilmîbûna cihanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth-science/research/hydrosphere/ocean-physics/ |sernav=Ocean Physics at NASA - NASA Science |tarîx=2021-01-19 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Av]] [[Kategorî:Avnasî]] [[Kategorî:Okyanûs]] 8z5wkr49ii035p4wgwzmgoros702u30 Dora avê 0 329286 2084473 2026-08-08T07:15:10Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Dora avê]] weke [[Dewra avê]] guhart 2084473 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Dewra avê]] 1twds8xamw68rsbqs852xywhg583jip Mirovekî pir girîng 0 329287 2084487 2026-08-08T07:29:56Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Mirovekî pir girîng]] weke [[Mirovekî pir giring]] guhart 2084487 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Mirovekî pir giring]] atqy5wp0uzkyyjqy8401snbdxvgm0nb Mefî 0 329288 2084522 2026-08-08T09:19:57Z ~2026-43319-10 174197 Rûpel bi "Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Meftî ji 6 qebîlan pêk hatiye. Di destpêkên li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50..." hat çêkirin 2084522 wikitext text/x-wiki Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Meftî ji 6 qebîlan pêk hatiye. Di destpêkên li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. g2ns59feuhysuy6jzwy9syvgg3q51d8 2084524 2084522 2026-08-08T09:24:55Z ~2026-43319-10 174197 /* */ 2084524 wikitext text/x-wiki Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Meftî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. Di destpêkên li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == Eşîra [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1- Mala Şaqûlî 2- Mala Meyterî 3- Mala Kemalî 4- Mala Qerexanî 5- Mala Mîrxanî 6- Mala Mefî n3hum423okcic2rldncpkhbt90qi1ln 2084525 2084524 2026-08-08T09:25:18Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina Eşîra Mefî */ 2084525 wikitext text/x-wiki Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Meftî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. Di destpêkên li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == Eşîra [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1- Mala Şaqûlî 2- Mala Meyterî 3- Mala Kemalî 4- Mala Qerexanî 5- Mala Mîrxanî 6- Mala Mefî cjpvv1f7mh1ged804xe121rzn686c1h 2084526 2084525 2026-08-08T09:26:13Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina Eşîra Mefî */ 2084526 wikitext text/x-wiki Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Meftî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. Di destpêkên li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1- Mala Şaqûlî 2- Mala Meyterî 3- Mala Kemalî 4- Mala Qerexanî 5- Mala Mîrxanî 6- Mala Mefî rhyaedl619v3dmwmjz3361kfep8vuwd 2084528 2084526 2026-08-08T09:28:21Z ~2026-43319-10 174197 /* */ 2084528 wikitext text/x-wiki Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. Di destpêkên li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1- Mala Şaqûlî 2- Mala Meyterî 3- Mala Kemalî 4- Mala Qerexanî 5- Mala Mîrxanî 6- Mala Mefî fo0k6hxpaox5c8v4kyfnohkjbo5o75z 2084529 2084528 2026-08-08T09:28:50Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina Eşîra Mefî */ 2084529 wikitext text/x-wiki Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. Di destpêkên li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == 1- Mala Şaqûlî 2- Mala Meyterî 3- Mala Kemalî 4- Mala Qerexanî 5- Mala Mîrxanî 6- Mala Mefî 66a79a705nu3gqycjf3kza9l8r8fg4g 2084530 2084529 2026-08-08T09:29:09Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina Eşîra Mefî */ 2084530 wikitext text/x-wiki Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. Di destpêkên li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == 1- Mala Şaqûlî 2- Mala Meyterî 3- Mala Kemalî 4- Mala Qerexanî 5- Mala Mîrxanî 6- Mala Mefî a9aaox3xpf6mu47iyjyn5zqdz81s4j7 2084542 2084530 2026-08-08T10:32:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2084542 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. Di destpêkên li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == 1- Mala Şaqûlî 2- Mala Meyterî 3- Mala Kemalî 4- Mala Qerexanî 5- Mala Mîrxanî 6- Mala Mefî cfittpuzhrzt09pjrxqonllfdmj6lpg 2084548 2084542 2026-08-08T11:12:14Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2084548 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. Di destpêkên li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == 1- Mala Şaqûlî 2- Mala Meyterî 3- Mala Kemalî 4- Mala Qerexanî 5- Mala Mîrxanî 6- Mala Mefî {{Kontrola otorîteyê}} ssprt36enmtmoqb8tztpdj28n2x1odc Lemdînî 0 329289 2084543 2026-08-08T11:00:04Z ~2026-43319-10 174197 Rûpel bi "Eşîra Lemdînî eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî , eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê li navenda sed sala 19'n sala 1872e Sitar Axayê Oramarî yê nasiyar bi Sito Axayê Oramarî di be Axayê eşîra Lemdînî Li dema buye Axa, herdû eshirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eshira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu desehilata wi piştî sala 191..." hat çêkirin 2084543 wikitext text/x-wiki Eşîra Lemdînî eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî , eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê li navenda sed sala 19'n sala 1872e Sitar Axayê Oramarî yê nasiyar bi Sito Axayê Oramarî di be Axayê eşîra Lemdînî Li dema buye Axa, herdû eshirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eshira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu rojê berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serkeftineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri û Keldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma û Berwar şeri diket û disa serkeftineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri û Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin û beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza û paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir û daxaz ji 18 fermanɗên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin û sibehi zivirn. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit û beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi û hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin û wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt û bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çekên giran weki top û çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi û her 8000 eskerên Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî. 4fug4r3uatobvgvycedx3f91rdcqigu 2084544 2084543 2026-08-08T11:04:19Z ~2026-43319-10 174197 /* */ 2084544 wikitext text/x-wiki Eşîra Lemdînî eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî , eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê li navenda sed sala 19'n sala 1872e Sitar Axayê Oramarî yê nasiyar bi Sito Axayê Oramarî di be Axayê eşîra Lemdînî Li dema buye Axa, herdû eshirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eshira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu rojê berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serkeftineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri û Keldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma û Berwar şeri diket û disa serkeftineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri û Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin û beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza û paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir û daxaz ji 18 fermanɗên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin û sibehi zivirn. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit û beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi û hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin û wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt û bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çekên giran weki top û çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi û her 8000 eskerên Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî. == Dabeşkirina Eşîra Lemdînî == eşîra [[Lemdîni]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1- Mala Mîre 2- Mala Mijdînî 3- Mala Mengelanî 4- Mala Baranî 5- Mala Melayî 6- Mala Mam Axayî fu6f7kkvgxad2dme0wqpjr8n24vjqp4 2084545 2084544 2026-08-08T11:04:41Z ~2026-43319-10 174197 /* Dabeşkirina Eşîra Lemdînî */ 2084545 wikitext text/x-wiki Eşîra Lemdînî eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî , eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê li navenda sed sala 19'n sala 1872e Sitar Axayê Oramarî yê nasiyar bi Sito Axayê Oramarî di be Axayê eşîra Lemdînî Li dema buye Axa, herdû eshirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eshira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu rojê berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serkeftineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri û Keldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma û Berwar şeri diket û disa serkeftineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri û Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin û beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza û paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir û daxaz ji 18 fermanɗên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin û sibehi zivirn. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit û beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi û hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin û wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt û bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çekên giran weki top û çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi û her 8000 eskerên Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî. == Dabeşkirina Eşîra Lemdînî == eşîra [[Lemdîni]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1- Mala Mîre 2- Mala Mijdînî 3- Mala Mengelanî 4- Mala Baranî 5- Mala Melayî 6- Mala Mam Axayî eaysoa9nhagtznytubnfuigaydkqvmp 2084546 2084545 2026-08-08T11:06:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084546 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Wergerandina xirab}} Eşîra Lemdînî eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî , eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê li navenda sed sala 19'n sala 1872e Sitar Axayê Oramarî yê nasiyar bi Sito Axayê Oramarî di be Axayê eşîra Lemdînî Li dema buye Axa, herdû eshirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eshira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu rojê berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serkeftineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri û Keldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma û Berwar şeri diket û disa serkeftineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri û Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin û beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza û paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir û daxaz ji 18 fermanɗên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin û sibehi zivirn. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit û beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi û hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin û wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt û bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çekên giran weki top û çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi û her 8000 eskerên Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî. == Dabeşkirina Eşîra Lemdînî == eşîra [[Lemdîni]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1- Mala Mîre 2- Mala Mijdînî 3- Mala Mengelanî 4- Mala Baranî 5- Mala Melayî 6- Mala Mam Axayî fl3a7n7p0c4i5y4e4nywc61cwpbnisv 2084547 2084546 2026-08-08T11:12:11Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2084547 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Wergerandina xirab}} Eşîra Lemdînî eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî , eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê li navenda sed sala 19'n sala 1872e Sitar Axayê Oramarî yê nasiyar bi Sito Axayê Oramarî di be Axayê eşîra Lemdînî Li dema buye Axa, herdû eshirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eshira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu rojê berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serkeftineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri û Keldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma û Berwar şeri diket û disa serkeftineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri û Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin û beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza û paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir û daxaz ji 18 fermanɗên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin û sibehi zivirn. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit û beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi û hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin û wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt û bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çekên giran weki top û çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi û her 8000 eskerên Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî. == Dabeşkirina Eşîra Lemdînî == eşîra [[Lemdîni]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1- Mala Mîre 2- Mala Mijdînî 3- Mala Mengelanî 4- Mala Baranî 5- Mala Melayî 6- Mala Mam Axayî {{Kontrola otorîteyê}} cqryt9h4512l9jrpwty5r47to60jdig El Niño 0 329290 2084551 2026-08-08T11:47:00Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2084551 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2084552 2084551 2026-08-08T11:47:51Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[El Niño-Southern Oscillation]] weke [[El Niño]] guhart 2084551 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2084555 2084552 2026-08-08T11:55:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084555 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}El Niño (ji [[Zimanê spanî|spanî]]: tê maneya "kur" an jî "zarok" —bi taybetî li vir behsa [[Zarokê Îsa]] dike; pirjimar: *los niños*) behsa rûdana guhertinên neasayî û nedûbarebûyî yên di [[herikên okyanûsê]] de dike ku di nav sîstema [[okyanûgrafî]]-[[Meteorolojî|meteorolojîk]] a bi navê ''El Niño-Southern Oscillation'' (ENSO) ya li herêma [[Ekvator|ekvatorî]] ya [[Okyanûsa Mezin]] de pêk tê. Ew diyarde di navberên nediyar de, bi navgîniya her çar salan carekê, rû dide. Navê wê ji "''El Niño de [[Cejna Noelê|Navidad]]''" tê û behsa Zarokê Îsa yê nûbûyî dike; yê ku jidayikbûna wî di Cejna Noelê de tê pîrozkirin —ango di wê demsala salê de ku ev diyardeya hewayê bi gelemperî lê derdikeve holê. Ev nav ji aliyê masiygirên [[Perû|perûyî]] ve hatiye bikaranîn; kesên ku tesîra aborî ya vê diyardeyê hîs dikin, ji ber ku di encama wê de komên masiyan winda dibin an jî kêm dibin. fnjiieqna4uqjw17vux4inaag6rtdq4 2084556 2084555 2026-08-08T11:56:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084556 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}El Niño (ji [[Zimanê spanî|spanî]]: tê maneya "kur" an jî "zarok" —bi taybetî li vir behsa [[Zarokê Îsa]] dike; pirjimar: *los niños*) behsa rûdana guhertinên neasayî û nedûbarebûyî yên di [[herikên okyanûsê]] de dike ku di nav sîstema [[okyanûgrafî]]-[[Meteorolojî|meteorolojîk]] a bi navê ''El Niño-Southern Oscillation'' (ENSO) ya li herêma [[Ekvator|ekvatorî]] ya [[Okyanûsa Mezin]] de pêk tê. Ew diyarde di navberên nediyar de, bi navgîniya her çar salan carekê, rû dide. Navê wê ji "''El Niño de [[Cejna Noelê|Navidad]]''" tê û behsa Zarokê Îsa yê nûbûyî dike; yê ku jidayikbûna wî di Cejna Noelê de tê pîrozkirin, ango di wê demsala salê de ku ev diyardeya hewayê bi gelemperî lê derdikeve holê. Ev nav ji aliyê masiygirên [[Perû|perûyî]] ve hatiye bikaranîn; kesên ku tesîra aborî ya vê diyardeyê hîs dikin, ji ber ku di encama wê de komên masiyan winda dibin an jî kêm dibin. gha4v4c7jpx180do6w1meamvyft3dcu 2084557 2084556 2026-08-08T11:56:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084557 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}El Niño (ji [[Zimanê spanî|spanî]]: tê maneya "kur" an jî "zarok" —bi taybetî li vir behsa [[Zarokê Îsa]] dike; pirjimar: *los niños*) behsa rûdana guhertinên neasayî û nedûbarebûyî yên di [[herikên okyanûsê]] de dike ku di nav sîstema [[okyanûgrafî]]-[[Meteorolojî|meteorolojîk]] a bi navê ''El Niño-Southern Oscillation'' (ENSO) ya li herêma [[Ekvator|ekvatorî]] ya [[Okyanûsa Mezin]] de pêk tê. Ew diyarde di navberên nediyar de, bi navgîniya her çar salan carekê, rû dide. Navê wê ji "''El Niño de [[Cejna Noelê|Navidad]]''" tê û behsa Zarokê Îsa yê nûbûyî dike; yê ku jidayikbûna wî di Cejna Noelê de tê pîrozkirin, ango di wê demsala salê de ku ev diyardeya hewayê bi gelemperî lê derdikeve holê. Ev nav ji aliyê masiygirên [[Perû|perûyî]] ve hatiye bikaranîn; kesên ku tesîra aborî ya vê diyardeyê hîs dikin, ji ber ku di encama wê de [[Koma masiyan|komên masiyan]] winda dibin an jî kêm dibin. oriwedlby13d76w316mb4jo0ypivgtd 2084558 2084557 2026-08-08T11:56:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084558 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}El Niño (ji [[Zimanê spanî|spanî]]: tê maneya "kur" an jî "zarok" —bi taybetî li vir behsa [[Zarokê Îsa]] dike; pirjimar: *los niños*) behsa rûdana guhertinên neasayî û nedûbarebûyî yên di [[herikên okyanûsê]] de dike ku di nav sîstema [[okyanûgrafî]]-[[Meteorolojî|meteorolojîk]] a bi navê ''El Niño-Southern Oscillation'' (ENSO) ya li herêma [[Ekvator|ekvatorî]] ya [[Okyanûsa Mezin]] de pêk tê. Ew diyarde di navberên nediyar de, bi navgîniya her çar salan carekê, rû dide. Navê wê ji "''El Niño de [[Cejna Noelê|Navidad]]''" tê û behsa Zarokê Îsa yê nûbûyî dike; yê ku jidayikbûna wî di Cejna Noelê de tê pîrozkirin, ango di wê demsala salê de ku ev diyardeya hewayê bi gelemperî lê derdikeve holê. Ev nav ji aliyê masiygirên [[Perû|perûyî]] ve hatiye bikaranîn; kesên ku tesîra aborî ya vê diyardeyê hîs dikin, ji ber ku di encama wê de [[Koma masiyan|komên masiyan]] winda dibin an jî kêm dibin. == Çavkanî == 1vwpeiszktjc82mlwiapy8zu1eh0axq 2084559 2084558 2026-08-08T11:57:04Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2084559 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}El Niño (ji [[Zimanê spanî|spanî]]: tê maneya "kur" an jî "zarok" —bi taybetî li vir behsa [[Zarokê Îsa]] dike; pirjimar: *los niños*) behsa rûdana guhertinên neasayî û nedûbarebûyî yên di [[herikên okyanûsê]] de dike ku di nav sîstema [[okyanûgrafî]]-[[Meteorolojî|meteorolojîk]] a bi navê ''El Niño-Southern Oscillation'' (ENSO) ya li herêma [[Ekvator|ekvatorî]] ya [[Okyanûsa Mezin]] de pêk tê. Ew diyarde di navberên nediyar de, bi navgîniya her çar salan carekê, rû dide. Navê wê ji "''El Niño de [[Cejna Noelê|Navidad]]''" tê û behsa Zarokê Îsa yê nûbûyî dike; yê ku jidayikbûna wî di Cejna Noelê de tê pîrozkirin, ango di wê demsala salê de ku ev diyardeya hewayê bi gelemperî lê derdikeve holê. Ev nav ji aliyê masiygirên [[Perû|perûyî]] ve hatiye bikaranîn; kesên ku tesîra aborî ya vê diyardeyê hîs dikin, ji ber ku di encama wê de [[Koma masiyan|komên masiyan]] winda dibin an jî kêm dibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} tw6o22dcdqb3rdr7uy4i4opzwvp8m3r 2084560 2084559 2026-08-08T11:58:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084560 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:NOAA Nino.jpg|thumb|]] El Niño (ji [[Zimanê spanî|spanî]]: tê maneya "kur" an jî "zarok" —bi taybetî li vir behsa [[Zarokê Îsa]] dike; pirjimar: *los niños*) behsa rûdana guhertinên neasayî û nedûbarebûyî yên di [[herikên okyanûsê]] de dike ku di nav sîstema [[okyanûgrafî]]-[[Meteorolojî|meteorolojîk]] a bi navê ''El Niño-Southern Oscillation'' (ENSO) ya li herêma [[Ekvator|ekvatorî]] ya [[Okyanûsa Mezin]] de pêk tê. Ew diyarde di navberên nediyar de, bi navgîniya her çar salan carekê, rû dide. Navê wê ji "''El Niño de [[Cejna Noelê|Navidad]]''" tê û behsa Zarokê Îsa yê nûbûyî dike; yê ku jidayikbûna wî di Cejna Noelê de tê pîrozkirin, ango di wê demsala salê de ku ev diyardeya hewayê bi gelemperî lê derdikeve holê. Ev nav ji aliyê masiygirên [[Perû|perûyî]] ve hatiye bikaranîn; kesên ku tesîra aborî ya vê diyardeyê hîs dikin, ji ber ku di encama wê de [[Koma masiyan|komên masiyan]] winda dibin an jî kêm dibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} gg8jpcqy4d8lczcxke2zsybyxiuuk4s 2084561 2084560 2026-08-08T11:58:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084561 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:NOAA Nino.jpg|thumb|Xerîteya herêmên tesîrbûyî ji El Niñoyê]] El Niño (ji [[Zimanê spanî|spanî]]: tê maneya "kur" an jî "zarok" —bi taybetî li vir behsa [[Zarokê Îsa]] dike; pirjimar: *los niños*) behsa rûdana guhertinên neasayî û nedûbarebûyî yên di [[herikên okyanûsê]] de dike ku di nav sîstema [[okyanûgrafî]]-[[Meteorolojî|meteorolojîk]] a bi navê ''El Niño-Southern Oscillation'' (ENSO) ya li herêma [[Ekvator|ekvatorî]] ya [[Okyanûsa Mezin]] de pêk tê. Ew diyarde di navberên nediyar de, bi navgîniya her çar salan carekê, rû dide. Navê wê ji "''El Niño de [[Cejna Noelê|Navidad]]''" tê û behsa Zarokê Îsa yê nûbûyî dike; yê ku jidayikbûna wî di Cejna Noelê de tê pîrozkirin, ango di wê demsala salê de ku ev diyardeya hewayê bi gelemperî lê derdikeve holê. Ev nav ji aliyê masiygirên [[Perû|perûyî]] ve hatiye bikaranîn; kesên ku tesîra aborî ya vê diyardeyê hîs dikin, ji ber ku di encama wê de [[Koma masiyan|komên masiyan]] winda dibin an jî kêm dibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} mxp64r3yuxfab1qdz3me6bywqlir7je El Niño-Southern Oscillation 0 329291 2084553 2026-08-08T11:47:51Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[El Niño-Southern Oscillation]] weke [[El Niño]] guhart 2084553 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[El Niño]] nyhebie7staf6shqxkzfwhk5qpapqai